ئارام هەڵەدنی

مانگی نیسان مانگی قڕکردن و لەناوبردنی ڕۆڵەکانی کوردە بە دەستی بەعسیە شۆڤیەنیەکان،کاتێک دەکەوینە ناوەڕاستی ئەم مانگەوە گرتن و لەناوبردنی دەیان هەزار هاوڵاتی سڤیلی کورد لە تاوانی ئەنفالی قۆناغی سێ دێتەوە یادمان.
هەر لەم مانگەدا ڕۆژی ٤ی نیسانی ڕۆژی جینۆسایدی کوردانی فەیلییە، لە سەرەتای مانگی نیسانی ساڵی ۱۹٨۰  بۆ ماوەی ۱۰ ڕۆژ حکومەتی بەعسی ڕوخاو هەزاران هاوڵاتی سڤیلی کوردی فەیلی بە زۆر ڕەوانەی وڵاتی ئێران کرد و سەدانی لێ شەهید کردن.
لە گەڵ هاتنە سەردەسەڵاتی بەعسیەکان لە ساڵی ۱۹٦٨ پلانی لەناوبردنی گەلی کورد داڕێژرا و دژایەتی کورد دەستی پێکرد لەناویاندا کوردەفەیلیەکان کە دەبێت پاکتاو بکرێن و لە عێراقدا نەمێنن، ساڵی ۱۹۷۰ بە بڕیاری حکومەتی عێراق کە ئەحمەد حەسەن بکر سەرۆک و سەدام حسێن جێگر بوو زیاتر لە چوار هەزار کوردی فەیلی ئاودیوی ئێران کران بە بیانوی ئەوەی ئەوان شیعەن سەر بە وڵاتی ئێرانن.
کوردانی فەیلی بە دوو هۆکار بەر ڕق و کینەی ناخی ڕەشی بەعسیە سونەکان کەوتن لەبەرئەوەی کوردن و؟سەر بە مەزهەبی شیعەن.
 کوردانی فەیلی مێژوویەکی دێرینیان هەیە لە عێراق، لەدێر زەمانەوە و پێش هاتنی ئاینی ئیسلام و عەرەب، فەیلیەکان لە عێراقدا ژیاون، کەسانی زیرەک و بەئەزمون بوون بەشێکیان  بەکاری بازرگانیەوە خەریک بوون، فەیلیەکان باوەڕیان وایە کە بەغدا لەسەردەستی ئەوان دروست کراوە و شارێکی کوردیە و لە مێژە لە شاری بەغدا نیشتەجێن،لەگەڕەکەکان ( حی ئەکراد،کفاح و شێخ )، بەڵام زۆرینەیان شوێنی نیشتەجێ بونیان دەکەوێتە نیوان سنوری دەستکردی عێراق - ئیرانەوە ، سنوری فەیلیەکان لەعراقدا لە باکورەوە دەست پێ دەکات شارەکانی ( جەلەولا وقزرابات و شارەبان و خانەقی و مەندەلی )، دەڕوات بەرەو باشور تا کو شارەکانی (عەلی غەربی و بەدرە و جەسان و کوت نوعمانیە و عەزیزیە) زۆربەی ئەم شارو گوندە فەیلی نشینە دەکەونە پارێزگای واسط (کوت) هەندێکیان لە پارێزگای میسان(عەممارە) و هەروەها ڕۆژهەلاتی پارێزگای دیالە.
بەپێی سەرچاوە مێژوویەکان یەکێکن لە نەتەوە کۆنەکانی ئێران دەکەونە پارێزگاکانی ( لوڕستان ،کرماشان ، ئیلام ، خوزستان ) و شارەکانی (خوسرەوی قەسرشیرین ، کرماشان ، ئیسلام ئابادی غەرب ، عیلام مهران و ئەندمیشک) بە فەیلیەکانی ئێران دەڵێن لوڕ و پارێزگایەک هەیە بەناوی ئوستانی لوڕستان.
فەیلی بەو کۆمەڵە هۆزانە وتراوە کە لە زنجیرە چیای زاگرۆس (پشتکۆ و پێشکۆ)دا نیشتەجێ بوون،
فەیلیەکان لەسەر دینی ئیسلام و مەزهەبی شیعە جعفری اثنی عشری.
 لەدوای گرتنەدەستی دەسەڵات لەلایەن سەدام حسێنی  فاشی و ڕەگەز پەرستەوە، پیلانەکانی لەناوبردن و پاکتاوی ڕەگەزی کوردە فەیلەیەکان گەیشتە ترۆپک لەسەرەتای مانگی ٤ /١٩٨٠ (لە ماوەی ٢ ی نیسان تا ١٠ ی نیسان )، بڕیاری ژمارە (٦٦٦ ) دەرچوو لە لایەن وەزارەتی ناوخۆی عێراقەوە بەپێی بڕیارەکە ئەو کەسانەی کە ڕەگەزنامەی عێراقیان نیە، یان مامەڵەیان کردوە تا بەدەستی بهێنن، پێوستە بەزۆر بنێردرێنەوە بۆ ئێران  بۆیە کۆچی زۆرەملێی کوردە فەیلەکان بوو بە کردار.
 ڕژێمی بەعسی عێراق جینۆسایدی سیستەماتیکی دژی کوردە فەیلییەکان ئەنجامدا، بۆ به یاسایی کردنی ئەم تاوانانە هەستا بە دەرکردنی بڕیارەکانی ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش (قرارات مجلس قيادة الثورة المنحل)، و هەزاران فەرمان و نوسراوی فەرمی بۆ جێبەجێکردنی تسفیەکردن، دەستبەسەرداگرتنی ماڵ و مۆڵک، و بێسەروشوێنکردنی هەزاران گەنجی فەیلی.

