نەبەز گۆران

لەوە تێدەگەین دەستەواژەی_نەتەوە_ دەستەواژەیەكی نوێیە و سەربە دونیای مۆدێرنە. بەڵام كاتێك قوڵ دەبینەوە لە مێژوو، دەبینین نەتەوە هەمیشە ئامادەیی  هەیە و هەرجارە و لەژێرناوێكدا خۆی تەحقیق دەكات، بەڵام ئەو ناوەی كردویەتی بە فۆڕمی ناسینی خۆی، لە پشتییەوە نەتەوەیەك هەیە. لە دوای دروستبوونی شارەكانەوە، لە زاگرۆس و میزۆپۆتامیا، شوناس پێدان دەستی پێكردوە. یەكێك لە بنەماكانی شار شوناس پێدانە. ئەوە شارە شوناس دەستنیشان دەكات، چونكە پێش شار، هیچ شوناسێك بوونی نییە و لەناو كولتووری گوندا مرۆڤەكان هەن، نەك شوناسەكان، بەڵام دروستبوونی شار، دروستبوونی شوناسەكان و جیاكردنەوەی گەل_نەتەوە_كانە.
لە خواروی میزۆپۆتامیا، شوناسی گەلی سۆمەر، شوناسێكە بۆ نەتەوەیەكی جیا، شوناسەكەی گرێدراوی زمانەكەیەتی، واتە لە زمانەكەیەوە شوناس وەردەگرێت، گەل بە واتا دێرینەكە دەكاتە دەستەواژەی نەتەوەی ئێستا. دەبینین سۆمەرییەكان بەخۆیان دەڵێن: "گەلە سەرڕەشەكە." خۆیان وەك گەلێك لە گەلەكانی تر جیا دەكەنەوە و شوناسێك بەخۆیان دەدەن و دەستنیشانی دەكەن كە كێن و ئەوانی تر كێن؟!  پاشان بە هەمان شێوە، گەلی ئەكەد، ئاشوور، بابل، هەمان ئەو نەتەوانەن لەژێر چەمكی گەلدا شوناسێكی دیاریكراویان هەیە، كۆی ئامانجەكانیان بۆ نەتەوەكەیانە. هەندێكیان شوناسەكەیان گرێدراوی زمانە، هەندێكیان گرێدراوی شوێن و باوەڕە. ناتوانین مێژووی ئەم نەتەوانە_كە بەگەل ناودەبرێن لە دێریندا_ بكەینە دەرەوەی شوناسەوە. ناشتوانین دایان ببڕین لەوەی ئامانجی بنچینەیی و كۆتاییان بۆ گەلەكەی خۆیان، یان نەتەوەكەی خۆیان نەبووبێت، هەمیشە سیستەمە سیاسیی و كۆمەڵایەتی و ئایینییەكانیان، سیستەمێكن كار لەسەر وزەبەخشین دەكەن بۆ گەل، كار لەسەر سەردەستەیی گەل دەكەن، دەسەڵات و شوناس بە نەتەوەیەكی دیاریكراو دەدەن و ئەوانی تری دەرەوەی خۆیان، ناخەنە ناو هەمان شوناسەوە، ئەم جیاكردنەوەیە لەو سەردەمادا لەژێر چەمكی گەلدا ئەنجام دراوە، كە هەمان چەمكی نەتەوەی ئێستایە.
بۆ زاگرۆس نشینیش كە مێژووی ئێمەی كوردە، بە هەمان شێوەیە. _هۆریاییەكان، بنچینەی زاگرۆسن، شوناسەكەیان گرێدراوی زمانەكەیانە. پاشان سۆبارییەكان شوناسەكەیان گرێدراوی شوێنەكەیانە. پاشان گوتییەكان شوناسەكەیان گرێدراوی سیستەمە سیاسییەكەیانە. پاشان ئۆرارتوی و میتانی و لولوب و ماد و ئەشكان، هەریەك لەم ناوانە، شوناسی گەلێكن، یان نەتەوەیەكی دیاریكراون لە قۆناغێكی مێژوویدا كە لە ژێر ناوی جیاجیادا خۆی پیشان دەداتەوە. كە بە باشی سەرنج دەخەینە ناو مێژووەوە لەوە تێدەگەین كردنە دەرەوەی نەتەوە و تواندنەوەی لەناو چەمكی تردا، جگە لە هەوڵێكی سەرنەكەوتوو هیچ واتایەكی تری لەگەڵ خۆی نەهێناوە.
