تۆم باراک، باڵیۆزی ئەمریکا لە تورکیا و نوێنەری ترەمپە بۆ سوریا. ئەو لە ئێستادا یەکێک لە گرنگترین کەسایەتییەکانی ئەمریکایە لە ناوچەکەدا، کە کاریگەری و قورسایی بەسەر ڕووداوەکان و گواستنەوەی دیمەنی سیاسی ناوچەکەوە هەیە بۆ کۆشکی سپی. ڕاستە کۆشکی سپی سیاسەت و ستراتیژی تایبەتی خۆی هەیە لە ناوچەکەدا، بەڵام ئەوە مانای ئەوە نییە، ڕۆڵی باراک، بە تەنها ڕۆڵێکی سادەی سیاسی و دیپلۆماسییە لە تورکیا و سوریادا، ئێستا ئەو بە هەموو هێزییەوە کار بۆ سەرخستنی تێزێکی دۆزەخی دژ بە ماف و ئازادی کورد لە تورکیا و سوریا دەکات، تێزی بەهێزکردن و دروستکردنەوەی دیمەشق لەسەر بنەمای دەسەڵاتێکی ناوەندی بەهێز، دەسەڵاتێک توانای قوتدانی هەموو ئەو پێکهاتانەی هەبێت، کە باراک بە پێکهاتەی بەر لە نەتەوە ناویان دەبات.
ئەم دیدگا سیاسییەی باراک، دیدگای تایبەتی خۆی نییە بە تەنها، بەڵکو دیدی فەرمی سیاسەتی ئەمریکایە بۆ سوریای دوای ئەسەد. پاش ئەوەی ئەحمەد شەرع، دەرگای کۆشکی سپی بۆ دەکرێتەوە، دوای ئەوەی لاملی بە دەستی ترەمپ بۆندار دەکرێت، هەمانکات وەڵامدانەوە و سازشی بۆ بەرژەوەندی ئەمریکی-ئیسرائیلی مسۆگەر دەکرێت. کاتێکیش دەبێتە بەشێک لە هاوپەیمانی دژی داعش و وەک جێگرەوەی هەسەدە قبوڵ دەکرێت، ئیدی تێزی بەهێزکردنەوەی دیمەشق، واتە دەسەڵاتی ناوەندی، لەلایەن ئەمریکا و بە هەڵبژاردنی بێدەنگی ئەوروپا، دەبێتە بابەتێک لە تیۆرەوە دەگوازرێتەوە بۆ پراکتیزەکردن، بەبێ لەبەرچاوگرتنی ئەوەی چ پێکهاتەیەک و چ دین وچ مەزهەبێک، لەم مامەڵەی هاوپەیمانی بەرژەوەندی و سازشەدا دەبێتە قوربانی. ئەوەی ئێستا و لە سەرەتای کانوونی دووەمی ئەمساڵەوە لە گۆڕەپانی سوریا و لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی هەسەدەدا دەگوزەرێت، بەرهەمی ئەم سەودا و مامەڵە دۆزەخی و نائەخلاقییەیە بە پلەی یەک لەسەر حیسابی کورد، چونکە تا ڕادەیەک زامنی پاراستن و مافی دروزەکان لە ڕێگەی ئیسرائیلەوە کراوە.
باراک، تێزێکی شکستخواردوو
تۆم باراک، لە چەندین بۆنە و کاتی جیاوازدا، بە ڕوونی ئەم بۆچوونەی خۆی بەیان کردووە، کە بەهێزکردنەوەی ناوەند بە مانای چارەسەرکردنی کێشەکانی نێوان پێکهاتە جیاجیاکانی سوریا دێت، یان لانیکەم دەتوانین بڵێین، ئەقڵی باراک، بوونی دەسەڵاتێکی ناوەندی وەک باشترین چارەسەر بۆ دۆخی سوریا پێشنیار دەکات. لە سەرەتای دەستبەکاربوونییەوە لە پۆستەکانی لە ئەنکەرە و دیمەشق، ئەمە بیرۆکەی سیاسی و بناغەیی ئەو بووە و بە هەموو هێزیشییەوە بە ئاشکرا، یان لە شاراوەییدا، کاری بۆ کردووە.
باراک، بۆ پشتیوانی لە تێزی بەهێزکردنەوەی ناوەند، دەوڵەتی ناوەندی، بەردەوام پەنا بۆ چەند نمونەیەکی پڕ کێشەی ناوچەکە، تایبەت عێراق و لوبنان دەبات. هەر کاتێک گفتوگۆ لەبارەی دەسەڵاتی ناناوەندی دەکرێت، لە یەکەم چرکەوە سەرنجی دەچێتە سەر نمونە پڕ کێشە، یان شکستخواردووەکانی عێراق و لوبنان. بۆ پشتڕاستکردنەوەی بۆچوونەکەیشی، کۆی گرفتە مێژوویی، سیاسی، دینی و مەزهەبییەکانی، ئەم دوو دەوڵەتە فەرامۆش دەکات و سەرجەمی بە پرسی ناناوەندیبوونی دەسەڵاتەوە گرێ دەداتەوە. ئەوە لە کاتێکدا دیموکراسییەتی تەوافوقی، یان ناناوەندێتی دەسەڵات، نەک لەم دوو دەوڵەتە، بەڵکو لە چەندین شوێنی دیکەی دەرەوەی ڕۆژهەڵاتیشدا نەیتوانیوە بە ڕادەی پێویست سەرکەوتوو بێت، واتە پرسی شکست و سەرکەوتنی ناناوەندیبوون، پرسێکی تایبەت بە ڕۆژهەڵات نییە، مەرجیش نییە هەمیشە و لە هەموو جێگەیەکدا شکستخواردوو بێت.
لە سەرنجدانی بۆ گرفت و ململانێلانی ناوچەکە، نوێنەرەکەی ترەمپ، بۆ ڕازیکردنی کۆشکی سپی و هەروەها فریودانی ئەقڵی خۆی، چاوی تەنها لەسەر گرفتەکانی عێراق و لوبنانە. بەبێ هیچ خۆماندووکردنێکیش تەواوی کێشەکانی ئەم دوو وڵاتە دەگەڕێنێتەوە بۆ نەبوونی سیستمێکی ناوەندی بەهێز، وەک ئەوەی لە دەوڵەتێکی وەک عێراقی سەردەمی دەسەڵاتی ناوەندی و تورکیادا، پێکهاتەکان وەک برا بەیەکەوە و وەک هاوڵاتی یەکسان ژیابن.
خوێندەوارێکی زۆر سادە ئەو ڕاستییە دەزانێت، کە بوونی دەسەڵاتی ناوەندی لە بەشی هەرە زۆری ڕۆژهەڵاتدا تا چ ڕادەیەک ئازاری خەڵکی ئەم وڵاتانەی داوە، تا چ ئاستێک ڕق و کینەی نەتەوەیی، دینی و مەزهەبی، بەرهەمهێناوە، ڕەنگە باشترین نمونەی ئەو ڕاستییە، دەسەڵاتی ناوەندی بەعس لە عێراق، ئەسەدی باوک و کوڕ لە سوریا، تورکیا لە ئەتاتورکەوە بۆ ئێستا و ئێرانیش لە ڕەزاشاوە بۆ ئێستا بن. ئەمانە ئەو نمونانەن، کە ڕۆژانە باراک خۆی ڕووداوەکانی دەبینێ و بەرکەوتنی لەگەڵ دیمەنی ناڕەزایەتی و ناکۆکییەکانیاندا هەیە. کەچی هیچ یەکێک لەم ڕووداوە ترسناک و ململانێی خوێنە لەو وڵاتانە نابینێت، بەڵام کە باس دێتە سەر ماف و ئازادی کورد، وەک نەتەوەیەکی دێرینی ڕۆژهەڵات، دەخوازێت پرسی ناوەندیبوونی دەسەڵات لە سوریا وەک ملوانکەیەکی ئەڵماس بە گەردنی خوێناوی ئەو جۆلانییەدا هەڵبواسێت، کە هەر خۆیان ساڵێک بەر لە ئێستا ١٠ ملیۆن دۆلاریان کردبووە خەڵاتی دەستگیرکردن و لەناوبردنی، ئەو جۆلانییەی ئەمڕۆ وەک ئەحمەد شەرع، لە فۆڕمێکی جیاوازتر و لە ژێر ناونیشانی بەرژەوەندی سوریا، یەکێتی خاک و بەهێزکردنی دەسەڵاتی ناوەندیدا، کۆی پێکهاتەکانی سوریای، بە عەلەوی، دروز و کورد، بە پشتیوانی ئەمریکا، ئەوروپا و وڵاتانی عەرەبی و ئیسلامی، بە ئامانج گرتووە.
دەسەڵاتی ناوەند و ئازار
نمونەکانی دەسەڵاتی ناوەندی لە ڕۆژهەڵاتدا، ئازار و کێشەی قوڵیان هێناوە. ئەم دەوڵەتانەی نیشتمان و گەلی کوردیان بەسەردا دابەش کراوە، نمونەی دەسەڵاتی ناوەندی و تۆتالیتاری بەهێز بوون. هەموو ئەم دەوڵەتانە، لە جوگرافیایەکی فرەڕەنگدا لە ڕێی هێزەوە خەریکی سەپاندنی یەکڕەنگی سیاسی و کۆمەڵایەتی دیاریکراو بوون. ڕەنگە زێدەگۆیی نەبێت ئەگەر بڵێین، کورد لە هەر گەلێکی دیکە زیاتر بووەتە قوربانی ئەم تێزی دەسەڵاتی ناوەندییە. ئەگەر ئیرادەی بەهێز و بەرگری و داکۆکی بەردەوامی لە ناسنامە نەبوایە، دەمێکساڵ بوو بەهۆی سیستمی ناوەندیبوونی دەسەڵاتەوە، کورد زمانەکەیشی دەچووە خانەی لە بیرچوونەوە. بۆیە کاتێک تۆ لە ڕابردوو هیچ ئەنجامێکی باشت بە قازانجی پاراستنی ناسنامە و کولتوری تایبەت، ڕێزگرتن لە بوونی سیاسی و کۆمەڵایەتی جیاواز، ماف و ئازادی، لە دەسەڵاتی ناوەندی لە ناوچەکەدا نەبینیوە، ئاسان نییە ئەمڕۆ لەسەر مێزی گفتوگۆدا و لە ڕێی نمایشی هێزەوە، دوای پێشکەشکردنی خوێنێکی زۆر، بێیت و تێزی ناوەندیبوونی دەسەڵاتی لە دیمەشق بەسەردا بسەپێنیتەوە.