هەڵگیرسانی جەنگی عراق- ئێران ئەوەندەی تر ئەنجامدانی ئەم تاوانەی خێراتر و بەگوڕتر کرد، بە بیانوی ئەوەی کوردە فەیلیەکان شیعەن و لەوڵاتی ئیرانەوەهاتون، بوونیان لەوڵاتی عراقدا دەبێتە مایە هەڕەشە بۆ سەر ئاسایشی وڵات، بەزۆر ئاودیوی سنوریان دەکردن لەهەندێ شوێندا دەکەوتنە ناو کێڵگەی لوغم  کە سەدان کەسیان لێ شەهید دەکرا ئەوەش بگەڕایاتەوە لەدواوە تەقەیان لێ دەکردن.
لەم تاوانە دژە مرۆڤانەیەدا (٦٠٠-٧٥٠ ) هەزار کوردی فەیلی بەزۆر کۆچیان پێ کرا بۆ ئێران بەشێوەیەک تەنیا سەڵت و قوڵت سواری ئۆتۆمۆبێلی سەربازی دەکران و ئاودیوی سنوریان دەکردن، هەرچی ماڵ و موڵكیان هەبووو لە لایەن پیاوانی دەسەڵاتداری ڕژێمی بەعسەوە دەستی بەسەردا گیرا هەروەها زیاتر لە ٢٠٠٠٠ بیست هەزار لاو و گەنجی فەیلی بێسەروشوێن کران و تائیستاش چارەنوسیان نادیارە و نازانرێ بە چ شێوەیەک لەناوبراون، دیارنەمان وشوین بزربونی سەدان سەربازی کوردی فەیلی لەکاتی شەڕی عراق - ئێراندا.

ڕژێمی بەعسی ڕوخاو هەر بەوە نەوەستا بەڵکو ڕەگەزنامەو ناسنامەی عێراقی لە کوردانی فەیلی سەندەوە و بێ ناسنامەی کردن.

