پێڵاو كۆكردنەوە بۆ سەرۆكـی حیـزب

پێڵاو كۆكردنەوە بۆ سەرۆكـی حیـزب

سامانی وەستا بەكر


2526 جار خوێندراوه‌ته‌وه

ئاخۆ ئەگەر پارتێك لە پارتەكانـی ڕۆژهەڵاتـی ناوین و لە ناویشیانا بە دیاری كـراوی لە باشوری كوردستان هەڵمەتـی كۆكردنەوەی پێڵاوی دڕاو بكات و بینێـرێ بۆ سەرۆكـی پارتێكـی تری ڕكابەر و  داوای لێبكەن كە هەمووی یان بەشێكـی بخوات چـی ڕووبات؟ خوانەخواستە ئەگەر ئەو پارتانە چەكداریان هەبـێ یان خاوەن دەسەڵاتبـن؟

بەڵـێ لە سوید بینیامیـن دۆوسا "سەرۆكـی یەكێتـی لاوان"ی سەر بەپارتـی "مۆدێرات"ەكانـی سوید هەڵمەتێكـی كۆكردنەوەی پێڵاوی كۆن و دڕاوی دەستپێكـرد كە تا پاش ناردن و گەشتنـی پێڵاوەكان سەرۆكـی "سێنتەر پارتـی" بیانخوات، چونكە لە بەڵێنێكـی خۆی پاشگەز بۆتەوە! 

لەوەڵامـی ئەو كارەشدا یەكێتـی لاوانـی سەر بە سێنتەر پارتـی ڕایگەیاند كە ئەوان پاش گەشتـن و وەرگرتنـی پێڵاوەكان ئەوەی بە كەڵكبێت ئەینێرن بۆ ڕێكخـراوە خێـرخوازەكان تا  بیگەیەنە دەست خەڵكانـی نەدار و ئەوانەشـی كە دڕاوو بێكەڵكـن ڕیسایكڵـی ئەكەن تا جارێكـیتر سودی لێوەرگیـرێ.

ئەوەی لێـرەیا مەبەستە سایكۆلۆژی تاكـی سویدیە كە لە پای ئەم كارە هیچ هەڵچون و گرژییەكـی لێنەكەوتەوە بە جۆرێك ئەو جۆرە لە هێـرش و سوكایەتـی و ڕووشاندنـی سەرۆكـی پارتێكـی دێرین و گەورەی سوید هەڵگێـرایەوە بۆ بابەتێك كە بە سودی خەڵكـی نەدارو ژینگە كۆتایـی پێبێت،  مەخابـن ئەم جۆرە كارە ئەگەر لە ڕۆژهەڵاتـی ناویـن و هەرێمـی كوردستان ڕووبدات خۆ ئەگەر خودی پارتەكەو سەرۆكەكەشـی هیچ نەڵێـن و كاردانەوەیان نەبـێ بەڵام لایانگران و هەوادارەكانیان دوور نیە ساڵانێك جەنگـی سارد بەرامبەر  یەكتـر لایەنـی كەم لە تۆڕەكۆمەڵاتیەكانەوە بەرپابكەن خۆ  ئەگەر ئەمە گـرژی و ڕووبەڕووبوونەوەش لە شوێنە گشتـی و تایبەتەكانیشا لێنەكەوێتەوانـێ.

ڕۆژی یەك شەممە بەرواری ٩ی ئەیلولـی پار ساڵ ٢٠١٨ دواین هەڵبـژاردنـی پەرلەمانـی وڵاتـی سوید و هەرێم و شارەوانیەكان بەڕێوەچوو، هاوپێچ هەروەك نەریتـی هەڵبژاردن پارتە جیاوازەكان كارو بەرنامەی خۆیان ئەخەنە بەردەسـتـی خەڵك و زۆرترین هەوڵ ئەیەن بۆ ڕاكێشانـی زۆرترین ژمارەی دەنگدەر لەدەوری بەرنامە و كاری چورا ساڵـی داهاتوویان ئەگەر بگەنە پەرلەمان هەروەك چۆن حیـزبەكان پێشـتـر هاوپەیمانـی و دوورو نزیكـی خۆیان لەگەڵ یەكتـر بۆ خەڵك ئاشكرا ئەكەن و لەو چوارچێوەیەشا هەندێ لە حیـزبەكان دژایەتـی خۆیان بۆ حیـزبـی ڕكابەر ئاشكرا ئەكەن تا ئاستـی ئەوەی كە بەهۆی "تای هەڵبـژاردنەوە" هەندێ دەستەواژە بەكار ئەهێنـن كە دواتر لە دژاین بەكار ئەهێنـرێتەوانـێ.

