ئاڕاستەی توركیا بەرەو كوێ؟

ئاڕاستەی توركیا بەرەو كوێ؟

سامان گەرمیانی


1164 جار خوێندراوه‌ته‌وه

بەشی سێیەم
لە بابەتی پێشودا باسمان لە ستراتیجیەكانی ئەمریكاو ڕوسیا كردو تیشكمان خستە سەر كاریگەرییەكانی بۆ سەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە شێوەیەكی گشتی. 

ئێساش دەمەوێت سەرنجتان ڕابكێشم بۆ سەر هەڵسوكەوتی توركیا و ئێران (لە بەشی داهاتووی ئەم زنجیرە نووسینانەدا تیشك دەخەمە سەر وڵاتی ئێران) بە هۆی هەڵوێستی نوێی زلهێزەكان بەرامبەر بە ناوچەكە. 

هۆكاری ئەوەی كە ئەم دوو وڵاتەم هەڵبژاردووە ئەوەیە كە دوو بەهێزترین دەسەڵاتن لە ناوچەكەدا (ئەمە بەدەر لە عەرەبستانی سعوودی كە خۆی لەژێر دەسەڵاتی ڕۆژئاوادایە) هەروەها هەرێمی كوردستان بە شێوەیەكی ناڕاستەوخۆ لە ژێر كاریگەری دۆخی داهاتووی ئەم دوو وڵاتەدایە. 

ئاشكرایە كە وڵاتانی ڕۆژئاوا بە پشتبەستن بە ترەمپ و ڕوسیا و بۆ بەهێزكردنی پێگەی خۆیان لە ناوچەكەدا ئامانجیان ئەوەیە كە ئۆردوگان لاواز بكەن وە تا بتوانین باشتر لەمە تێبگەین پێویستە لە دۆخی ئابووری ئێستای توركیاو بكۆڵینەوە. من لێرەدا نامەوێت زۆر بە قووڵی بچمە ناو بابەتەكەوە بەڵكو تەنها ئاماژە بۆ دیارترین ئەو ئاستەنگییە ئابورییانە دەكەم كە ڕووبەڕووی ئەم وڵاتە دەبێتەوەو و كاریگەرییەكانی بۆ سەر سیاسەتی داهاتووی. 

هۆكارە سەرەكییەكانی لاوازبوونی لیرەی توركی كە هۆكاری سەرەكییە بۆ قەیرانی ئابووری ئێستای توركیا:

 ۱. لە زۆربەی هەرەزۆی وڵاتانی جیهانی سێدا كاتێك وڵاتێك دەیەوێت بەرەو گەشەسەندنی زیاتری ئابووری بچێت سووی بانك نزم دەكاتەوە تا پارە ئاسانتر بێتە نێو بازاڕەوەو ئەمەش وا دەكات دراوی ئەو وڵاتە دووچاری هەڵاوسان ببێت. ئەمەش لە توركیادا بە ڕێژەیەكی كۆنتڕۆڵكراو ڕوویدا وە بەردەوامبوو تا ساڵی 2016 كە لەدوای ئەوە ئەم كۆنتڕۆڵە ووردە ووردە لەدەستدرا.
 
 ۲. كودەتا سەربازییە شكستخواردووەكەی ساڵی 2016 كە تا ئێستا بە دڵنیاییەوە نەزانراوە كە ئایا ئەم كودەتایە دروستكراو بوو بۆ زاڵبوونی ئۆردوگان بەسەر سووپاكەیدا یاخود بەڕاستی ڕوویدا؟ دوای ئەم كودەتایە ئۆردوگان دەستیكرد بە دەستگیركردنی ڕۆژنامەنووسان و جەنەڕاڵ و سیاسەتمەداران، دەستێوەردانی ئاشكرا لە بازاڕو سیاسەتی بانكی ناوەندی و ترساندن و ڕاوەدونانی سەرمایەدارانی بیانی كە ئەمەش بووە هۆكارێك بۆ لاوازبوونی دراوی وڵاتەكە چونكە بازاڕەكەی سەربەخۆیی خۆی لەدەستدا. ئەم هەنگاوانەی ئۆردوگان دڵەڕاوكێی خستە نێو بازاڕو بەشێكی زۆری خەڵكی ناچاركرد كە دەستبەرداری لیرە ببن لە ناوخۆوی وڵاتدا و لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیش كۆمپانیاكان پارەكانی خۆیان ڕاكێشنەوە لە بانكەكانی توركیا.

 ۳. بەرزبوونەوەی نرخی ووزە كە بە تەواوەتی توركیایان خستە دۆخی ( current ـ كۆرینت ئەكاونت دێفیست account deficit) بە واتای هاوردەی زیاتر لە هەناردە بە دۆلار كە جیاوازییەكەی لە ساڵانی 2017 ـ 2018 دا گەیشتە 5.5- % ئەم ڕێژەیەش تا ڕادەیەك ئاساییە ئەگەر بێتو لە نێوان 1-% بۆ 4-% بێت بەڵام تێپەڕاندنی ئەم ڕێژەیە كاریگەری ڕاستەوخۆی دەبێت لەسەر زیاتر لاوازبوونی دراو.
 
