موئامەرە لەهەڵبـژاردن

موئامەرە لەهەڵبـژاردن

سامانی وەستا بەكر


199 جار خوێندراوه‌ته‌وه

 هەڵبەتە هەڵبژاردنەكانـی ١٢ی ئایار و ئاكامەكانـی درێژەی هەیە و ئەشیبـێ بۆ چوار ساڵی داهاتوو، سەیر ئەوەیە كە هەندێ كەس پێیان وابـێ ساختەكاری و گزی و دزینـی دەنگەكان تەنها لە چوارچێوەی هەڵبژاردنەكانـی پەرلەمانـی عێراقا قەتیس ئەمێنێتەوە!

جیاكردنەوەی سنورداری بەشێك لە سنوقەكانـی هەڵبـژاردن و گوێ ڕایەڵ نەبوون بە بڕیارو یاسا دەركراوەكانـی پەرلەمانـی عێـراقەوە تەواوكەر و جێگیـركەری ئەو گزی و دزی دەنگانەیە كە لە ١٢ی ئایارا بە پلان و نەخشە ئەنجامدرا و ڕاگەیاندنـی ئەنجامی نەگۆڕاوی چاوەڕوانكراوی دوای بژاردنەوەی سنورداری دەنگەكانـی هەڵبـژاردنەكە ئاسانكاری بۆ چەند بارە كردنەوەی ئەو كارە ئەكا لە داهاتووا ئەگەر لایەنە دەنگ دزراوەكان لە ئێستاوە سەركەوتوو نەبن بە بەرگرتن لێـی. ئەم پلانە بە ڕێكەوتنـی كۆی ئەو پارتانەیە كە لە دوای ساڵـی ٢٠٠٣وە دوورو نزیك دەستیان لە حوكمداری عێـراقا هەبووە بە هەرێمـی كوردستانیشەوە بۆیە چاوەڕوانـی كردن لە حیـزبە عێـراقییەكان بۆ بەهاناوە هاتنـی هەرێمـی كوردستان هیچـی لـێ سەوز نابـێ.

لە باشوری عێـراق ئەنجامـی هەڵبـژاردنەكان هێندە هیوا كوژ بوون ئەوەتا ئەبینیـن پێش ڕاگەیاندنـی ئەنجامـی هەڵبژاردنەكان پاش ئەژماركردنەوەی سنورداری دەستـی دەنگەكان خەڵكـی ڕژانە سەر شەقامەكان و داوای نەك ڕوخانـی حكومەتێكـی دیاری كراو بەڵكو هەڵوەشانەوەی پرۆسەی سیاسـی كۆی عێـراق ئەكەن، ئەوان باش تێگەشتوون كەمـی خزمەتگوزاری و نەبوونـی هەلـی كارو داڕوخانـی زۆربەی سێكتەرەكانـی بەڕێوەبردنـی وڵات پەیوەندی بە شكستـی حوكمڕانییەكـی گەندەڵ و ئەزموونێكـی تاڵ لە بەڕێوەبردنەوە هەیە. ئاخـر ئەوان دوای ١٥ ساڵ تێـر بوون لە درۆی تیـرەو مەزهەب و ئاین و نەتەوە كە لە دوای ڕوخانـی ڕژێمی بەعسەوە لە ساڵـی ٢٠٠٣وە  تەنها و تەنها بۆ گیـرفان پڕ كردنـی چەند حیـزبێك و چەند بەرپرسێك وەك كاڵایەكـی بازرگانـی بەكارهێنـراون.

ئێستا پرسیارە سەختەكە ئەوەیە كە ئایا تاكـی كورد پاش ٢٧ ساڵ لە حكومڕانـی خۆماڵـی ماڵوێرانكەر واتە دوو هێندە زوڵم و كەمـی خزمەتگوزاری و بەرتەسك كردنەوەی سنورەكانـی ئازادی و درۆی نەتەوایەتـی و خیانەت كردن لە كوردایەتـی هەر تێـر نەبوون؟ ئاخر ئەبـێ چ نەهامەتییەكـی دیكە بەسەر ئەم خەڵكەدابێت لەوەی كە بێبەش كراون لە سەرەتایـی ترین پێوسیتییەكانـی ژیان؟ وەڵامـی ئەم پرسیارە كاتـێ وەرەگرینەوە كە هیچ یەكـێ لە ئێمە نایخوازێ كە ئەویش ڕژانـی خوێنـی گەنجانـی خێـرنەدیووی باشوری كوردستانە بە دەست بەڵتەجییەكانـی پارێزەری بارزگانانـی سیاسـی بۆ گۆڕیـنـی سیستمـی حوكمڕانـی شكستخواردووی هەرێم چونكە ئەمان نییەتیان لێهێناوە كە بەدەردی دیكتاتۆرەكانـی بەهاری عەرەبـی بچن و تا میلەت لەسەر كورسـی دەسەڵات هەڵیان نەیاتە  خوارەوە خۆیان جوڵەی بۆ نەكەن.