تێزی دەسەڵاتی ناوەندی، وەک چۆن لە ڕابردوودا کێشەی گەورەی لەگەڵ خۆیدا هێناوە، لە ئێستایشدا هەڵگری هەمان ئەو کێشە و گرفتە بونیادی و مێژووییانەیە، بۆیە وەک سەرەتاییترین مافی مرۆڤیش، دەبێ پێکهاتە جیاوازەکان مافی ئەوەیان هەبێت لە دیاریکردنی چارەنوسی سیاسیاندا پرس و ڕاوێژیان لەگەڵ بکرێت، هەر وەک چۆن مافی خۆیانە گومان لە ڕاستگۆیی دەسەڵاتی نوێ و داننان بە ناسنامەی سیاسی و کۆمەڵایەتیان لە بەهێزکردنەوەی دەسەڵاتی ناوەندیدا بکەن، ئەوە ئەو گرفتەیە، باراک نەک هەر نایەوێ بیبینێت، بەڵکو دەخوازێت مافی گومانکردنیش لە دەسەڵاتێکی هەڵگری پاشخانێکی فیکری جیهادی و توندڕەو لە کورد وەربگرێتەوە.
مێژوو پێماندەڵێت، بەشی هەرە گەورەی ناکۆکی و ململانێ ناوەکییە خوێناوییەکانی دەوڵەتانی ڕۆژهەڵات، کە خاوەن پێکهاتە و زمانی جیاوازن، پەیوەندی بەم مۆدێلی سەپاندنی فۆڕمی دەسەڵاتی ناوەندییەوە هەیە. خوێن و ئازار و برینەکانی سەد ساڵی ڕابردووی کورد، بەرهەمی ئەم تێزە سیاسی و ئیدارییە دۆزەخییەیە. بەهۆی ئەوەی ڕۆژهەڵات دیموکراتیزە نەبووە، هێشتا ڕێز لە ماف و ئازادی ئەوانیدی نەبووە بە بەشێک لە هۆشیاری کۆمەڵایەتی و پەروەردەی سیاسی، هێشتا کۆمەڵگە لە ئاستی ئاسۆیی لە ژێر هەژمونی گوتاری سیاسی و میدیایی سڕینەوە و بە نەفرەتکردنی ئەویدی دایە، بۆیە هەر هەوڵدانێک بۆ سەپاندنەوەی ئەم تێزە کۆنەی ناوەندیبوونی دەسەڵات لە سوریا، جگە لە ڕێکردن بە نێو ڕەتکردنەوە، ئازار و خوێنی پێکهاتەکانی دی، ڕێگەیەکی دیکەی لەبەردەمدا نابێت. ئەوە وێڕای ئەوەی کارکردن بە تێزی سەپاندن لەڕێی لۆژیکی هێزەوە، بۆ هەمیشە هەڵگری ڕەگی ناکۆکی و ئازار و خوێن دەبێت و سەقامگیری و ئاشتی کۆمەڵایەتی و بەیەکەوەژیانیش دەخاتە بەردەم مەترسی گەورەوە.
تۆم باراک، کاتێک ناخوازێت لەم ڕاستییە مێژوویی، سۆسیۆ-سیاسییە تێبگات، گەرەکییەتی بە پاساوی ئەوەی لەم ناوچەیەدا نەتەوە بوونی نییە، پێکهاتەکان، پێکهاتەی مەزهەبی و خێڵەکین و بەسەر گروپی کۆمەڵایەتی و دینی بچووکدا دابەش بوون، دەبێت ڕاستییە مێژووییەکان بکرێنە قوربانی جۆرێک لە لێکدانەوەی مێژوویی و سۆسیۆ-سیاسی نەزۆک، کە جگە لە تۆم باراک خۆی، بێ کەڵکترین و ئاستنزمترین ناوەندی زانستی مرۆیی و کۆمەڵایەتیش ناتوانێت بچێتە پشتی داکۆکی لەم بۆچوون و تێزە بێ بنەما و نازانستیینەوە.
ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی