ئەو بابەتانە چین ڕەهەندی نیشتمانیان هەیە؟

ئەو بابەتانە چین ڕەهەندی نیشتمانیان هەیە؟

کامەران قازی


418 جار خوێندراوه‌ته‌وه

ئاسایشی میللی چییە و بە چی دەڵێن؟!
ئاسایشی میللی نەتەوەیەك، هیچ پەیوەندی بە هەبوون یا نەبوونی پۆست و مەقام و دەسەڵاتێكی تایبەتی بۆ كەسێك یا دەزگایەكەوە نییە لە وڵاتدا. 

ئێمە وەك نەتەوەیەكی دابەشكراو، لە زۆر ڕوەوە جیاوازیمان هەیە لەو گەلانەی كە دەوڵەتی خۆیان هەیە، واتە زەویەكی دیاریكراویان لەسەر نەخشە هەیە و دەسەڵاتێكی خۆشیان بەڕێوەیان دەبات. بۆیە لە زۆر پێناسناسەكانەدا ناتوانین وەك گەلێكی خاوەن دەوڵەت ببزوێین، كەواتە لە هەندێ لایەنەوە دەچینە ناو چوار چێوەی  پێناسە جیهانییەكانەوە، بەڵام لە زۆر لایەنی بنەڕەتییەوە، دەبێ لەدەرەوەی چوارچێوەكان هۆشمەندانە كار بكەین.

بۆیە من دەڵێم: ئاسایشی ئێمە ئاسایشێكی كوردستانییە، واتە ڕەهەندی كوردستانی هەیە، كە ئەنجامەكەی، ئەگەر چاك و وەك پێویست كارمان بۆ كرد، دەبێتە زەمینە بۆ ئاسایشی نیشتمانەكەمان، ئەوەی لە باشووری نیشتمان پێی دەڵێن: ڕەهەندی نیشتمانی، دەبێت  ڕەهەندی كوردستانیی بێت، كە لە قۆناغەكانی دوای ڕزگاریدا، زەمینەیەكی تۆكمەی ڕەهەندە نیشتمانییەكە ساز دەكات. 

ئەم دوو بابەتە لە بنەڕەتدا یەكن، واتە ئاسایشی میللیمان، بەرانبەرە بە ئاسایشی نیشتمانەكەمان لە داهاتوودا، كە بۆ ئێمە ئەمەی دواییان وەك خاك هەمانە، هەستی پێدەكەین، جوگرافیاكەی دیارە، بەڵام ڕەسمییەتی پێنەدراوە، كە ئەگەر ئەو بابەتانەی ڕەهەندی كوردستانیان هەیە، بەو جۆرە كوردستانییە هەنگاومان بۆ نا، بۆ داهاتووی نیشتمانەكەمان زەمینەیەكی ئامادە و پشتیوانییەكی مەزن دروست دەكات و بناغەكەمان پتەو دەبێت بۆ گەشەپێدان و كارەكانمان لە داهاتوودا ئاسان دەكات.

• ئاسایشی میللی : National security، ئاماژەیە بۆ ئاسایشی دەوڵەتی نەتەوە، كە بریتییە لە ئاسایشی، هاوڵاتییەكانی، ئابوورییەكەی و ئاسایشی دامودەزگاكانی، ئەمەش بە ئەركی حوكومەت دادەنرێت. 

لەسەرەتاوە پێناسەكەی بریتی بوو لە: بەرەنگاربوونەوەی هێرشی سەربازی وڵاتانی تر، بەڵام ئەمڕۆ پێناسەكەی فراوانتر بووە كە جگە لە بەرپەرچدانەوەی لەشكریی، بابەتی ناسەربازیش دەگرێتەوە وەك: تیرۆریزم، جۆرەكانی تاوان، ئاسایشی ئابووری، وزە، خۆراك، ژینگە و ئاسایشی سایبەریی و...هتد.

هەروەها جگە لە هێرشی دەوڵەتانی تر، بەرەنگار بوونەوەی باندە گەورە و ڕێكخراوەكانی ماددە هۆشبەرەكان، كارتێلە گەورەكانی كۆمپانیا چەند میللییەكان و هەروەها كارەساتە سروشتییەكانیش دەگرێتەوە.

