زیانەكانی سیستەمی مەركەزی

زیانەكانی سیستەمی مەركەزی

بەیار عومەر


152 جار خوێندراوه‌ته‌وه

ئەگەر سەیری پرۆژە حكومیەكان بكەین لە هەرێمی كوردستاندا، ئەوا دەبینین كە نەك هەر ژمارەی پرۆژە حكومیەكان لە هەولێری پایتەخت زۆر زیاترە لە پارێزگاكانی سلێمانی و هەڵەبجە و ئیدارەكانی گەرمیان و ڕاپەڕین، بەڵكو كوالیتیشیان لە هەولێری پایتەخت زۆر بەرزترە لە چاو شارەكانی تردا. چونكە كە نیزامی سیاسی و ئابوری مەركەزی بوو، هەتا لە پایتەخت دوركەویتەوە، حكومەت لاواز دەبێت، و چاودێری و لێپرسینەوە كاڵ دەبێتەوە، وە لە ئەنجامدا ژمارە و كوالیتی پرۆژە گشتییەكانی دهرهوهی پایتهخت دادەبەزن. 

سیستەمی سیاسی و هەروەها پرۆسەی بڕیاردان لە كوردستاندا تهواو مەركەزیە، كە ئەمەش كاری دامودەزگاكانی لە پارێزگاكان پەكخستووە و ناعەدالەتی جوگرافی زیاد كردووە. پۆلێنكردن و هەڵبژاردنی كات و شوێنی هەر پرۆژەیەكی خزمەتگوزاری كارێكی گرانە و پەیوەستە بە چەندەها فاكتەری ناوخۆییهوه، كە تەنها حكومەتی خۆجێی دەتوانێت بڕیاری لێبدات، لەبەر ئەوەی زانیاری لەسەر ناوچەكەی خۆی زیاترە وەك لە حكومەتی ناوەندی. لە وڵاتە پێشكەوتوەكاندا، حكومەتی خۆجێیی بڕیاردهدات لە پرۆژەی خزمەتگوزاری جیاواز لە شوێن و كاتی جیاوازدا، هەروەها پارهیان بۆ دابیندهكات. لە كوردستاندا لە جیاتی حكومەتی خۆجێی، حكومەتی ناوەندی و وهزارهتهكان لە هەولێر بڕیاردەدهن چ پرۆژەیەك و كەی و لە كوێ جێبەجێ دەكرێن و چۆن بودجەیان بۆ تەرخان دەكرێت. ئەم جۆرە سیاسەتە مەركەزیە كاری دام و دەزگا خۆجێیەكانی پەك خستووە لە دەرەوەی پایتەخت. 

سەرباری قەیرانی ئابوری لە هەرێمی كوردستاندا، لە هەولێری پایتەخت نەك هەر شەقامی ١٠٠ مەتری، بەڵكو شەقامی 120 مەتریش تەواوكراوه و وا خەریكە شەقامی ١٥٠ مەتریش ئەكەوێتە بواری جێبەجێكردنەوە، لە سلێمانی هێشا شەقامی 100 مەتری جێبەجێ نەكراوە و بە بیانوی جیاجیاوە دەخرێتە پەراوێزەوە. ئەمە زوڵمێكی ئاشكرای پارتیە لەم سنورەی دەكات،‌ كە بۆ سنوری خۆی بودجە هەیە و بۆ ئەم سنورە نیە. بەڵام پارتی بۆ ئەوەی گلەیی نەیەتە سەر و نەڵێن بۆچی بۆ هەولێر بودجە هەیە و بۆ سلێمانی نیە، ناچار سەرۆكی حكومەت لێدوانێكی ساختەی بۆ میدیاكاندا و وتی گوایە كۆمپانیایەكی خۆماڵی لەسەر بودجەی خۆی و بە قەرز ئەو پرۆژەیەی جێبهجێكردوه.