ئاشكرایە سوید یەكێكە لە پێشكەوتووترین وڵاتانـی جیهان كە بە دیموكراسـی بوون و هاوتایـی جەندەری و مافـی ئاژەڵ و مناڵ و هاوڕەگەزباز....هتد ئەناسـرێتەوە بەجۆرێك سیستـم و موئەسەسات لەم وڵاتەیا جێگیـر بووەو دامەزراوە كە تەنانەت ئەنجامـی هەڵبـژاردنەكانیش كاریگەری لەسەر بنچینەی دامەزراوەكان و بنەما دیموكراسیەكان دانانێت واتە ئەنجامـی هەڵبـژاردن تەنها كاری حكومەتـی هەڵبـژێراوی پێئەبرێ بەڕێوە نەك حوكمـی موتڵەق و هەڵگێـڕانەوەو سەرو بن كردنـی كایەكە.

لە وڵاتـی سوید دوو پارتـی گەورە بوونیان هەیە و ڕكابەری سەرەكـیـن كە ئەكرێ بە دوو پارتـی سەرەكـی ڕۆژەهەڵاتـی ناوین بەراورد بكرێن بەڵام جیاوزی ئەخلاقـی كاركردن و ڕێز گرتن لە یاسا و پارستنـی موئەساسەكانـی دەوڵەت و پابەندبوون بە هەر بەڵێنێكـی هەڵبـژرادن و خۆشگـوزەرانـی میلەت بە ئامانج گرتـن و بەكارهێنانـی حیزبیش بۆ گەشتـن بە ترۆپكـی ڕەفاهیەت ئەگەرنا خودی حیزبەكە هیچ پیـرۆزیەكـی نیە و پیرۆزیش ناكرێ لای ئەندامانـی حیـزب و خەڵكیش هیچ حیزب و كەسایەتیەك پیـرۆز تەماشا ناكەن.

ساڵانێكـی زۆرە دوو بەرە دروست كراوە كە هەر یەكێكیان لە چەند حیـزبێك پێكهاتوون. بەرەیەكیان بە بەرەی "سورو سەوز"ەكان ناسـراون لە هەریەكە لە سۆسیال دیموكـراتەكان، پارتـی چەپ و پارتـی ژینگە پێكهاتوون و لە رامبەریشدا بەرەی "بۆرجواز"ەكان هەن كە لە هەریەكە لە پارتـی مۆدێرات، سێنتەر، لیبـراڵ و مەسیحیە دیموكراتەكان پێكهاتوون كە  بۆ هەڵبـژرادنەكان ئەم دوو بەرەیە ڕووبەڕووی بەرنامەو كاری یەكتـر ئەبنەوە لە ڕێگەی پێشنیاركردنـی بەرنامەی باشتـرو ڕێفـۆرمـی بە سوودتر بۆ كۆمەڵگە. 

ئەوەی گرنگە ئاماژەی پێبكـرێ لە هەڵبژاردنـی ساڵـی ٢٠١٠یا  پارتێك بەناوی "سویدیە دیموكراتەكان"ەوە بۆ یەكەم جار بە بەدەسهێنانـی ٢٠ كورسـی سەركەوتـن بۆ پەرلەمان كە ئەم پارتە پارتێكـی ڕەگەزپەرستـی دژ بە پەناهەندەیە، لە سەرەتای چوونیان بۆ پەرلەمان هیچ پارتێكـی سوید دوورو نزیك نەك كاری هاوبەشیان لەگەڵا نەئەكردن بەڵكو  بە پارتێكـی ڕەگەزپەرستـی دژ بە بەها مرۆڤایەتـی و دیموكراسییەكان ئەیاناساندن كە ئەم ڕەفتارانە لە دەستوری سویدا جێگەی نابێتەوە.