ئەو كردە ناشـرینە بۆ تەنها بۆ یەك هەڵبـژاردن نەبوو بەڵكو مەبەست لێـی داكوتانـی دواین بزماربوو بە تابووتـی دیموكراسـی و پرۆسەی هەڵبـژادندا، كە ئەو پرۆسە گرنگە بەجۆرێك بـێ ئەرزشكرێ كە تاكـی دەنگدەر هیچ هیوایەك بەبەرۆكـی سندوقەكانـی هەڵبـژادنا هەڵنەواسـێ بۆ گۆڕانكاری كە ئەمەش تاكە ئامانجـی فیرعەونەكانـی دەسەڵاتە.

ئەوەی ئێستاش ئەگوزەرێ لە هەوڵدان بۆ دواخستنـی هەڵبـژاردنـی پەرلەمانـی كوردستان لە ٣٠ی ئەیلول بۆ ناشتنـی هەر هیوایەكە كە تاكـی كورد  بە یەخەی گۆڕانكاریا هەڵـیواسیووە لەڕێـی هەڵبـژاردنەوە لە كاتێكا ئەم خولە پێش وەخت ساڵێكـی بۆ دەێژكراوەتەوانـێ،  هەر بۆیە گرنگە ڕێگە نەدرێ بەدواخستنـی هەڵبـژاردن و ئەو پرۆسە گرنگە چورا ساڵ جارێك لەكاتـی خۆیا بە ئەنجام بگەیەنرێ چونكە وڵاتانـی پێشكەوتوو تەنانەت لە جەنگ و كارەساتیشا پەنا بۆ ئەو كارو كردارە بەدفەڕە نابەن لەبەر ئەوەی دڵنیان بەرەوپاش چوونـی دیموكراسـی لـێ لە دایك ئەبـێ، هەر بۆیە گرنگە بە وروژم چوون بەرەو هەلبـژردنەكانـی داهاتوو وەڵام بدرێتەوە و جارێكـی تر گوڵـی گۆڕانكاری لە بەرۆكـی سندوقەكانەوە چـرۆبكەنەوە.

هەڵبـژاردن لە ئێستای ژیانـی سیاسـی هەرێمـی كوردستانا بە كۆرپەی ژیانـی حیـزبایەتـی ئەژمـێـرێ چونكە تا ئێستاش ئەم پرۆسەیە بەترسەوە مامەڵەی لەگەڵ ئەكرێ لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە "ترس لەوەی گۆڕنكاری لە دەسەلاتا بێنێتە كایەوە كە ئەم كارە مەغزای كارو فرمانـی پرۆسەی هەڵبژاردنە"، هیچ هەڵبـژاردنێك نییە بێ كەم و كوڕی بێت تەنانەت جاری وا هەیە هەڵەیەكـی هونەری لە ئالییەتـی هەڵبـژاردنا ئاڕاستەی هەڵبـژاردن بە پێچەوانەوە دەسوڕێنـێ ئەگەر ئەو وڵاتە لە لوتكەی پێشكەوتنیشابـێ. نەك هەڵبـژاردن بـێ كەم و كوڕی نابـێ بەڵكو زۆر جار ڕووداوی ناخۆشیش ڕوئەیا  بەڵام ئەم ڕووداوانە بەهیچ جۆرێك گەورەتر نابن لەو ئامانجەی كە لە پشتـی پرۆسەی هەڵبژاردنەوەیە.

لە ڕاستییا هیچ ڕێكخراوێكـی سیاسـی یان هیچ دەوڵەتێك ناتوانـێ پەسەندكردن و پیادەكردنـی بنەماكانـی دیموكراسـی لە ژیانـی ڕێكخراوەیـی خۆیا بانگەشە یان كارا بكات بۆ چەسپاندنـی ماناكانـی دیموكراسـی لە سیستمـی سیاسـی لە وڵاتا ئەگەر خودی ئەو ڕێكخراوە یان ئەو حیزبە خۆی جێبەجێـی نەكا، بە واتایەكـی تر پێوانەی دیموكراســی بوونـی سیستمـی سیاسـی هەر وڵاتێك بە پێوەری دیموكراسـی بوونـی ژیانـی ناوخۆی حیزب و ڕێكخراوەكان و دامەزراوە مەدەنییەكانەوە دەپێورێ.