کوردەفەیلیەکان لەژیانی ئاوارەیی و پەنا بەریدا توشی جەندین کارەسات و مەینەتی بوونەوە، هەندێکیان ڕویان لەوڵاتی ئوسترالیا کرد و لەڕێگا چەندین کەسیان بەهۆی نوقم بونی بەلەمەکانی گواستنەوەوە لەدەریادا توشی ناڕەحەتی بوون یان ژێر ئاو کەوتن.

ئەم تاوانانەی کە بەرامبەر بە کوردی فەیلی کراون بەپێی پیوەرە یاسایی و نیودەوڵەتیەکانی مافی مرۆڤ دەچنە خانەی تاوانی دژ بەمرۆڤایەتی و تاوانی جەنگ و پاشان تاوانی جینۆساید چونکە نیەتی لەناوبردنی فەیلیەکان بە پیلان بووە، گرتن و کوشتن و شوێن بزرکردن و کۆچی زۆرەملێ و دەست بەسەراگرتنی ماڵ و موڵكی خەڵکانێک کە نەژاد یان ئاینی جیاوازیان هەبێ دەچێتە چوار چێوەی تاوانی جینۆسایدەوە.

دوای روخانی ڕژێمی بەعس و گەرانەوەی زۆربەی کوردە فەیلیەکان بۆ زێدی خۆیان، سەرەڕای ناساندن و دان پێدانانی تاوانی کوشتن و گرتن و کۆچی زۆرەملێ فەیلیەکان وەک تاوانی دژی مرۆڤایەتی و تاوانی جەنگ و تاوانی جینۆساید لەلایەن داداگای باڵای تاوانەکانە وە لەڕۆژی ٢٠١٠/١١/٢٩ بریاری لەسەردرا ئەوەی دەرهەق بەکوردی فەیلی کراوە لەعێراق (کۆچی زۆرەملێ،گرتن وکوشتن،سەرنوگم کردن،زەوتکردنی ماڵ و موڵک کە دەچنە خانەی (جینۆساید)، ئەم دادگایە لەلایەن ئەنجومەنی حوکمی کاتی عێراقەوە دامەزراوە بەپێی یاسای دادگای باڵای تاوانکاری عێراق ژمارە (١٠) لە ساڵی ٢٠٠٥ دا بۆ ئەوەی دادگایی ئەو کەسانە بکات کە دەستیان هەبووە لەئەنجامدانی گەورەتاوانی کۆمەڵکوژی لەعێراقدا لەسەرو بەندی دەسەڵاتی ڕژێمی بەعس.

دۆسیەی تاوانی جینۆسایدی فەیلیەکان لە ٢٠٠٩/١/٢٦ دەستی پێ کردوە و لە ٢٠١١/١١/٢٩ کۆتایی پێ هاتوە ، ٤٤ دانیشتنی دادگایی و ئامادە بوونی سەد سکاڵا کارو شاهید کۆتایی پێ هات، بە جینۆساید ناسینرا لەدادگای باڵای تاوانەکان لەبەغدا، کە بەپێی بڕیارەکە دەبوو هەموو مافە زەوتکراوەکانیان بۆ بگەڕێتەوە، لە لایەن سەرۆکایەتی کۆمار و ئەنجومەنی وەزیرانەوە پشتگیری کراو بەڵێنی جێبەجێ کردنی درا.
لە پەرلەمانی عێراقیش لەکۆبونەوەی ٢٠١٣/٤/٣ باس لەوە کراوە کە پێوستە بەزوترین کات قەرەبوی ماددی و مەعنەوی فەیلەکان بکرێتەوە تاکو شوێنەواری ئەو زوڵم زۆرە بسڕێتەوە کە لەلایەن ڕژێمی لەناو چو بەسەریان دا هاتوە، بەڵام تا ئێستا وەکو پێویست قەرەبوو نەکراونەتەوە و نەتوانراوە موڵک و ماڵیان بۆ بگەڕێتەوە.
هەرچەندە هەزاران کوردی فەیلی پێناسی عێراقی پێدراوە بەڵام هەندێکیان تا ئێستا نەبوونە خاوەنی پێناسی عێراقی.

ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی