ئامانج و ڕێگاكانی سیخووڕیكردنی وڵاتی چین بەسەر ئیسرائیل-ەوە

جیهان

26/03/2019‌ 1255 جار خوێندراوه‌ته‌وه

شارپرێس:
گۆڤاری " فۆرین پۆلیسی ' ئەمەریكی باس لەوە دەكات كە چین لەڕێگای پرۆژەی ئابووری زەبەلاحەوە دزەی كردۆتە ناو ئیسرائیلەوە ، ئەوەش بە ئامانجی سیخوڕیی و دەستكەوتنی نهێنیی گرنگ لەسەر ئەمەریكییەكان .

ئەم مانگە ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوەیی ئیسرائیل كۆدەبێتەوە ، تاوەكو راسپاردەكانی خۆی لەسەر وەبەرهینانی بیانیی لە وڵاتەكە بدەن بە ئەنجوومەنی وەزیران ، مەبەستیش لەو بابەتە زیاتر وەبەرهینانەكانی چینە .

لەماوەی ١٠ ساڵی رابردوودا چین زۆر هەوڵیداوە وەبەرهێنانە ئابووریی و سەربازییەكانی لەناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەراست و ئیسرائیل زیاد بكات ، كە بەگوێرەی لێكۆڵینەوەیەكی دەزگای هەواڵگری ئیسرائیل ، پەككین ٧٠٠ ملیار دۆلار وەبەرهینانی لە ناوچەكە كردووە ، كە نیوەی ئەو پارەیە لە بواری وزەدایە ، ١٥٠ ملیار دۆلار  بۆ بواری تویژینەوە و پەرەپێدان ، ١١٣ ملیار دۆلار بۆ بواری پیشەسازیی ، ١٠٣ ملیار دۆلار بۆ گواستنەوە و گەیاندن ، ٦٨ ملیار بۆ بواری پیشەسازییە سەربازییەكان ، ٤ ملیار دۆلار بەشێوەی قەرزی دارایی ، ١٥٥ ملیار دۆلار لەشێوەی یارمەتییە مرۆییەكان .

لەنێوان ساڵی ١٩٩٢ بۆ ٢٠٠٧ بازرگانی نێوان پەككین و تەلئەبیب لە ٥٠ ملیۆن دۆلارەوە بۆ ١٣،١ ملیار دۆلار بەرز بۆتەوە ، بەوەش ئیسرائیل بۆتە گەورەترین هاوبەشی بازرگانی چینە لە ئاسیادا ، لەسەر ئاستی جیهانیش لەدوای یەكییەتی ئەوروپا و وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا سێیەم گەورە هاوبەشی بازرگانی چینە .

بەگوێرەی راپۆرتەكەی فۆرین پۆلیسی هەریەك لە چین و رووسیا پرۆسە سیخوڕییەكانیان بەسەر ئیسرائیلەوە زیاد كردووە ، بەتایبەت بۆ گەیشتن بەو كۆمپانیا تەكنەلۆژیانەی سەر بە دەوڵەتن یان هی كەرتی تایبەتن ، كە دواجار دەبێتە سیخوڕییكردن بەسەر وڵاتە یەكگرتوەكانی ئەمەریكا كە هاوپەیمانی هەرە دیاری ئیسرائیلە لە جیهاندا .

چین لە كارە سیخوڕییەكەیدا زیاتر مەبەستییەتی دوو گەورە كۆمپانیای هەناردەكاری چەكی ئیسرائیلی بەئامانج بگرێت كە ئەوانیش " رافاییل" و " ئیلبیت سیستمز" كە موڵكی دەوڵەتن و  لقیشیان لە وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكاش هەیە ، بەشداریشن لە درووستكردنی چەكی زۆر پیشكەوتوو ، وەك مووشەك و سیستەمی فرۆكەوانی.

بەپێی ئەو لێكۆڵینەوانەی ئاژانسە ئیسرائیلییەكان ئەوانەی تایبەتمەندن بە بەرەنگار بوونەوەی سیخوریی ، ئامانجی سەرەكی چینییەكان ئەو پەیوەندیییە یە كە كۆمپانیا چینییەكان بە بەڵێندەرانی پیسەسازییە سەربازییەكانی ئەمەریكا دەبەستێتەوە ، وەك كۆمپانیاكانی رایسۆن و بۆینگ و لۆكهید مارتن ، ئەوەش بەئامانجی ئاشكراكردنی نهێنییەكانی پرۆژە گرنگەكانی وەك فرۆكەی ئیف ١٦ و ئیف ٣٥ و سیستەمەكانی دژە مووشەكی بالیستی. 

ئەو گۆڤارە ئەمەریكییە پێیوایە پەیوەندی هەیە لەنێوان  ئەو هەوڵانەی چین دەیاندات بۆ سیخووڕیكردن بەسەر  نهێنییە ئیسرائیلییەكان و هەوڵەكانی چین كڕینی پارچە زەوییەك لە گەرەكی هرتزلیا بیتواش بۆ بینای باڵیۆزخانە نوێكەی كە دەكەوێتە نزیك بارەگای مۆساد و ئاژانسی هەواڵگری سەربازیی لە باكووری تەلئەبیب .

هەرچەندە ئەو هەوڵانەی چین لەلایەن دەزگای ئاسایشی ناوخۆی ئیسرائیل " شین بیت" وە رووبەروو بۆتەوە  ، بەڵام ئەڵقەی لاوازی ئیسرائیل كۆمپانیاكانی كەرتی تایبەتە ، بەتایبەت ئەو كۆمپانیایانەی بەرهەمهینەری تەكنەلۆژیان و بۆ بواری سەربازیی و ئاشتیانەش بەكاردەهێنرێن ،بەجۆرێك زۆر پاریزراو نین و ئەگەری ئەوەیان هەیە رووبەرووی مەترسیی ئەمنیی ببنەوە ، بەتایبەت لەلایەن چینییەكانەوە . 

بۆ چەندین دەیە ، هەموو حكوومەتە یەك لەدوای یەكەكانی ئیسرائیل ئەو هەرەشە ئەمنییانەی لەسەر ئیسرائیل هەبوون و سەرچاوەكەیان چین بووە پشتگوێیان خستوون ، بەڵكو زۆر هانی وەبەرهێنەر و خاوەن كارە چینییەكانیان داوە وەبەرهێنان لە ئیسرائیل بكەن .

بەم شێوەیە لەماوەی ٢٥ ساڵی رابردوودا كۆمپانیا چینییەكان بازاڕی ئیسرائیلیان داگیر كرد و دەستیان بەسەر چەندین دامەزراوەی ئابووری وەك " تنوڤا' دا گرت كە یەكێكە لە گەورەترین كۆمپانیا نیشتیمانییەكانی بواری پیشەسازیی سپیایی ، جگە لەوەی لە چەندین كەمكردنەوەی درووستكردنی ڕێگەوبان و هێڵی ئاسن لە تەلەئەڤیڤ و تونێلەكانی كرمل لە حەیفا براوە بوون .

هەروەك چین خواستی خۆی پیشانداوە بەوەی دەیەوێت كۆمپانیاكانی دڵنیایی و بانكە ئیسرائیلییەكان بكرێت و رووبەرێكی فراوانیش لە بیابانی نەقەب بەكرێبگرێت بۆ چاندنی ئەڤۆكادۆ و گەنم و ڕاكێشانی هێڵی ئاسن لە تەلئەڤیڤەوە بەرەوە ئیلات.

كۆمپانیا چیییەكانی بواری بیناسازیش كار لەسەر فراوانكردنی بەندەرە ئیسرائیلییەسەرەكییەكان دەكەن لە هەر یەك لە حەیفا و ئەشدود ، وە مافی كارپیكردن و بەڕێوەبەردنی بەندەرە تازەكانیشیان بۆ ماوەی ٢٥ ساڵی تر وەرگرتووە ، كە گەرنگی ئەو بەندەرانە هەر لەڕووی ئابوورییەوە نییە ، بەڵكو بنكەی دەریایی ئیسرائیلیشن كە كەشتیگەل و ژێردەریاییشیان لەخۆگرتووە.

مەترسییەكانی ئەمەریكا 
ئەم دەستتێوەردانەی چین لە هەندێ پێگەی گرنگی ئیسرائیلی وەك بەندەری حەیفا ، وایكردووە وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا بێتە ناو بابەتەكەوە ، هەر بۆیە چەند جارێك كەشتییەكانی كەشتیگەلی شەشەمی سوپای ئەمەریكا هاتوونەتە بەندەری حەیفا كە كەشتی فرۆكەهەڵگریشیان تێدا بووە .

واشنتۆن لەسەر زاری جۆن بۆڵتۆن راوێژكاری نەتەوەیی ئەمەریكا داوای لەئیسرائیل كرد كە پەیوەندییەكانی خۆی لەگەڵ چین كەم بكاتەوە ، ئەمەش وادەكات ئیسرائیل بخاتە تەنگژەوە ، چونكە لەلایەكەوە نایەوێت واشنتۆن لەخۆی توورە بكات ، لەبەرانبەریشدا بەهۆی كۆمەڵێك گرێبەست و ڕێكەوتنەوە پەیوەستە بە كاركردن لەگەڵ چینییەكان .

بۆ ئیسرائیل چارەسەرەكە خۆی لە راپۆرتی ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوەییدا دەبینێتەوە كەداوا دەكات  پێداویستییە ئابوورییەكانی پڕبكاتەوە بێئەوەی ئەوە لەسەر حسابی بەرژەوەندییە ستراتیژییەكانی بێت لەگەڵ وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا ، بۆ ئەوەش تاوەكو چینییەكان تورە نەبن ناوی ئەو وڵاتەی نەهێناوە تەنیا ئاماژەی بۆ حكوومەت و كۆمپانیا بیانییەكان كردووە .


وەرگێران: ئاكۆ عەبدوڵڵا ئاڵی