بیست ساڵ فەرمانڕەوایی كرملن.. چاخی فەرمانڕەوایی ڤلادیمێر پۆتین

جیهان

11/08/2019‌ 734 جار خوێندراوه‌ته‌وه

شارپرێس:
ڤلادیمیر پۆتینی سەرۆكی ڕوسیا لە ماوەی 20 ساڵی حوكمڕانیدا لە سەر ئاستی ناوخۆ و دەرەوە، خۆی وەك هاوكێشەیەكی قورس سەپاندووە، ئەمەش‌ بەلەبەرچاوگرتنی ئەو ڕۆڵە گەورانەی لە سەرجەم پرسە هەرێمی و نێودەوڵەتییەكاندا ڕوسیا دەیانگێڕێت. 

ئەو وەك سولتانێك دەسەڵاتەكانی پیادە دەكات، نەك وەك سەرۆكێكی هەڵبژێردراو، ئێستا و دوای نزیكبوونەوەی وادەی كۆتاییهاتنی ماوەی حوكمڕانییەكەی لە ساڵی 2024، كە دوا وادەی فەرمانڕەوایەتی ، لێبڕاوانە و بە گوێرەی دەستووری ڕوسیا، بیر لە ئایندەی خۆی دەكاتەوە، سەرباری ئەو بەرهەڵستكارییە دڕەی لەلایەن نەیارانییەوە ڕووبەڕووی دەبێتەوە لە سەرهەڵدانی ناڕەزاییە جەماوەرییەكان بە هۆی خراپبوونی باری ئابوورییەوە، كەچی شارەزایان پێیانوایە پۆتین لە ماوەی ئایندەدا كار دەكات بۆ دامەزراندنی پەیكەربەندییەكی حوكمڕانی تازە، كە بەردەوامی هەژموونی خۆی بەسەر سیاسەت و بڕیارسازی ڕوسیادا بۆ مسۆگەر و دەستەبەر بكات.

چاودێران كۆكن لەسەر ئەوەی ڤلادیمیر پۆتینی سەرۆكی ڕوسیا لەماوەی 20 ساڵی حوكمرانی وڵاتەكەیدا سەركەوتوو بوو، توانیویەتی هاوسەنگییەك لە نێوان دەزگانی دەوڵەتدا ڕابگرێت، بەوەی لە پێناو سەركردایەتیكردنی جیهاندا، كێبڕكێ كلاسیكییەكەی جارانی لەگەڵ وویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا دەستپێكردەوە.

بەڵام لەم ساڵانەی دوایدا و بە تایبەتیش لەم چەند مانگەی پێشوودا، شەقامی ڕوسی بە بەراورد بە سەرەتاكانی حوكمڕانی پۆتین، لەجاران گەرموگوڕترە، ناڕەزایی جەماوەری لەشارەكانی ڕوسیا سەریهەڵداوە سەبارەت بە خراپبوونی باری ئابووری و كۆمەڵایەتی ووڵات، سەرباری ئەوەش، هێشتا پۆتین توانیووتی ئەو هەژموونەی خۆی بپارێزێت، كە بە درێژایی 20 ساڵەی حوكمڕانی خۆی كەڵەكەی كردووە.

پۆتین، كە بە پیاوی هەواڵگری ڕوسیا ناسراوە، پێش 20 ساڵ توانی دەستی بگاتە دەسەڵات لەو كاتەی بۆریس یەڵتسنی سەرۆكی پیشووی ڕوسیا كردی بە چوارەم سەرۆك وەزیری وڵات، ئەو كات پۆتین بەناوبانگ نەبووە، خاوەن شارەزاییەكی سیاسی فراوانیش نەبوو.

یەڵتسن پێش ئەەی دەسەڵات جێبێڵێت، بە دوای شوێنگرەوەیەكدا دەگەڕا، كەم بوون ئەوانەی پێیان وابوو پۆتین دوای 20 ساڵ حوكمڕانی ڕۆڵێكی بنچینەیی لە سیاسەتی جیهاندا بگێڕێت، ئەم یاوەدەرییەی پۆتین لە ئێستادا هاوكاتی دۆخێكی سەختە، سەرباری ئەوەی هێشتا بنكە جەماوەرییەكەی بە بەراورد بە سەرۆكە ئەورپییەكان لە ئاستێكی بەرزدایە، بەڵام بە هۆی خراپی باری ئابوری و دابەزینی ئاستی بژێوی خەڵك، ئەو بنكە جەماوەرییەی داویە لە كەمی.

جوڵانەوەی ناڕەزاییەكان لە مۆسكۆ بووە هۆی دەستگیركردنی هەزارەها كەس لەم چەند هەفتەیەی ڕابردوودا، ئەمەش لە ساڵی 2012 كە هەر خۆی سەرۆك وەزیران بوو، وە‌ فراوانترین هەڵمەتی ناڕەزاییە كە ڕووی لە كرملین كردبێت. بەڵگە لەسەر ئەوەی پۆتین لە دۆخێكی ڕووگیردایە و لە دوای وادەی كۆتاییهاتنی سەرۆكایەتییەكەی لە ساڵی 2024 بیر لە دەستەبەركردنی ئایندەی سیاسی خۆی دەكاتەوە ، ئەو ڕاپرسییەیە كە "سەنتەری لیڤادا" ئەنجامی داوە و دەریدەخاتن كە ڕوسەكان خاوەن تیڕوانینێكی ئەرێنییانەن سەبارەت بە حكومەتی سۆڤیەتی جاران بە بەراورد بە حكومەتەكەی ئێستایان.

ئەوانەی بەشداری ڕاپرسییەكە بوون 5 خەسڵەتی باشی حكومەتەكانیان دیاریكردووە لە نێوان 20 سیفەت بۆ هەر حكومەتێك. چوار سیفەتی ناوازەی حكومەتی سۆڤیەتی جاران هەموویان ئەرینی بوون، هەرچی حكومەتی ئێستاشە، بەشداربووان هەموو ئەو سیفەتانەی لەو حكومەتدا هەڵیانبژاردووە نەرێنی بوون.

29% ی بەشداربووانی ڕاپرسییەكە ووتوویانە كە حكومەتەكەی سۆڤیەتی جاران "نزیك بووە لە گەلەوه" ، 25% ووتوویانە "حكومەتێكی ڕاستەرێ بووە" ، 20% وتوویانە "شەرعی بووە".

كەچی لە بەرانبەردا، 41% ی بەشداربووان ووتوویانە كە حكومەتەكەی ئێستا "تاوانكار و گەندەڵە"، 31% ووتوویانە "دوورە لە گەلەوە" ، 24% ووتوویانە "بیرۆكراسیەت بەسەریدا زاڵە" 19% ووتوویانە "كورتبینە". تەنها 15% ی بەشداربووان پێیان وابووە كە حكومەتەكەی ئێستا شەرعییە.

ململانێ ئابوریەكانی تایبەت بە سیستەمی موچە كە تەمەنی خانەنشینی بۆ 5 ساڵ بەرزكردەوە، وێنەیەكی تاریكی بەخشییە دەسەڵاتدارانی ڕوسیا لەوساوەی پۆتین لە ساڵی پارەوه،‌ چوارەم گەڕی سەرۆكایەتی بۆ خۆی مسۆگەر كرد.

پۆتین كە تەمەنی 66 ساڵه،‌ گرفتی ئەوەشی هەیە كە ئامادەسازی بۆ جێگرەوەیەكی خۆی بكات. چونكە بە گوێرەی دەستور، ئەمە دوا گەڕی سەرۆكایەتییەتی، بەڵام دوای ئەوەی هەموو كێبڕكێكارەكانی دوورخستنەوە و بەسەر هەموو میدیاكاندا زاڵبوو، پێناچێت كەسایەتییەكی ئامادەكراو هەبێت شوێنەكەی ئەو پڕبكاتەوە.

چاودێران پێیان وایە پۆتین كە لە دوای ستالینەوە زۆرترین ماوە فەرمانڕەوایی ڕوسیای كردووە، چاوەڕوانی ئەوە ناكرێت لەگەڵ تەواوبوونی ماوەی سەرۆكایەتییەكەی لە 2024 دەسەڵاتەكانی بە تەواوی ڕادەست بكات.

نیكۆلای سفانیدزی ڕۆژنامەنووسی دیاری ڕوسیا كە چەند چاوپێكەوتنێكی لەگەڵ پۆتین ئەنجامداوە لەوساوەی دەسە‌ڵاتی گرتۆتەدەست، ووتی سەرباری هەژاری و تاوانكاری لە ڕوسیادا، هێشتا هەر دەوڵەتێكی دیموكراسی لیبراڵییە، ووتیشی دوای 20 ساڵ لە فەرمانڕەوایی كە هیچ بەربەستیكی لەبەردەم نەبوو، ئێستا پۆتین بە كردەیی سوڵتانە.