 ٤. ئۆردوگان دەنگۆی ئەوەی بڵاوكردەوە كە  دەیەوێت فشاربخاتە سەر بانكەكان تا قەرزی زیاتر بدەن هەروەها دەستێوەردان بكات لە سیاسەتی بانكی ناوەندی بەمەبەستی داشكاندنی سوو تا بەو شێوەیە جارێكی تر بتوانێت گەشەی ئابووری لە وڵاتەكەدا ببوژێنێتەوەو ڕێژەی بێكاری كەمبكاتەوە. ئەم تیۆرییانەش بەتەواوەتی دژی فەلسەفەو بنەماكانی ئابوورین كە هێندەی تر بێمتمانەیی دروست كردو كاریگەری ڕاستەوخۆی هەبوو لەسەر شكانی نرخی دراوەكەی. ئەم ووتارانە زۆربەی جار لە پێش هەڵبژاردنی ساڵی 2018 بەكاردەهاتن.
 
 ٥. زیادكردنی زەریبە لەلایەن ئەمریكاوە لەسەر هاوردەكردنی ستیل و ئەلەمنیۆمی توركی كەئەمەش بە هۆی دەستگیركردنی قەشەیەكی ئەمەریكیەوە بوو لەلایەن توركیاوە. هەرچەندە ڕێژەی زیادكردنەكە زۆر بەرز نەبوو بەڵام بەس بوو بۆ دروستكردنی دڵەڕاوكێ لە بازاڕەكاندا و لێدانی زەرەری بەرچاو لە لیرەی توركی كە توركیای ناچاركرد بە ئازادكردنی قەشەكەو ئەمەش توانی تا ڕادەیەك شكاندنی نرخی لیرە بوەستێنێت.  

ئەم ڕەفتارانە چ دەرهاویشتەیەكی هەبوو بۆ سەر داهاتووی توركیا؟  
لە ئێستادا كۆمپانیا توركییەكان نزیكەی 200 ملیار دۆلار بە دراوی دۆلارو یۆرۆ قەرزاری كۆمپانیاو بانكەكانی ڕۆژئاوان. وە بە هۆی شكاندنی نرخی لیرەی توركییەوە دانەوەی ئەو قەرزە لەلایەن كۆمپانیاكانی توركیاوە كە زۆربەیان بە دراوی توركی كاردەكەن بۆتە گرفتێكی ئێجگار گەورە بۆ توركیا و ئەمەش وای كردووە بە سەدەها كۆمپانیا مایەپووچ ببن یاخود دووچاری گرفتی ئابووری قووڵ ببنەوە. دەوترێت ئەم كێشەیە دەبێتە بەهێزترین هۆكار بۆ بەتەواوەتی لاوازبوونی لیرە لە ئایندەدا، ئەمەو لە 50% هەناردەی توركیا كە دەڕوات بۆ وڵاتانی ڕۆژئاوا وایكردووە كە ڕۆژئاوا بتوانێت كاریگەرییەكی ڕاستەوخۆی هەبێت بۆ سەر ئابووری توركیا. بۆ نموونە كاتێك كە توركیا هەڕەشەی هێرشكردنە سەر ڕۆژئاوای كوردستانی دەكرد، ترەمپ لە ڕێگەی تویتەرەوە هۆشداری دایە توركیا كە ئابوری وڵاتەكەیان دەڕووخێنێت ئەگەر بێتو هەنگاوی لەو جۆرە بنێن. 

ئامارەكان ئاماژە بەوە دەدەن كە توركیا بەڕێوەیە بەرەو قەیرانی ئابووری. ئەگەر نموونە بێنینەوە ساڵی 2013 كە بە یەكێك لە باشترین ساڵەكانی توركیا هەژماردەكرێت لە بواری ئابووریدا، لەو ساڵەدا  12500 دۆلار لە GDP per capita بووە واتە هەر تاكێك 12500 دۆلاری بەركەوتووە بە پێی ئابووری ئەو ساڵە وە چاوەڕوان دەكرێت كە هەمان ژمارە دابەزێت بۆ 7500 دۆلار لە ساڵی 2019 دا. لە هەمان كاتدا گەشەی ئابووری زیادیكردبوو بەڕێژەی لە 8,5 % لە ساڵی 2013 وە ئەو ڕێژەیە دابەزی بۆ 0,5 % لە ساڵی 2019. ڕاستە لە ئێستادا و بەهۆی لاوازی دراوەوە هەناردەی توركیا بە ڕێژەی 20% (نافەرمی) زیادی كردووە بەڵام ئاستی خۆشگوزەرانی تاك لەو وڵاتەدا بە شێوەیەكی بەرچاو دابەزیوە ئەویش لە ڕێژەی كەلووپەلی هاوردەدا دەردەكەوێت كە بە ڕێژەی 17% (نافەرمی) كەمی كردووە. 

وەكو لە بەشەكانی تریشدا ئاماژەمان پێداوە، بەرزبوونەوەی ڕێژەی كڕیار ئەوە دەسەلمێنێت كە ئابووری ئەو وڵاتە ڕوو لە گەشەسەندنە بەڵام ئەم ڕێژەیە لە توركیادا بە بەراورد بە ساڵی 2013 بەرەو كەمبوونەوە ڕۆشتووە. 

بەدەرلەمانەش نائارامی سیاسی، 3,5 ملیۆن ئاوارەی سووری كە ڕوویان لە توركیا كردووە، شەڕی دژی PKK, خەرجییەكی زۆری بەردەوام بۆ ئەو ناوچانەی سوریا كە لە ژێر دەسەڵاتی توركیادان بۆ بەڕێوەبردن و پاراستنی ئاسایش تیایاندا، بەرزبوونەوەی ڕێژەی بێكاری كە چاوەڕوان دەكرێت لە 2019 دا بگاتە 13-12 %، بونەتە كۆمەڵێك هۆكار بۆ لاوازبوونی تەواوی پێگەی ئۆردوگان لە ناوخۆی توركیادا. 

ئاماری پێشوەختی هەڵبژاردنی شارەوانی كە بڕیارە لە مانگی ئازاری ئەمساڵدا ئەنجامبدێت ئەوەی دەرخستووە كە ئۆردوگان ژمارەیەكی زۆری دەنگەكانی لەدەستداوە بەتایبەتی لە شارە گەورەكانی وەكو ئەستەنبوڵ و ئەنقەرە.   
بە بۆچونی من وەكو دەبینرێت ئابووری توركیا لە ئێستادا هەستیارەو بەرگەی گۆڕانكاری گەورە ناگرێت بۆ نموونە هەڵگیرسانی شەڕ لەو وڵاتەدا. 

ئۆردوگان تاڕادەیەك نەرمی نوواندووەو هەوڵی داوە بۆ كەمكردنەوەی گرژییەكان لەوانە، بەرزكردنەوەی سوو لە بانكی ناوەندی توركیادا، ئاماژەدانی وەزیری دارایی لە ووتارێكدا بەوەی كە ئەوان چیتر دەستێوەردان ناكەن لە كارەكانی بانكی ناوەندی توركیادا كە ئەمەش خۆی لە خۆیدا ڕێگایەكە بۆ گێڕانەوەی متمانە بۆ ئەو بانكە و قبوڵكردنی پێشنیاری ئەمریكا بۆ دانانی پشتێنێكی ئەمنی لە نێوان توركیاو ڕۆژئاوای كوردستاندا. 

من پێموایە كە پێویستە ئۆردوگان نەرمی زیاتر بنوێنێت لە چۆنێتی سیاسەتی وڵاتەكەیدا تا بتوانێت متمانە بگێڕێتەوە بۆ وڵاتەكەی ئەم هەنگاوانەش بە بۆچوونی من لە دوای هەڵبژاردنی شارەوانییەكان زیاتر دەبێت. هەرچەندە بە پێی ئەو ئامارانەی لەبەردستدان ئەم هەنگاوانە و نەرمی نواندن بەس نییە تا توركیا لەم قەیرانە ئابوورییە ڕزگاری بێت بەڵكو پێویستی بە بڕێكی زۆر لە پارەی دەرەكییە وە پرسیارەكە لێرەدا ئەوەیە، ئایا ئۆردوگان ئامادەیە كە جارێكی تر خۆی بخاتە ژێر دەسەڵاتی بانكی نێودەڵەتی IMF كە ئەمریكا سەرپەرشتی دەكات یاخود ئەكەوێتە ژێر كاریگەری وڵاتانی ڕۆژهەڵات و بەئەندامبوونی لە ناتۆدا ئەخاتە مەترسییەوە؟ 

بەڵام لە هەمانكاتیشدا مێژوو سەلماندوویەتی كە دیكتاتۆرەكان ئامادەن بەرژەوەندی خۆیان بخەنە پێش بەرژەوەندی گەل و وڵاتەكەیان بۆ زیاتر مانەوەیان لەسەر كورسی دەسەڵات بۆیە زەحمەتە بزانرێت هەنگاوی داهاتووی ئۆردوگان بەرەو كام لەم ئاڕاستانە دەبێت!

سامان گەرمیانی



ads

زۆرترین خوێندراوە

  • ڕۆژ
  • هەفتە
  • مانگ
ads
ads

ads
ads
Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure

Copyright © 2015 Shar Press. all rights reserved