دابڕانـی حیـزب لە میكانیـزم و بنەما دیموكراسییەكان دووربوون و دابڕان ئەگەیەنـێ لە سیستمـی دیموكراسـی وڵاتا. كەوابـێ وەرچەرخان و جێگـێـر بوونـی بنەماكانـی سیستمـی دیموكراسـی لەو حیـزب و ڕێكخـراوانەوە دەست پێئەكات كە كەرەستەی پلورالیـزمـی سیاسـی لە سیستـمـی دیموكراسـییا پێك ئەهێنـن. دیموكراتیـزەكردنـی ئۆرگانەكانـی حیزب و ڕێكخـراوە سیاسـی و پیشەییەكان سیستمـی سیاسـی لە وڵاتا بە بنەماكانـی دیموكراسـی ئاوس ئەكات.

سەركەوتنـی سیستمـی دیموكراسـی لە وڵاتا پەیوەستە بە پێگەیشتنـی زەمینە كۆمەڵایەتـی و سیاسـی و ئابوری و كلتوریەكانـی كۆمەڵگاوە، بەهەمان شێوە لەناو پارتە سیاسیەكانیشیا ئەو فاكتەرانەی زەمینەی سیستمـی دیموكراسـی ئەسازێنـن، هەمان گرنگیشیان بۆ تاودانبـی ژیانـی دیموكراسیانەی حیزب و ڕێكخراوەكان ئەبـێ.

لێـرەوە هەڵبـژاردنەكان ئەو نائومێدیانە ئەڕەوێنێتەوە كە بەهۆی نەكردن و پاشخستنـی ئەو پرۆسەیەوە دروست ئەبن چونكێكم ئەگەر بڕیاری هەلبـژاردن ببێتە بڕیارێكـی سیستماتیك و ئاوەهاش ماوەی نێوان وێستگەكانـی هەڵبژاردن دیاری بكرێت و لێبـڕاوانە هەڵبژاردن لەكاتـی خۆیا ئەنجام بیـرێت و ئەم بابەتە ببێتە قەناعەتـی زۆرینەی دەسەڵاتاداران و بڕیار بەدەستانـی حیـزبەكان ئەوا لە ڕێگەی خۆ حەواڵەكردنەوە بۆ وێستگەی داهاتووی هەڵبـژاردن هیچ حیزبێك پاسیـڤ و دابڕاو لە ژیانـی سیاسـی وڵاتا نامێنێتەوانـێ.

هەمیشە پایە ئەبنە ئامانج و ئامرازی وەرگرتنـی پۆست،  پایەكانیش لە غیابـی ئامرازەكانـی هەڵبژاردنا ژیانـی حیزبـی دەشێـوێنـێ و لە كاتـی بڕیار نەدانیش لەسەر هەڵبژاردن ئەوا ئامرازی كەسێتـی و مەحسوبییەت جێـی ئەگرێتەوە.

لە عێـراق بە گشتـی و لە كوردستان بە تایبەتـی دوو هۆكار بوونەتە گرفتـی بەردەم گۆڕانكاری كە ئەوانیش:
١.گرفتـی بابەتـی: لە ڕاستییا بەشێكـی گرفتەكە پەیوەستە بە نەڕەخسانـی هەلومەرجـی بابەتیـی لە  عێـراق و  لە كوردستانیشا تا حیزبـی سیاسـی وەك حیـزبێكـی پەرلەمانـی و هاوچەرخ خۆی نمایشبكا، ئەویش ئەوەیە حیـزبـی پەرلەمانـی پێویستـی بەوەیە سیستمێكـی تەواو عەیار دیموكرات بەرقەراربـێ تا پارتە سیاسییەكان لە قاڵبـی دەستوری بدرێن.

بەڵام لە كوردستانا سیستمی سیاسـی دوو پرەنسیپـی سەرەكـی نوقسانە كە بریتیـن لە دەستور و پرنسیپـی دەستاو دەست كردنـی دەسەڵات، هەڵبەتە لە مەشا پشكـی شێـر بەر پارتـی و یەكێتـی ئەكەوێ كە تا ئەم ساتەش ڕێگە بە نوسینەوەی دەستورێكـی مۆدێرن و سەردەمییانە نادەن. بوونـی دەستور هەموو ئەو بۆشاییە یاساییانە پـڕئەكاتەوە كە سیستمـی حوكمڕان و پرۆسەی دیموكراسـی ئاڕاستە ئەكات و پەیوەندی نێوان خەڵك و دەسەڵات ئەخاتە سەر شاڕێـی خۆی، وە دواجار پرۆسەی دەستاو دەست كردنـی دەسەڵاتیش زۆرینە ئەباتە دەسەڵات و كەمینەش ئەكا بە ئۆپۆزسیۆن.

