ململانێی سوڵتان و ڕابەر

ململانێی سوڵتان و ڕابەر

میهرەبان مەلا ڕەئوف


723 جار خوێندراوه‌ته‌وه

  
هەر لەسەرەتای دەرکەوتنی داعش هەتا تێکشکانە عەسکەریەکەی ، جمهوری ئیسلامی ئێران سەلماندی کە لەگەڵ ئەمەریکا هەرچەند لە تاکتیکدا ناکۆکن ، بەڵام خاڵی ستراتیجی هاوبەشیان زۆرە .  جا لە حاڵەتی ڕوخان یان مانەوەی ئەم نیزامەی ئێستاشدا ، کرانەوەی ئێران بەڕووی ئەمەریکا حەتمیە و ئەبێت ڕووبدات  . بەو کارەش ئێران خۆشەویست تر ئەبێت لە ترکیا .  بەڵێ جگە لە ووتارە ئاگریینەکان کە هەڕەشەی تاکتیکیین ، ئێران لە هیچ حاڵەتێکدا بە کردار هەڕەشەیەکی سترایجی نیە لەسەر ئیسرائیل و رۆژئاوا  .   بەڵام ئەم حاڵەتە پێچەوانەیە بۆ ترکیا چونکە ئەردۆگان رۆژئاوای خستۆتە دڵەڕاوکێوە بەرامبەر داهاتووی ترکیا . خۆدەرخستنی رەجەب ئەردۆگان وەک دەمڕاستی ئیسلامی سوننە ، ئاستی جەماوەری لە ناوخۆ زیاد کرد ، لە ناو کۆمەڵگەی جیهانی ئیسلامیشدا لەڕووی دپلۆماسیەوە بەهێزتر دەرەکەوت . هەردوو خالەکەش بەسوود بوو بۆ درێژەدان بە مانەوەی خۆی لەدەسەڵتدا . هەرچەند ئەمە بۆ ئەردۆگان یاریکردنە بە ئاگر ، بەڵام وادیارە تازە لە تونێلێکدایە و پاشەکشە لێی خۆکوشتنە  . ئەم تاکتیکەی بۆ هەر مەبەستێک بێت ، ئەوا بەمەجبوری دەبێت بیکات بە ستراتیج .        
دەرەنجامی ئەم دوو ئاراستە پێچەوانەیەی ئێران و ترکیا  پێمان دەڵیت کە :  ئێران ملی ڕێگەی نزیکبوونەوە و گوێڕایەڵی بۆ رۆژئاوا  دەگرێت و ، ترکیا  ملی ڕێگەی داخران و سەرەڕۆیی  . بەڵام پرسیارە گرنگەکە ئەمەیە : چۆن کوردەکان لەم گەمەیەدا یاریەکەیان بکەن بۆ ئەوەی بەردەوام جێی سەرنجی رۆژئاوابن؟
لە ٢٠٠٣ وە  کە ئەردۆگان وایدەرخست  گومانی لە نیەتپاکی ئەمەریکا و بەریتانیا هەیە لە عیراق ،  جەماوەری لەناو جیهانی ئیسلامیدا زیادی کرد  ، ئنجا کە هەستی بە هەوەسی سوڵتانی کرد ، درێژەی دا بە ململانێی ئیعلامی لەدژی سیاسەتی رۆژئاوا  لە ناوچەکە .  کە ڕابەری ئیسلامی ئێران پشتیوانی بەشار ئەسەد و هێزە شیعیەکان دەکات لە سوریا ، ئەردۆگانی سوڵتانی  پشتیوانی هێزە سوننیە جیهادیەکان دەکات .  هەردوولاشیان بەدوای نفوژی زیاتردا دەگەڕێن لە وولاتە عەرەبیەکاندا . ئەمە لەکتێکدایە کە شای سعودیەش بە هێزی ئابوری و وەکیلە عەسکەریەکانیەوە دژایەتی نفوزی هەردوکایان دەکات .  جا کە ئەو چەکدارە وەکیلەکانە  لەجەنگدان دژ بەیەک ،  سۆنەر کاگاپتەی لە پەیمانگای واشنتۆن بۆ سیاسەتی- رۆژهەلاتی-نزیک  دەڵێت  رۆژهەلاتی نێوەند تەنها جێگەی  ڕابەرێک یان سوڵتانێکی هەیە نەک  جێگا بۆ هەردوکیان لەیەک کاتدا .  لەلایەکەی ترەوە  علی ڤایز لە گروپی ئەزەماتی نێودەوڵەتی دەڵێت " تاران و ئەنکەرە بەرەو ئاراستەی پێکدادان دەڕۆن" ، ئەمە لەکاتێکدایە کە ریاز و تاران سەردەمانێکە لە پیکدادانی ناراستەوخۆدان  . میراتی ئەم سێ کاراکتەرەش  ناسەقامگیری سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتیە  کە حەوسەڵەی لەبەر دانیشتوانەکەی  بڕییوە  .  دیارە کە خامنەیی و ئەردۆگان سەرقاڵی گەمەیەکی ترسناکن لە سوریا و عێراق ، ئەمەریکا و روسیاش ئاگاداری ئەم گەمەیەن ، بۆیە لە هەرلایەکەوە سەیری ئەکەیت پێشبینی خوێن ڕشتن و ناسەقامگیری زیاتر ئەکەیت لەم ناوچەیە .    