دەوڵەتان بۆ پاراستنی ئاسایشی میللییان، پشت دەبەستن بەهێزی سیاسی، ئابووری، سەربازی و دیبلۆماسی،
هەرەها بۆ پاراستنی ئاسایشی  ناوچەیی وجیهانیش، سازكردنی: مەرجەكانی كەمكردنەوەی نابەرانبەریی ئابووری، گۆڕانكارییە ژینگەییەكان، چارەسەری  سیاسی  بۆ گرفتەكان و سنوورداركردنی چەكە ئەتۆمییەكان.

بۆ ئێمەی كورد بابەتەكە ڕەهەندی كوردستانی هەیە، واتە لە ئێستادا پەیوەندی بە پاراستنی گیانی تاكی كوردەوەیە، كە ئەمانە دەگرێتەوە:
• ئاسایشی خۆراك و ئابووری
• ئاسایشی گیانی لە نەفەوتان، لەبەرهەرهۆیەك بێت.
• ئاسایشی شوێنی نیشتەجێ بوونی.
• ئاسایشی تەندروستی ( دەروونی و جەستەیی).
• ئاسایشی هەبوونی زانیاری پێویست.
• ئاسایشی دڵنیایی لە هەبوونی كۆمەڵگایەكی یاسایی.
• ئاسایشی ژینگەكەی.
• ئاسایشی پاراستنی لە دەستدرێژی دەوڵەتانی تر.
ڕەهەندی كوردستانیی ئەم ئاسایشانە:
• ئاسایشی خۆراك و ئابووری: 
كەستان لەوە گومانتان هەیە، كە ئێمەی كورد ئەگەر كۆنترین نەبین، لە نێوان ئەو میللەتە كۆنانەداین كە شارستانەتی مرۆڤایەتیان ئاوەدان كردەوە؟! ئەمە من نایڵێم سەرچاوەكانی شوێنەوارناسان و مێژوونووسان سەلماندویانە.
ئێمە لە كۆتاییەكانی هەشتاكاندا و سەرەتای نەوەدەكاندا، كە سەرەتای خوێندنی زمانی سویدیمان بوو، لەو كتێبانەی پێیان دەخوێندین، ئاوا نووسرابوو و مامۆستاكەمان بۆی شیكردەكردینەوە: ئەو خەڵكانەی كە ئێستا ئێمە بە چادر نشین و بێ وڵات ناویان دەبەین، نیشتمانەكەیان لانكەی شارستانەتی مرۆڤایەتی و خۆیان بەرهەمهێنەری سەرەتاكانی ئەم شارستانەتەی ئێمەن، باسی باكوری نیشتمان و ئەشكەوتەكانی هەزارمێرد و گوندی چەرمۆی بۆ دەكردین وەك یەكەمین جێگای ناشتنی گەنم. 
ئەو باپیرەگەورانەی ئێمە، كە سویدییەكان لەوڵاتێكی بەفریندا ئاوا باسیان دەكەن، ئێستا لە سەرەتاكانی سەدەی بیستویەكەمدا نەوە و نەدیدەكانیان ناتوانن ئارد بۆ نانی خۆیان بەرهەم بێنن، زۆر ئاسان ئاردە كۆنەی وڵاتانی هاوسێ هاوردە دەكەن!!!
ئەگەر ئێمە دڵسۆز بواینایە و لە ڕەهەندی كوردستانیی ئاسایشی خۆراك تێ گەیشتباین، ئێستا گەنمی سەقز و تەماتەی ئامەد و ماستی كرماشان و زەیتونی عەفرینمان بە منداڵەكانی خۆمان دەدا، بازرگانەكانمان لە هەر پارچەیەكی كوردستاندا نووسینگەی كڕینی بەرهەمی جوتیاری كوردستانیان دانا بوو، هەم نەتەوەكەیان لەیەكتر نزیك دەكردەوە، هەم تۆڕێكی بازرگانی كوردستانییان بنیات دەنا بۆ ئایندەی پاراستنی ئاسایشی خۆراكی نیشتمانمان  و سەرمایەكەمان  لە ناو نەتەوەكەی خۆماندا دەمایەوە و نەدەدرا بە چەك و تەقەمەنی تا خوشك و براكانمانی پێ لە ناو بەرن. 
گەلان ئاوا نیشتمانی خۆیان بەدەستخست و بنیات نا، چەند سەرمایەی بچوك پڕۆژەی گەورەی پێدەكرێت، بە مەرجی هەبوونی پلان و دڵسۆزیی بۆ نەتەوە. 
سەبارەت بە ئابووری كوردستان، بیرمەندی گەورەمان مامۆستا مەسعود محەمەد دەڵێت: " ئابووری كوردستان وەك كانییەكە كە سێ جۆگەی لەبەر بڕوات."  ئاشكرایە كە كانییەكی ئاوا هەرگیز پڕ نابێت.
هەروەها بیرمەندی كورد كاك ئەحمەدی موفتی زادە، پاش ئازادكردنی لە زیندان، لە كاتێكدا دەبیستێت خەڵكێكی فرە دەیانەوێ بچنە سەردانی لە تاران: ئاگاداریان دەكاتەوە كە ڕازی نییە كەس بێتە سەردانی و دەڵێت:" خۆم سەرەڕای قەدەغەكان لەسەرم كە نابێت بێمەوە كوردستان، ئەگەر بۆ هەفتەیەكیش بووە دێمەوە بۆلاتان، ئێوە ئەگەر هەزار كەسیش بێن بۆ سەردانم و هەر یەكەتان هەزار تمەن خەرج بكەن لەم سەفەرەتاندا، ئەوا ملیۆنێك تمەن، لە كوردستان دەچیتە دەرەوە، با ئەو سەرمایەیە لە گیرفانی كوردا هاتو چۆ بكات و لە وڵاتی خۆمان بمێنیتەوە". ئەمە بیركردنەوەیە لە دووبیرمەندی كوردی دڵسۆزی نەتەوەوە، بۆ ئاسایشی خۆراك و ئابووری كوردستانیی، ئێمە دەبێت، ئەم قسانە سەرمەشقی كاری بازرگانی و سەرمایەگوزاریمان بێت.
ئێمە و سەروەت و بوون و نەبوونمان دەڕۆین و بەجێی دێڵین، ڕەنگە چەند كەسێك بە سەروەتەكەمان  دوای خۆمان، خۆشگوزەرانی بكەن!!!، بەڵام نیشتمان و نەتەوە دەمێنیتەوە و ڕەنگە منداڵەكانمان كە بە سەروەتەكەمانەوە ماندوو نەبوون، تووشی بەڵای گیانی و دەروونی ببن، چونكە دەستوور وایە: ئەوەی با دەیهێنێت با دەیباتەوە. 
با ڕوومان بێت گۆڕێكمان هەبێت لە خاكی نیشتماندا!!!.