ئەمە گاڵتەكردنە بە عەقڵ و هەستی هاوڵاتیانی ئەم سنورە. بۆچی؟ چونكە لە كاتێكدا زۆرینهی هاوڵاتیانی هەرێمی كوردستان ئەزانن كە جادەی ١٢٠ مەتری كە درێژیهكهی ٣٨ كیلۆمهتره و دەیەها پرد و تونێلی تیایە و٤٥٠ ملیۆن دۆلاری تێچوە، لە دەسەڵاتی هیچ كۆمپانیایەكی خۆماڵیدا نیە لهسهر حسابی خۆی پرۆژەیەكی وا زەبەلاح بە قەرز جێبەجێ بكات، بە تایبەتی كە زۆرینەی كۆمپانیاكان توشی قیران و كەم پارەیی بونەتەوە،. ئەگەر پارەشیان هەبێت، متمانەیان بە حكومەت ئەوەندە پتەو نیە تا پارەكانی خۆیان بخەنە پرۆژەیەكی حكومیەوە لە كاتێكدا بە ‌بەرچاویانەوە حكومەت چهندین بەڵێندەری مایهپوچكردوه.

بۆیه ڕاستیەكەی ئەوەیە كە‌ پارتی لە بودجەی گشتی و داهاتی نەوت به ملیارهها دۆلار دهبات؛ بهشێكی بۆ بنهماڵه و بهشێكیشی ژێربەژێر دەدهن بەو‌ كۆمپانیایانەی كەرتی تایبەت كە سەر بەخۆیانن، بۆ ئەوەی پرۆژەكانی هەولێر و سنوری زەردی پێجێبەجێبكەن و له بهرامبهردا له سنوری سهوز و نیلیدا زۆرینهی پرۆژهكان وهستاون و تهنانهت ١ ملیۆن دۆلاریش نیه پردێكی پێتهواوبكرێت.

دەسەڵات و حكومەتێك كە كورد بەڕێوەی دەبات، سەیرە دڵی دێت وا لە سلێمانی و سنوری سهوز و نیلی بكات. بەڕاستی ئەوەی ئەمانە بە سلێمانی و ئەم سنورەیان كردوە لە ڕوی سزای ئابوریەوە حكومەتی بەعسیش نەیكردوە. سلێمانی كۆمەڵێك شاڕێی تێدایە كە بە داخەوە هەمووی لە زەمەنی ڕژێمی دیكتاتۆری بەعسدا دروستكراون، وەك شاڕێی سالم،  توی مەلیك، شەقامی بازنەیی مەلیك مەحمود (شەقامی شەست مەتری)، و چەند شاڕێیەكی تر. چ لۆجیكێك دەتوانێت ئەوە ڕونبكاتەوە كە حكومەتی بەعسی دژە كورد ئەو هەموو شەقام و شاڕێیەی بۆ سلێمانی دروست كردبێت، بەڵام دەسەڵاتی خۆبەخۆی كورد نەتوانێت هەر هیچ نەبێت شەقامی 100 مەتری دروست بكات، یان لانی كەم چەند شاڕێیەك دروست بكات كە شەقامی شەست مەتری ببەستێتەوە بەو گەڕەكانەی تازە دروست بوون. به ههمان شێوه، پڕۆژە ستراتیژیەكانی رێگای (رانیە - دوكان)، (دەربەندیخان – سلێمانی)، (هەڵەبجه - سەیدسادق)، (پێنجوێن - سەیدسادق) كاركردن تیایاندا وەستاوه بە بیانوی ئەوەی حكومەت پارەی نیە‌.

حكومەتی هەرێم لە جیاتی ئەوەی شاڕێیەكی ئابوری گرنگی وەك سلێمانی – دەربەندیخان تا ئهگات به پهروێزخان لهسهر سنوری ئێران چاك بكات و فراوانی بكات، كه ههم كارهساتی هاتوچۆ كهمدهكاتهوه و‌ بازرگانی و ئابوری ئەم سنورەش زیاتردهبوژێنێتهوە و هەلی كار دروستدهكات، كە ئەمیش‌ جێگیری سیاسی لێدهكهوێتهوه. بەپێچەوانەوه حكومەتی هەرێم كە زەلیلی دەستی پارتیە،‌ ئەیەوێت‌ لە ڕێی ڕێگریكردن لە چەندەها پرۆژەی ستراتیژی لەم جۆرەوە، ئەم سنورە و خەلكەكەی بەرەو برسێتی وهەژاری زیاتر بەرێت و سەرەنجام ناجێگیری سیاسی و خۆپیشاندانی زیاتر ڕوبكاتە ئەم سنورە و لەو ڕێیەوە گۆڕان و یهكێتی و حزبەكانی ئەم سنورە لاوازبكات و دواجار خۆی دەست بەسەر ئەم سنورەدا بگرێت. 