خاڵی لێکچوونی ئێران و ترکیا کە یازدە جەنگیان دژبەیەک کردوە لە ماوەی پێنج سەدەی رابردوودا شایانی تێڕوانینە .  هەردوو وولات دانیشتوانیان لەسەروو هەشتا ملیۆنەوەیە ، هەردوکیان  خاوەنی ئیمپراتۆریەتی کۆن و شارستانی درەوشاوەن  ، هەردوکیان ململانیی ڕوسیایان هەبوە و هەردووکیان بەسەرکەوتوویی خۆیان پاراستووە لە کۆلۆنیالیزمی ئەوروپی  .  لە سەردەمی مۆدێرنیشدا (لە پاش جەنگی جیهانی یەکەم) هەردوکیان بوون بە خاوەنی دەسەڵاتێکی داپڵۆسێنەر لە ناوخۆدا  .  هەردوو سەرکردە ،  علی خامنەیی و رەجەب ئەردۆگان خاوەن دەسەڵاتی ڕەهان ، بەلام هەردوکیان لەژێر ناوی هەڵبژاردن و کابینەی حکومی و ئاڵوگۆری دەسەڵاتدا خۆیان مەڵاس داوە .  هەردوکیان چێ‌ویان لەوەیە کە لەناوەرۆکدا وەک خەلیفە حوکمی کۆمەڵگەی ئیسلامی بکەن  .  کە ئێستا ئێران  ئیدعای سووتانی  کیانی ئیسرائیلی دەکات و ترکیاش  وەک نازیەکان وەسفی ئیسرائیلیەکان دەکات ، بەڵام هەتا کۆتایی  سەدەی ڕابردوش  بێدەنگیان لە ئیبادەی فەلەستینیەکان هەڵبژاردبوو . شایانی باسە  لە سەدا ٤٥ ی دانیشتوانی تریکا پشتیوانی لەو سیاسەتەی ئەردۆگان دەکەن ، بەڵام خامنەیی تەنها لەسەدا ١٥ی پشتیوانی دانیشتوانەکەی خۆی هەیە ؛ بۆیە ئێران زیاتر لەژێر گوشاردایە بۆ نزیکبوونەوە لە رۆژئاوا . 
لە جەندین لایەنەوە ئیران پێش ترکیا کەوتووە و دواترئەوەی دووهەمیان بەدووی کەوتووە .  خامنەیی لە ١٩٨٩ دەسەلاتی لە ئیران وەرگرت و ئەردۆگان لە ٢٠٠٢  .  ئێران خاوەنی رێژەیەکی زۆرە لە گاز و نەوت و دەمێکە وەبەرهێنانی تیادەکات و ئیدیعای خۆبژێوی کردوە ، بەلام ترکیا تازە ژێرخانی ئابووریەکی بەهێزی داڕشتووە . ئیران دەمێکە هێزو ئایدۆلیجی شیعە هەناردەی دەرەوە دەکات و بەوەکالەت لە چوار پایتەختی عەرەبی دەسەلاتی  هەیە ،  بەڵام ترکیا لەناوخۆدا نەیاری زۆرە و تازە خەریکی ئەم گەمەیەیە لە قەتەر و سۆمال و سوریا و عێراق .  ئێران بە ئاشکرا  دوژمنایەتی ناتۆ و ئەمەریکا و هاوپەیمانەکانی دەکات و مانەوەی خۆشی پاراستووە  ، بەڵام ترکیا تازە  لەم دوژمنایەتیەی ناتۆ و ئەمەریکادا  بەدووی ئێران کەوتووە ، بەبێ گوێدان بە پاراستنی ئامانجە ئابوریەکەی  بۆ ئەندامیەتی لە یەکێتی ئەوروپا. 
 ئێستا کە شەڕ لەنێوان هێزە کوردیەکانی سوریا و ترکیا لە ناوچە کوردیەکان هەیە ، وادیارە ئەمەریکا و هاوپەیمانەکانی  بەخشکەیی  سەرقاڵی سیاسەتێکن کە ڕەنگە لێکچوونێکی تیا بێت لەوەی سەرەتای شەڕی سوریا  ، بەڵام  هێڵە گشتیەکان وایدەرەخەن کە ئەمجارە ئامانجەکە ترکیا بێت  بەمشێوەیەی خوارەوە.  
لەوکاتەدا کە رژێمی ئەسەد گازی ژەهراوی بەکارهێنا دژی نەیارەکانی لە دەوروبەری دیمەشق و سەدانی کوشت ، ئەکادیمی و نوسەری کۆنسێرڤەتیڤی ئەمریکی ئیدواد لوتواک کە کەسێکی حەکیمە لە بواری  سیاسەتی بەرگریدا  لە  ٢٤ ئابی ٢٠١٣ ئارتیکڵێکی بەناوبانگی نوسی لە رۆژنامەی نیویۆرک تایمز و ووتی:  لە پێکدادانەکانی سوریادا هەر لایەنێک  جەنگەکە بباتەوە ئەوە ئەمەریکا دۆڕاوە  .  لوتوارک ووتی : باشترە کە ستراتیجی-نموونەیی-ئەمەریکا بۆ جەنگی ناوخۆی سوریا بریتی بێت  لە بواردان بە هەموولایەنەکان بۆ بەردەوامیدان بە شەڕ . ئەو نادپلۆماسیانە بەڵام ڕاستگۆیانە  دای لەبنی هەمانەکە و ووتی سەرکەوتنی هیچلایەکیان یان وەستانی جەنگەکە لەبەرژەوەندی ئەمریکا نیە ، بەڵکو بەردەوامبوونی بەم شێوەیە لە بەرژەوەندی ئەمریکایە .  بۆیە باشتر وایە کە پشتیوانی لایەنی لاوازبکەین بە چەک-و-تەقەمەنی هەتا هاوسەنگی هێز بەدەست دێتەوە و پاشان پشت تێکردنیان  پێش ئەوەی ببن بە براوەی راستەقینە.   ئەو ووتی  بۆیە ئیستا [ ٢٠١٣ ] پیویست بە دەستوەردانی کارای ئەمەریکا ناکات لە شەڕی سوریادا . لۆتواک دەیووت : ئەگەر واز لە ئەسەد و حزباللە و ئێران بهێنین کە شەڕبکەن دژی جیهادیەکان ، ئەوا سەرقاڵکردنی ئەو چوارلایەنەیە بەشەڕێکەوە کە سوود بە ئاسایشی ئەمریکا و بەرژەوەندیەکانی دەگەیەنێت . جا سەرکەوتنی تاکتیکی ئەمریکا و هاوپەیمانەکانی بریتی بوو لە بەردەوامیدان بە خوێنڕشتن-و-ترس-و-وێرانکاری  ،  بۆ ئەوەی کە ئەو لایەنە شەڕکەرانە ئەوەندە لەیەکتر بکوژن هەتا هەموویان بەتەواوەتی شەکەت و لاواز دەبن ؛  ئینجا هەڵبژاردنی کاریگەرترینیان لە ڕووی  توانی جەنگینەوە [قوەی قیتالی] کە لەتوانایدابێت ئەو کارە بکات کە پێویست بوو هێزی ووشکانی ئەمەریکا  بیکات  .  دیارە ئەو هێزەش کە لەو تاقیکردنەوەکەی ئەمەریکا دەرچوو بریتی بوو لە هێزە کوردیەکان .  
ئەم پاشەکشەیەی سوپای ئەمەریکا لەم کاتەدا لە خاکی سوریا  بوار دەرەخسێنێت بۆ جەنگاوەرە وەکیلەکانی ترکیا و ئیران و سعودیە و سوریا  کە ڕاستەوخۆتر ڕووبەڕووی یەکترببنەوە ؛  لەوکاتەشدا ئەمەریکا وەک سەرەتای سەردەمی دەرکەوتنی داعش لەدوورەوە سەیردەکات و ناوبەناو یارمەتی لاوازەکەیان دەدات بۆ ڕاگرتنی باڵانسی هێز بۆ ئەوەی ئەوندە شەڕبکەن هەتا حەزی شەڕکردن لەچاویان ئەتۆرێت . جا ئەگەر جەنگەکە زۆر خوێناوی بێت رەنگە ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی کارێک بکات و جۆرێک لە لێپرسراوێتی بگرێتە ئەستۆ ، کە ئەمەش دەبێت بە گەورەتریین سەرکەوتن بۆ تاکتیکی ئەمەریکا .  
لوتواک دەڵێت گەورەترین کارەسات ئەوەیە کە ڕێگە بەخۆت بدەیت  هەستوسۆز لێکدانەوەی ستراتیجیت بشێوێنیت .  لێکدانەوەی ستراتیجی ئەمەریکاش دوورە لە هەستوسۆزەوە و بڵاوەپێکردنی هێزەکانیشی لە جیهاندا تەنها لەپێناوی ئابوری و ئاسایشی ناوخۆیدایە  .  ئیتر  نیعمەتی گەورە بۆ دانیشتوانی رۆژهەڵاتی نێوەند  تێگەیشتنە لەم ڕاستیە بۆ ئەوەی گەشە بە خۆیان بدەن  لەجیاتی گلەیی لە نامەردی و بێوەفایی ئەمەریکا ، چونکە پێناسەی مەرد و وەفا لای رۆژئاوا ئەوەیە کە سەرەتا سەلامەتی و بەرژەوەندی هاوولاتیەکانی خۆت بپارێزییت  .  
بەرگری ئەمەریکا لە کوردەکانی سوریا  لە دەرەنجامی خۆپیشاندان و نارەزاییە جەماوەریەکانی ناوخۆ و ئەوروپا و ئەمەریکا نیە یان جووڵانی هەستوسۆز لەڕێی  فەیسبوکەوە  ، بەڵکو دەرەنجامی  توانای جەنگینی کوردەکانی سوریایە لەسەر ئەرزی واقێع  ، بۆیە هەمان سیاسەت بەرامبەر کوردەکان پەیڕەو ناکات وەک ئەوەی کە لەگەڵ جیهادیەکانی سوریا کردی ،  چونکە  ئەگەر  ئەردۆگان یەکسان بێت بە بەشار ئەسەد ، ئەوا کوردەکان یەکسان نیین بە داعش و حیزباللە  . جا ئەگەر کوردەکان لە ناوچەکانی خۆیان بەرگریەکی قارەمانانە بکەن دژی هێرشی ترکیا و وەکیلەکانی ، ئەوا هاوکێشەکە لەبەرژەوەندی خۆیان بەدەستدێننەوە  چونکە مەعلومە کە لە رۆژهەلاتی نێوەند ئەوەی هێزی هەبێت سەلامەتە .      
ئەوەی کە دیارە ئەمەریکا بە ڕواڵەت واز لەکوردەکان دەهێنێت بۆ ئەوەی بکەونە جەنگەوە لەگەڵ ترکیا و ڕووی ڕێ‌ستی ترکیا بەتەواوی بۆ جیهان هەڵماڵرێت . جا کە جەنگاوەرە وەکیلەکانی ئێران و ترکیا و سعودیە لەو ناوچەیە بکەونە شەڕەوە و ، کوردیش بەهەمان ئیرادەی شەڕی کۆبانێ بەرگری لە خۆی بکات  ، ئەوا سیاسەتی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی  بەرامبەر کورد خۆی دەسەپێنێت [ هەروەک سەرەتای نەوەدەکانی سەدەی رابردوو کە سەدام ویستی کورد ئیبادە بکات ] و هێڵی دژە فریین بۆ پاراستنی ئەو بەشەی کوردستان لە هەڕەشەی ترکیا و سوریا  مسۆگەردەبێت .  دەرەنجام هەروەک کوردستانی عێراق ، شەرعیەتی پاراستنی کوردستانی سوریاش دەکەوێتە ئەستۆی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی سەر بە نەتەوە یەکگرتوەکان .  
ئەم کارانەی ئەمەریکا بەداخەوە خەفەتە،  بەلام باشترین هەڵبژاردەیە بۆ خۆیان .  ئەوانەشی کە سەرەکۆنەی ئیدارەی ئەمەریکا بکەن لەو جۆرە سیاسەتکردنە ،  دیارە بەدیلەیەیان ئەوەیە  کە ئەمریکا هێرش بکاتە سەر سوریا ، کە ئەمەش واتە ناردنی ژمارەیەکی زۆری هێزی پیادەی ئەمریکا بۆ سوریا و داگیرکردنی  کە زەحمەتە ئەمریکیەکان بەم کارە رازیببن  .  ئەم جۆرە سیاسەتکردنەی ئەمەریکا بەرنامەی بۆش و ئۆباما و ترەمپ نیە ، بەڵکو ڕووی ڕاستەقینەی سیاسەتی ئەمەریکایە کە گۆڕینی لە توانای سەرۆکەکانیان بەدەرە .  
میهرەبان مەلا رەووف




ads
ads
Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure

Copyright © 2015 Shar Press. all rights reserved