• ئاسایشی گیانی تاكی كورد: 
ڕەهەندی كوردستایی ئەم ئاسایشە ئەوەیە كە گرنگترین سەرمایە گیانی تاكی كورد بێت لامان و بەئەركی خۆمانی بزانین وەك چاومان پارێزگاری لێ بكەین و زەمینەی وەفاداریی بۆ نەتەوە و كوردستانی بۆ بسازێنین، بەوەی ڕێزی لێ بگرین، تا لە بێ پەنایی و نەبوونی پشتیواندا، ژیان ناچاری نەكات سەر بە ماڵی دوژمنیدا بكات. 
ئەمڕۆ ڕۆژهەڵات خەمیان گەورە و سكیان برسی و چەوساندنەوەی نەتەوەیی و كوردبوونیان، زۆر جار ناچاریان دەكات، بۆ نانی شەوی منداڵەكانیان، تەن بە زۆر زەبوونی و سوكایەتی بدەن،  با لێژنەكانی پشتیوانی كوردستانیی،  ئاوەدان بكەینەوە و سەرەتای دروستكردنی تۆڕی بەتەنگەوەهاتنی نەتەوەكەمان دەست پێبكەین.
• ئاسایشی نشتەجێ بوون
ڕەهەندی كوردستانی: بۆئەوەی پەناگایەكی هەبێت بۆ پشوودان تا بتوانێ بە ئاسوودەیی لە پەروەردەكردنی كوردستانیی منداڵەكانیدا تێ بكۆشێ و چالاك  بێت،  بە پیدانی ئەو دەرسانەی كە پێویستن بۆ داهاتوویەكی ئاوەدانیی هۆش و ڕەوان. منداڵەكان هەست بەوە بكەن كە شوێنێك هەیە دەتوانن لە وێدا بە ئازادیی باوانیان ببین و سفرەیەك كۆیان بكاتەوە و مێژوویەك كە بەشێكە لە مێژووی نەتەوەیەك لەوێوە دروست بكەن. 
من بۆ بەرگرتن لە خراپ سوود وەرگرتن و چاوچنۆكی سەرمایەداران بۆزیادكردنی بەپەلەی سەرمایەكەیان، وەك پلانێكی كورت خایەنی چەند ساڵە، پێشنیاز دەكەم: هەر خێزانێك تەنها بە ئەندازەی ژمارەی ئەندامانی  خێزانەكەی بتوانێت موڵكی هەبێت، ئەمە خاوەندارێتی شوێنی نیشتەجێ بوون، زیاد دەكات و كرێگرتەیی كەم دەكاتەوە و ئارامی لەناو كۆمەڵگادا دروست دەكات.
• ئاسایشی دەروونی و جەستەیی
بۆئەوەی نەتەوەكە بتوانێ داهاتووی مسۆگەر بكات، پێویستی بە تاكی بەهێز و ساغە. دەروون و تەن لە بەتاڵی و بێكاریدا، دەشێوێ و نەخۆش دەكەوێت، یا هەوڵ دەدات خۆی و ئازاری نەتەوەكەی لەبیربەرێتەوە  بە هانا بردن بۆ بێهۆش بوون و دەست بردن بۆ تاوان، لێرەدایە منداڵەكانمان دەبن بە داوی بازرگانی چاوچنۆك و بێ ویژدانەوە كە وەك نێچیرێكی لاواز ملكەچی فرمان دەبن و چەوت ڕەفتاركردن و شكاندنی عیزەتی نەفسیان لێ دەبێت بە خوو، نەتەوە و نێستمانیان لا سوك دەبێت و خۆیان سەر بەهیچ گروپێكی ئینسانی نازانن، چونكە لەم قۆناغەدا، زۆر لە سیفاتە ئینسانییەكانیان گوم كردووە و دەربەستی دۆزینەوەشی نایەن.