هەر لەو  چوراچێوەیەدا  لە هەڵمەتـی هەڵبژاردنەكانـی پار ساڵ  سەرۆكـی "سێنەر پارتـی" كە خانمێكە ناوی "ئـانـی لۆۆف "ە و پارتەكەی یەكێك بوون لەو چورا پارتەی بەرەی "بۆرجواز"  لە وەڵامـی ڕاگەیاندكارێكـی ڕۆژنامەی "ئیكس پرێس"دا  كە ئەگەر دوای ئەنجامـی هەڵبژاردنەكان ئامادەبێت كار لەگەڵ گەورەترین پارتـی سوید "سۆسیال دیموكرات"ەكانا بكات ووتـی (پێـی باشتـرە تاكـی پێڵاوی قاچـی ڕاستـی بخوات لەوەی ببـێ بە هاوكاری سۆسیال دیموكراتەكان بۆ پێكهێنانـی حكومەت)!

هەڵبەتە پێكهاتەی كۆمەڵگەی سویدی بەجۆرێكە كە هەموو ووشەیەك بەجدی وەرەگیـرێ و ئەبـێ خاوەنەكەی خاوەندەرێتـی ئەو دەستەواژەیە بكات كە زار بەجێئەهێڵـێ و كەمتـرین سوبعەت و دەستەواژەی نەبێژراوی و وێژراو بوونـی هەیە كە ئەمەش یەكێكە لە گرفتەكانـی خەڵكانـی كۆچ كردوو بۆ سوید بۆ نمونە ئێمەی كورد مناڵەكانمان لاساری بكات پێـی ئەڵێیـن دانیشە ئەگینا ئەوكوژم كە لە ڕاستیا موبالەغە بەو دەستەواژەیەوە ئەكەرێت و مەبەست لێـی كوشتـن نیە بەڵكو بۆ  داساكاندنـی مناڵەكەیە بەڵام لە سوید سـزادانـی لەسەرە ئەگەر بگاتە دەم پارێزەرانـی كۆمەڵایەتـی و پۆلیس.

دوای ئەوەی كە هیچ بەرەیەك نەیتوانـی دەنگـی پێویست كۆبكاتەوە بۆ دروستكـردنـی حكومەت لەماوەی نزیكەی چور مانگ پاش تاقـی كردنەوەی زۆربەی ڕێگاكان كە لەو ماوەیەدا پارتەكانـی سوید شێلگـرانە هەم وەك بەرەو هەم یەك بەیەك نەگەشتنە هیچ ئەنجامێك و چوار جار كاندیدی دیاری كراوی سەرۆكـی پەرلەمان ڕەفز كاریەوە و تەنها بوار بۆ یەك دەنگدانـی تر مابۆوە خۆ ئەگەر ئەو جارەش لە پێنچەم دەنگدانا ئەو كاندیدە سەركەوتوو نەبوایە بۆ پێكهێنانـی حكومەت ئەوا بەپـێ دەستوری سوید و بەناچاری ئەبوو هەڵبـژاردنێكـی نوێ بكرایەتەوە كە ئەمەش لە بەرژەوەندی پارتـی ڕەگەزپەرست "سویدیە دیموكراتەكان"ا ئەبوو بە پلەی یەك هەر بۆیە بۆ پاراستنـی وڵات لە كەوتنە دەست بەرەی بۆرجواز بە پاڵپشتـی پارتـی ڕەگەز پەرست و تێچوونـی هەڵبـژاردنێكـی نوێ هەردوو پارتـی "سێنتەرو لیبـڕاڵ"  لە بەرەی بۆرجوازی ڕێكەوتنێكـی ٧٣ خاڵەیان لەگەڵ پارتـی سوسیال دیموكرات و ژینگەیا كرد و زۆربەی بەڵێنەكانـی هەڵبـژاردنـی خۆیان سەپاند و سەرەنجام پاش ١٣٤ ڕۆژ حكومەتـی نوێـی  لە ٢٢ی یەكـی ٢٠١٩دا ڕاگەیانرا لە هەردوو پارتـی سۆسیال دیموكرات و پارتـی ژینگە و بە پاڵپشتـی دوو پارتـی بۆرجواز حكومەتێكـی لە دوو پارتـی چەپ و مام ناوەند بە بەرنامەیەكـی نیمچە بۆرجواز  لە دایك بوو.

ئەنجامـی هەڵبژاردنەكانـی ٩ی سێپتەمبەری ٢٠١٨ بەجۆرێك بوو كە بەرەی سورو سەوزەكان توانیان ١٤٤ كورسـی و بەرەی بۆرجوازی ١٤٣ كورسـی و پارتـی ڕەگەزپەرستیش سویدەیە دیموكراتەكان ٦٢بەدەستبهێنـن لە كاتێكا بۆ پێكهێنانـی حكومەت ١٧٥ كورسـی پێویستە لە كۆی ٣٤٩ كورسـی واتە هیچ بەرەیەك ژمارەی تەوای بەدەستنەهێنا و پێكهێنانـی حكومەت ١٣٤ی ڕەبەقـی خایاند كە ئەمە لە مێژووی سویدا نمونەی زۆر كەمە هەر ئەوەش وای كرد كە ئەو دوو بەرەیە چاوێك بە پێكهاتەكەیانا بخشێنەوەو سەرەنجام بەرەی بۆرجوازی هەڵوەشایەوە.

جێـی ئاماژەیە لەماوەی ١٣٤ ڕۆژدا هەموو ڕێگاكان تاقـی كرانەوە تا بتوانرێ حكومەتێك پێنهێنـرێ كە بە هیچ جۆرێ پشت بە دەنگـی پارتـی ڕەگەزپەرست نەبەستـێ لەو پێناوەشدا هەردوو پارتـی سێنتەرو لیبـڕاڵ بۆ سەرخستنـی هاوتایـی نـرخـی مرۆڤەكان دوور لە ڕەنگ و ئاین و ڕەگەز بەرەكەی خۆیان جێهێشت و ڕێگەیاندا بەرەی نەیار حكومەت پێكبهێنـێ و دەنگەكانـی خۆیان خەواند چونكوم دوو پارتـی بەرەكەیان "بەرەی بۆرجوازی" ئامادەیان تیادابوو سود لە دەنگـی پارتـی ڕەگەزپەرست وەرگرن بۆ دروست كردنـی حكومەت و تێپەڕاندنـی بودجە كە ئەمەش لەگەڵ بەها دیموكراتیەكان و ئەو بەڵێنانەیا نە ئەهاتەوە كە هەردوو پارتـی سێنتەرو لیبـڕاڵ بە دەنگدەرانـی خۆیان دابوو كە ئەمەش ئەوە ئەگەیەنـێ پارستنـی بەها دیموكراتیەكان وپابەندبوون بە بەڵێنەكانـی هەڵبژاردنەوە لە بەرەو هاوپەیمانـی و پێكهێنانـی حكومەت و دەسەڵات وەرگرتن گرنگتـرە ئەگەر باجەكەی پێڵاو خواردنیش بـێت.

لێرەوە بۆ ئاشنابوونـی خوێنەر پێم باشە مێژوویەكـی كورت و چڕی كاری پەرلەمانـی و لە دایك بوونـی دیموكراسـی و بوونـی ئەو خۆشگوزەرانیەی سوید و سیستمی پەرلەمانـی ئەو وڵاتە كە بە چەند قۆناغێكا گوزەری كردووە تا ئەم كاكڵە هاوتاییەی مافـی مرۆڤ و ئاژەڵ و سـروشتـی لـێ دروست بووە لە چەند دێڕێكا ئاماژە پێبەم.

یەكەمیـن كۆبوونەوەی سویدییەكان لە ساڵـی ١٤٣١دا ئەبێت لە "ئەربۆگا" بۆ گفتوگۆكردن لەسەر چۆنیەتـی بەڕێوەبردنـی وڵات كە سویدیەكان ئەو كۆبوونەوەیە بە یەكەمیـن كۆبوونەوەی پەرلەمان كە سویدیەكان بە "ڕیكسداگ" ناوی ئەبەن دائەنێـن بەڵام یەكەمیـن پەرلەمان "ڕیكسداگ"ی سوید لە شاری ڤێستەڕۆس لەسەردەمـی پاشا "گوستاڤ ڤاسا"ی دووەم لە ساڵانـی ١٥٢٧-١٥٤٤كە كاری لەسەر وە بە نبچینەكانـی "خەڵك، قەشە، هاوڵاتـی و جوتیاران" كردووە وە بۆ یەكەمیـن جار ساڵـی ١٥٤٠ دەستەواژەی پەرلەمان "ڕیكسداگ" لە وڵاتـی سوید بەكارئەهێنـرێت.

ساڵـی ١٦٠٠ بۆ یەكەمیـن جار لیژنەكانـی پەرلەمان ڕێكخران بەڵام لە كۆتایـی هەمان سەدەیا واتە كۆتاییەكانـی  ١٦٠٠داو لەسەردەمـی دەسەڵاتـی پاشا "كارل گوستاڤ"ی یانـزەهەمـیـن پەرلەمان زۆر لاواز كراو بوو بە داردەسـتـی پاشا.