ئەبێت ئەم سنورە فریای خۆی بكەوێت تا زیاتر كار لە كار نەترازاوە و ئابوریەكەی زیاتر بەرەو داڕوخان نەچوە. ئەوەش بەوە ئەكرێت كە هەرێمی كوردستان پەیڕەوی سیستەمی لامەركەزی و فیدرالی بكات؛ واتە هەر پارێزگایەك داهاتی و بودجەی خۆی جیابێت و دەسەڵاتی ئیداری تەواوی هەبێت بۆ جێبەجێكردنی چەندەها پرۆژەی ستراتیژی. ‌ئەگەر دیقەت بدەین لە ڕۆژئاوای كوردستان كە پەیڕەوی سیستەمی لامەركەزی و كانتۆنەكان ئەكەن، لە هەندێك لە كانتۆنەكاندا كە هەموی چەند ساڵێكی كەمە دروستبون و بەردەوام ڕوبەڕوی شەڕ و هێرش بونەتەوە، كەچی توانیویانە ٢٤ كاتژمێر كارەبا دابینبكەن، بەڵام لە هەرێمی كوردستاندا پاش ٢٧ ساڵ حكومڕانی مهركهزی هێشتا ڕۆژی ٧ كاتژمێر كارەبا هەیە.

بێگومان هەمومان پێمانخۆشە كە هەولێری پایتەخت زۆر لەوەش پێشكەوتوتر بێت، بەڵام بە مەرجێك لەسەر حسابی دواكەوتنی شار و ناوچەكانی تری هەرێمی كوردستان نەبێت، چونكە ئەم زوڵمە لێكەوتەی سیاسی و نیشتیمانی قوڵی ئەبێت و دور نیە لێكترازانی هەرێمی كوردستانیشی لێبكەوێتەوە، چونكە لە دنیادا یەكێك لە پایە هەرە گرنگەكانی دروستكردن و مانەوەی دەوڵەت ئەوەیە كە هیچ شار و شارۆچكەیەك زوڵمیان لێنەكرێت و هەمویان بە یەك چاو سەیربكرێن و هەمو هاوڵاتیەك لەهەر شوێنێكی كوردستانە خۆی بە بەشێك لەم نیشتیمانە بزانێت و ئامادەبێت خاكەكەی و كیانهكهی بپارێزێت. ئەمەش بە دروشم و قسهی قهبه دروستنابێت؛ حكومەتێك زوڵم لە پارێزگاكانی سلێمانی و هەڵەبجە و ئیدارەكانی ڕاپەڕین و گەرمیان بكات و پاشان داوای وەلائ و دلسۆزیان لێبكات و پێی وابێت كە بە كۆمەڵێك دروشمی نیشتیمانی بەتاڵ ئەتوانێت فریویان بدات، ئەوە خهیاڵخاویه. 

بەڵام ئەگەر سیستەمی لامەركەزی و فیدراڵی پەیڕەوبكرێت، و هەر شار و شارۆچكەیەك گرنگی پێبدرێت و جۆرێك لە گەشەی ئابوری یەكسان لە هەمو كوردستاندا پەیڕەوبكرێت و هەر هاوڵاتیەك لە هەر شوێنێكی كوردستانە هەست بكات بودجەی كوردستان بەشی ئەو و ناوچەكەی ئەوی تیایه و سنورەكەی بوژاوەتەوە و هەلی كاری دەستئەكەوێت و زوڵم لە خۆی و سنورەكەی نەكراوە، ئیتر ئەو هاوڵاتیە بەبێ ئەوەی پێویستی بە دروشمی قەبە و شتی لەو بابەتە بێت، وڵاتەكە و حكومەتەكەی خۆش ئەوێت و ئامادە ئەبێت خۆی لەپێناویدا بەخت بكات.

بەیار عومەر



ads

زۆرترین خوێندراوە

  • ڕۆژ
  • هەفتە
  • مانگ
ads
ads

ads
ads
Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure

Copyright © 2015 Shar Press. all rights reserved