• ئاسایشی هەبوونی زانیاری
بۆ ئەوەی تاكێكی وشیار و ئاگادار بین، كە لە كۆتایدا، بەهەموومان نەتەوەیەكی وشیار دروست بكەین، دەبێت سەرچاوەی زانین و زانیاریمان لەبەردەستدا بێت و حكومەت زانیاری پێویست بۆ كاتی جەنگ و ئاشتی، بدات بە تاكەكانی كۆمەڵ، تا شێوازی خۆپاراستن لە جەنگدا و تەنانەت بەشدار بوون لە جەنگی نیشتماندا و ڕێگای گەشەكردنی هۆش و تواناكانمان فیر بین بۆ كاتی ئاشتی و سەردەمی بنیاتنان و ئاوادانكردنەوەی نیشتمان. نەبوونی زانیاری چەواشەبوون دروست دەكات و هەڵەكردن لە كاتی جەنگ و ئارامیدا.

سوید سەدان ساڵە جەنگی بەخۆیەوە نەدیوە، پار ٢٠١٨ كاتێ نائارامی و ترس لە جەنگ و ڕووداوی تیرۆریستی لە وڵاتانی هاوسێیدا ڕوویدا، حوكومەتی سوید نامیلكەیەكی بەسەر هەموو خێزانەكانی وڵاتدا دابەشكرد بەناوی 
( ئەگەر مەترسی و جەنگ نزیك بوونەوە)*، لەم نامیلكەیەدا بە وردی باس لە ڕێگاكانی خۆپاراستن، دەرباز بوون و ئەو پێویستیانەی كە دەبێت ئامادەی بكەیت بۆ كاتی مەترسی و جەنگ، تێیدا شی كرابوونەوە، ئەمە پاراستنی تاكە و نەتەوە، بە پێدانی زانیاری لەكاتی پێویستدا ( بەر لە ڕووداوەكان).

• ئاسایشی كۆمەڵگایەكی یاسایی
بۆ ئەوەی تاك دڵنیا بێت، لە چونە دەرەوەی، درەنگ هاتنەوەی، دڵنییایی كەل وپەل و پێویستییەكانی ، هەروەها گیان و جەستەی كاتێ لەدەرەوەی ماڵە و كاتی لە ماڵی خۆیدایە، دەبێ دڵنیایی ئەوەی هەبێت، كە یاسا لەهەموو بورەكاندا سەروەری یەكەمە و بچوكترین تاوان و سەرپێچی لێپرسینەوەی لێدەكرێت بەپێی یاسای خۆی. هەروەها بوونی ئەو دڵنیاییە كە دادوەران لە دادگاكاندا بۆ سەلماندنی حەق و چەسپاندنی دادپەروەری كاردەكەن، بێ هیچ كاریگەرییەكی دەروونی یا دەرەكی.