لەسەدەی هەژدەیا پەرلەمان جارێكـیتـر  گرنگــی بۆ گەڕایەوە و لەسەر چوار بنچینەكەی لای سەرەوە دەستبەكاربۆوە بۆ یەكەمیـن جار هەردوو پارتـی "شەپقە و كڵاو" پەیدابوون و ئەندامەكانیان ناردە پەرلەمان ، دواتر پەرلەمان بەهۆكاری داڕمانـی ئابوری و گەندەڵـی نێوان شارەكان بـێ هێـز بوو كە دواتر  ساڵـی ١٧٧٢ پاشا "كارل گوستاڤ"ی سێیەم ئینقلابـێكـی بـێ خوێن ڕشتن ئەنجامدا و كۆی دەسەلاتەكان كەوتە لای خۆی و پەرلەمان دەسەڵات و نفوژی خۆی لەدەستدا.

ساڵـی ١٨٠٩ سوید جارێكـی تر یاسا بنچینەییەكانـی بەڕێوەبردنـی وڵاتـی داڕشت و دەسەڵاتـی یاسادانان و جێبەجێكردن و قەزا جیاكـرانەوە، هەر لەو ساڵەدا سوید دامەزراوەیەكـی بەناوی "ئەمینداری دادوەری زوڵم لێكراوان" دامەزراند كە ئەمە بووە یەكەمیـن دامەزراوە لە جیهاندا كە پارێزگاری لە مافـی بەشخوراوان بكات و پاشان تا ساڵـی ١٩٧٤ گۆڕانكاریەكـی ئەوتۆ بەسەر یاسا بنچینەیەكانـی ئەو وڵاتەدا نەهات كە شایانـی باس كردن بێت.

ساڵـی ١٨٦٢ ئەو كچانەی كە قەیرە بوون و شویان نەكردبوو بەڵام خاوەنـی سەروەت و سامانێكـی زۆر بوون ڕێگەیان پێدرا كە لە هەڵبـژاردنـی شارەوانیەكانا دەنگبدەن و ساڵـی ١٩٠٧-١٩٠٩ ڕێگە بەو كچانە درا كە مافـی دەنگدانیان هەبوو كە خۆیان كاندید بكەن بۆ شارەوانیەكان و پاشان ساڵـی ١٩١٨ ڕێگەی دەنگدان بۆ هەموو ئافرەتان بـێ جیاوازی دەستبەركـرا.

٢٤ی ئایاری ساڵـی ١٩١٩مافـی دەنگدان بۆ هەردوو ڕەگەزی نێـرو مـێ وەك یەك هاوتا كراو پاشان لە هەڵبژاردنـی ساڵـی ١٩٢١ پێنچ ئافرەت بۆ ئەندام پەرلەمان هەڵبـژێـران وە لێـرەوە پەرلەمانـی سوید بوو بە پەرلەمانێكـی دیموكـراتـی كە نوێنەرایەتـی كۆی خەڵكـی ئەكرد بـێ جیاوازی.

ساڵەكانـی ١٩٢١، ١٩٢٢، ١٩٣٧ و ١٩٤٥ یاساكانـی سەربازی نەكردن، ئەوانەی تاوانیان كردووەو زیندانـی كراون و ئەوانەی ئیفلاسـی ئابوریان كردبوو هەڵگـیـران كە ڕێگەی لەو خەڵكانە ئەگـرت مافـی دەنگدانیان هەبـێ و تا ساڵـی ١٩٨٩ كە كۆی یاسا ڕێگـرەكان لەسەر دەنگدانـی هاوڵاتیانا هەڵگیـراو بەوجۆرە مافـی دەنگدان بۆ هەمووان دەستەبركرا.

هەڵبەتە مێـژووی ئەو وڵاتە ئەوەمان پێئەڵـێ كە بۆ گەیشتن بە دیموكراسـی ڕاستەقینەو خۆشگورزەرانـی ئەوەی پێویستە تەنها كات و كۆڵنەدانە، سەرەنجام ئەگەیتە ئەو باوەڕەی ژەمە خورادنێكـی سەرۆكـی پارتەكەت پێڵاوێك بێت سەربەرزانەترە لەوەی لە بەڵێنێكـی هەڵبژاردن پاشگەزبیتەوە یان لە بەها دیموكراسیەكان پاشەكشـێ بكەیت.

سامانـی وەستا بەكـر




ads
ads
Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure

Copyright © 2015 Shar Press. all rights reserved