"كۆنستانتین كالاتشێڤ"  ی شڕۆڤەكاری سیاسی دەڵێت پۆتین وەك لیبڕاڵییەك دەستیپێكرد كە ئامادەیی تێدایە كار لەگەڵ ڕۆژئاوا بكات، بە تێپەربوونی كات بووە كەسێكی كۆنەپارێز و زیاتر هەڵوێستەكانی دژ بە ڕۆژئاوا دوژمنكارانە بوون. دوای شۆڕشە پڕتەقاڵییەكەی ئۆكرانیا كە كرملین پێی وابوو لە لایەن دەوڵەتانی بیانییەوە پشتیوانی دەكرێت بۆ كەمكردنەوەی هەژموونی ڕوسیا بە هەمان وێنەی كۆمارەكانی سۆڤیەتی جاران، هەڵوێستی پۆتین گۆڕانی بەسەرداهات.

كالاتشێڤ وتیشی: هەڵوێستی بەكەمزانینی ڕۆژئاوا بەرامبەر ڕوسیا، دەستێوەردانیشی لە عێراق و لیبیا و شوێنی دیكەی جیهان، هەڵوێستی پۆتینیان گۆڕی. ئەمەش  وایكرد دژ بە ڕۆژئاوا توندتر بێت.

لیبڕاڵییەكانی ڕوسیا لە سەرتاوە هەستیان بە نائارمی دەكرد لە بەرامبەر پۆتیندا، نەك لەبەر مێژووە هەواڵگرییەكەی، بەڵكو لەبەر ئەوەی لەو كاتەی سەرۆك وەزیران بوو، بەرهەڵستكارە شیشانییە جوداخوازەكانی سەركوتكردن. هێشتا هەندێك گومانیان لە زنجیرە تەقینەوە خوێناوییەكانی پێشوو هەیە كە چەند باڵەخانەیەكی ڕوسیان بە ئامانج گرت و كارەكەش درایە پاڵ جوداخوازەكان، هەندێك پێیان وایە دەزگای هەواڵگری ڕوسیا ئەم تەقینەوانەی ئەنجامداون بە مەبەستی دەستتێوەردانی سەربازی لە شیشان.

مامەڵەی توندی پۆتین لەو تەنگژەیەدا، بنكە جەماوەرییەكەی بەرزكردەوە لای ڕای گشتی ڕوسیا، یارمەتیشیدا لە سەرۆكی بریكارەوە وەرچەرخێت بەرەو سەركێكی هەڵبژێردراو بە ڕێژەی 53% ی دەنگەكان.

هێشتا پۆتین پشتیوانییە جەماوەرییەكەی فراوانە لە ناو ڕای گشتی ڕوسیادا كە پێیان وایە ئەو پیاوەیە كە لە دوای هەرەسهێنانە زەبوونەكەی سۆڤییەتەوە، شكۆمەندی بۆ ڕوسیا گێڕاوەتەوە، لە دوای گۆڕانكارییەكانی نەوەدەكانیشەوە ئارامی و سەقامگیری بۆ ووڵات گێڕاوەتەوە. 

"گریگۆری بوفت" ی شڕۆڤەكار و بێژەری میدیایی دەڵێت پۆتین و تیمەكەی لە ئێستادا بۆ ڕێگەیەك دەگەڕێن، لە دوای دەرچوونیان لە كرملین، هەژموونی پێشووی خۆیانی پێ بپارێزن. ووتیشی ئەمەش لە ڕێگەی دامەزراندنی دامەزراوەیەكی تازەوە دەبێت، نەوەك وەك پێشوو كە وەك سەرۆك وەزیران قۆرتوقولاپی دژ بە كۆتوبەندە دەستورییەكان ئەنجامدا و لە ساڵی 2008 هاتەسەركار. 

بۆفت هەروەها وتیشی: بیر لە پێكهێنانی دەستەیەكی بە كۆمەڵ دەكرێتەوە بۆ ئاراستەكردنی ووڵات، بەو مەرجەی پۆتین بە هەمیشەیی سەرۆك بێت، بە هەمان ستایلی كۆماری كازاخستانی سۆڤییەتی پێشوو كە نور سوڵتانی سەرۆك وازی لە سەرۆكایەتی هێنا، بەڵام هەژموونەكەی خۆی لە ووڵاتدا پاراست. ئەگەر ئەمەش ڕووبدات، پۆتین بە دوور دەبێت لە ڕاییكردنی كاروباری ڕۆژانەی ڕوسیا. بۆڤت دەگاتە ئەو دەرئەنجامەی كە پۆتین چاودێری كاروباری ووڵات دەكات و ڕۆڵەكەشی بریتییە لە ئەنجامدانی ئەركێكی مێژوویی.

سەرچاوە: پێگەی ئەلەكترۆنی  عەرەب
وەرگێران: لوقمان حاجی قادر