• ئاسایشی ژینگە
تاك مافی خۆیەتی لە ژینگەیەكی ساغدا بژی، دەبێت ئەو ژینگەیەی تێیدا ژیان بەسەر دەبەن، نەكرێتە مەترسی بۆ سەر ژیانی دەروونی و جەستەیان. نەوەكان دێن و دەڕۆن، بۆیە دەبێت ئەم نەوەیە ژینگەیەكی پاك بۆ نەوەكەی دوای خۆی جێ بهێڵێت، ئەمەش پەیوەندی بە سیاسەتی ژینگەیی حوكومەتەوە هەیە، كە مافی ئەوەی نییە، بە سیاسەتی وێرانكرد، لەناوبردنی دارستانەكان و پیسكردنی ئاوەكان، بواری هەناسەدانێكی تەندروست بۆ تاكی كۆمەڵ ئاستەنگ بكات، لەبەر سوودی خێرای كۆمپانیاكان و چاوپۆشی سیاسییەكان.

• ئاسایشی پاراستنی لە دەستدرێژی دەوڵەتانی تر
ئەمە ڕەنگە لە ئاسایشی پاراستنی میللی نەتەوەكاندا گرنگترین بابەت بێت، كە بۆ كورد لەو حالەتەدا كە هەیەتی نەك هەر گرنگە بەڵكو پێویستییەكی هەرە لە پێشەوەی بابەتەكانی بوون و هەن، كە دەبوایە لە دەیان ساڵ لەمەو بەرەوە سپای ڕزگاری كوردستان، بۆ پاراستنی نەتەوەكە دروست بكرابایە، بەڵام لەبەر نەبوونی ڕەهەندێكی كوردایەتی دڵسۆز بۆ نەتەوەكە، ئەم ئەركە، بەهەند وەرنەگیراوە و ڕۆڵەكانی ئەو سپا یەكگرتووە، دابەشكراون بەسەر كەسایەتی و حیزب و دەستە و تاقمەكاندا، كە بە دەیان هەزار گەنجی كوردیان بێبەش كردووە لە خزمەت بە نەتەوەكەیاندا. چونكە ئەو لەشكرە دەیانتوانی بازوویەكی بەهێزی ئاوادانكردنەوە بن، كاریان هەبایە، بەرهەمهێنەر و چالاك بانایە لە ژیانی كۆمەڵایەتی و بنیاتناندا.
بەم لێكدانەوانە بۆمان ڕووندەبێتەوە، كە ئێمەی كورد جیاواز لە گەلانی خاوەن دەوڵەت، ئاسایشی میللیمان زۆر لاواز و هیچ كاتێك و لەهیچ قۆناغێكدا نەتوانرا و نەویسترا ئەم بابەتە گرنگە، پێش داخوازی كەسایەتی و حیزبەكان بخرێت. هەروەها لە تایبەتمەندییەكانی تێ بگەن، ئەم ئەركە پیرۆز و كوردستانییە كرایە قوربانی سوودی ماددی و پلە و پایە، بۆیە ئێستا ڕۆژانە خاكی نیشتمان بە سووتماك دەكرێت و دوژمنانی نەتەوەكەمان سڵ لە هیچ بەربەستێك ناكەنەوە، كەی ویستبێتیان لە دوور و لە نزیكەوە، ڕاستەوخۆ و نا ڕاستەوخۆ، ئەوەی دڵیان و میزاجیان ویستبێتی لە تۆپباران و سووتان و كوشتنی تاكێك یا بەشێك لە نەتەوەكە ئەنجامیان داوە.
سەرنج/ بۆ زانیاری زیاتر سەبارەت بە ڕاپۆرتی ساڵانەی حكومەتی سوید لەمەڕ ئاسایشی میللی سویدەوە، تەماشای ئەم 
          لینكەی حكومەتی سوید بكەن
https://www.regeringen.se/pressmeddelanden/2019/01/regeringens-arliga-rapport

كامەران قازی






ads
ads
Developed by Avesta Group and powered by Microsoft Azure

Copyright © 2015 Shar Press. all rights reserved