٢.گرفتـی خۆیـی: گرفتـی ناوخۆیـی یان كوشندە، ئەمە خراپتـرین هۆكارە بۆ پاشەكشـێ و بـێ هێـزبوونـی حیـزب. ئێستا زۆر بە ڕوونـی گرفتە ناوخۆییەكانـی ناو حیـزبەكان كەم تا زۆر لە ناو خەڵكا باسـی لیوەئەكرێ بۆیە چاونووقانـی سەركردایەتـی حیـزبەكان لێـی بچوك بوونەوەی لێئەكەوێتەوەو بە پێچەوانەشەوە گەشە كردن.

گۆشكردنـی كادێری سیاسـی هیچ جیاوازییەكـی لەگەڵ گۆشكردنـی مناڵێك نیە لەناو خێـزانا بۆیە زۆر گرنگە ئەو كادێرانەی ناو حیـزبێكـی دیاری كراو بەباشتـریـن شێوە پەروەردە بكرێن و لەسەر دەستبەردان لە پۆستە حیـزبییەكانیان ڕابهێنـرێن و ڕێگە بەمانەوەی هیچ ئەندام حـیزبێك نەدرێت لە پۆستێكـی دیاری كراوا بەجۆرێك هێندە بمێنێتەوە كە خۆی لـێ لێببـێ بە خاوەن و خودای كارەكەی هەڵبەتە ئەمە بۆ مەكتەب سیاسـی و سەركردەی حیـزبەكانیش ڕاستە، تا كادێرێكـی سوودبەخش و تەندروست پێشكەشـی كۆمەڵگە بكرێ چ جای ئەگەر خودی ئەو حیـزبە لە بەرەنجامـی بێ دادی كۆمەڵایەتـی و گەندەڵـی ئیداری و سیاسـی لەدایك بووبـێ.

هەڵبەتە كاتـێ ستاندەری جیهانـی چوار ساڵ بۆ تەمەنـی حكومەتێك دانراوە و پاشان چوار ساڵـی تریش ئەمە بەشێوەیەكـی وابەستەو پەیوەستـی دوو هۆكاری جەوهەریـن ئەوانیش:

یەكەمیان بۆ ئەوەیە كە مرۆڤ لەو ماوە دیاری كراوەیا زۆرترین و باشترین بیـرو هۆشیاری خۆی ئەبەخشـێ و پاش ئەوكاتە گیـرۆدەی دووبارە كردنەوە ئەبێت و داهێنانێكـی جۆری پێناكرێ لە ئاست خواستـی گشتییا بێت.

دووەمیان بۆ ئەوە ئەگەڕێتەوە كە مرۆڤەكان پاش ئەو ماوە دیاری كراوە ئیـتـر زیاتـر بیـر لە خود ئەكەنەوەو لە هەوڵـی شوێـن پێقایم كردنا ئەبن و بەرژوەندی تایبەت پێش گشتـی ئەخەن و سەرەتای لەدایك بوونـی كۆرپەلەی بیـری دیكتاتۆری و مانەوە لە دەسەڵات سەرهەڵئەیات.

حیـزب واتە سیاسەت سیاسەتیـش هونەرە، تاكتیكە، زانستە، كارگێـڕییە، یارییە و نهێنـی پاراستنـیشـی خاڵـی هەرە بەهێـزە بۆ سەركەوتنـی، بۆیە ئاشكرا كردنـی ئەو موئامەرەیەی لە هەڵبـژاردن ئەكرێ و تێگەیاندنـی شەقام لێـی خاڵـی هەرە بەهێـزی هێـزە ئۆپۆزسیۆنەكانە بۆ تێكشاندنـی كۆدی نهێنـی ئەو پلانگێـڕیەی لە هەڵبـژاردن ئەكرێ لەلایەن هەردوو لایەنـی دەسەڵات، بەجۆرێك تێكشاندنـی ئەو كۆدە ئەبێتە خاڵـی وەرچەرخان و دەستاودەستكردنـی دەسەڵات.

سامانـی وەستا بەكـر



ads

زۆرترین خوێندراوە

  • ڕۆژ
  • هەفتە
  • مانگ
ads
ads

ads
ads
Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure

Copyright © 2015 Shar Press. all rights reserved