ئەگەر لە ڕووی سیستەمی سیاسیشەوە تەماشای بكەین، لە سەردەمی ئیمپڕاتۆرییەتەكاندا، لە ئەكەد، ئاشوور، گوتی، ماد، هاخامەنشی، ساسانی، عەباسی، ڕۆمانی، عوسمانی و هتد. هەموو سیستەمە سیاسییەكانی ئیمپڕاتۆرییەت شوناسی خۆیان گرێدەدەن بە نەتەوەیەكەوە، ئیتر ماڵباتێك لەو نەتەوەیە، یان كۆی سیستەمەكە سەر بەو نەتەوەیە بێت، شوناسێك وەردەگرن نەتەوەی سەردەستە ڕابەرایەتی ئیمپڕاتۆرییەتەكان دەكات و كۆی بازنەكانی تری ناو سیستەمەكە، سەر بەنەتەوەی ترن. خودی سیستەمی ئیمپڕاتۆرییەت جیاكردنەوەی نەتەوەی باڵادەست و نەتەوەی ژێر دەستەیە. لە بناغەی سیستەمەكەوە كە ئەكەدییەكان دایدەمەزرێنن، تا كۆتایی هاتنی دوا سیستەمی ئێمپڕاتۆرییەت كە عوسمانییە، هەمیشە نەتەوەیەك دەبێتە شاشوناسی سیستەمەكە و نوێنەرایەتی ئەو شاشوناسە دەكات و ئەوانی تریش لەناو خۆیدا بازنەی بچوكیان پێدەدات، بە مەرجێك هەرگیز نەتەوەكانی تری ناو سیستەمەكە نەبنە هەڕەشە بۆ شاشوناسە نەتەوەیەكی ئیمپڕاتۆرییەتەكە و دەبێت یەك نەتەوەی باڵادەست نوێنەرایەتی سیستەمەكە بكات.
لەگەڵ كەوتنی ئیمپڕاتۆریەتدا سیستەمی كۆماری و دەوڵەت نەتەوە دروست دەبێت. سیستەمە كۆمارییەكە لە گوتاردا نوێنەرایەتی كۆی نەتەوەكانی ناو سیستەمەكە دەكات، بەڵام یەك شوناسی هەیە، كە ئەویش شوناسی نەتەوەی باڵادەستی كۆمارە. نمونە، سیستەمی كۆماری فەڕەنسا، سیستەمی كۆماری توركیا، سیستەمی كۆماری ..هتد. هەریەك لەم سیستەمانە نەتەوەیەك خاوەنداریەتی شوناسەكەی دەكات. كاتێكیش هەمان سیستەم بۆ ڕۆژهەڵات دروست دەكرێت، لە هەندێك وێستگەدا گرێدەدرێت بە شوێنەوە، یان بە مێژووییەكەوە، بەڵام هەمیشە نەتەوەیەكی دیاریكراو خاوەنداریەتی سیستەمە كۆمارییەكەی كردوە و ئامادە نەبووە ئەو خاوەندارییەتییە بگوازێتەوە بۆ نەتەوەكانی تر.
لە سیستەمی دەوڵەت نەتەوەشدا، چ گوتارەكەی، چ سیستەمەكە ڕِوونە سەر بە نەتەوەیەكە و ناونانەكەشی هەڵگری هەمان شوناسە. هەموو ئەو هەوڵانەش لە ڕووی فیكری و لە ڕووی سیاسییەوە دراون بۆ گۆڕینی دیدگای شوناسی نەتەوە بۆ شوناسی تر، چ لە ڕووی ئایینەوە، چ لە ڕووی پاشاییەتیی و سیستەمەوە، كۆتاییەكەیان سەركەوتنی بەدەست نەهێناوە، چونكە مرۆڤ لە حەوت هەزارساڵ بەرلە ئێستاوە كە شارەكانی دروستكرد، تا ئەم ساتە هەرجارەو لەژێر ناوێكدا كار بۆ نەتەوەیەكی دیاریكراو دەكات، كار بۆ شوناسێكی دیاریكراو دەكات. كۆی هەوڵەكانیش گرێدراوی دەسەڵاتن. هەرگەلێك، یان نەتەوەیەك، توانای ئەوەی نەبێت دەسەڵاتێك بەڕێوەببان و خاوەنداریەتی شوناسی دەسەڵاتەكە بكات، ئەو نەتەوەیە چارەنووسێكی تاریكی دەبێت، هەموو ئەو ناوە فریودەرانەش دێنە ئاراوە بۆئەوەی نەتەوە بێ‌ دەسەڵاتەكانی پێ‌ ئەبلە بكەن، تا نەبنە خاوەن دەسەڵات، تەنها ئەوانە فریوی پێدەخۆن، ئاگاییەكی قوڵیان لە مێژوونییە و نەتەوە و دەسەڵاتی نەتەوەیان هەڵنەسەنگاندوە، كۆی ناوە فرویدەرەكان لە جەوهەری گوتاری نەتەوە باڵادەستەكانەوە دێتەدەر، بۆ دروستكردنی وەهمێك بۆ نەتەوە بێ‌ دەسەڵات و بێ‌ ماڵەكان.
كاتێك بە سەرنجەوە لە مێژووی گەلەكان_نەتەوەكان_ ورد دەبینەوە، تێدەگەین هەموو سیستەمە سیاسییەكان بۆ نەتەوە دروستكراون، بەبێ‌ نەتەوەیەك سیستەمی سیاسیی بوونی نییە، بۆیە تەنها ئامانجە گەورەكە نەتەوەیە، لە دەرەوەی نەتەوە و خاوەنداریەتی دەسەڵاتێك و چوارچێوەیەك، هەر دەستەواژە و چەمكێكی تر ڕێگە خۆشكردنە بۆ ئەوەی ئەویتری نەتەوە باڵادەست بێت و تۆی فریودراوی ژێردەستەش لەژێر ناوی وەهمیدا سەرقاڵی ئەو دەستەواژانە بیت، گوتاری نەتەوەی باڵادەست دروستی كردوە.
                                                                                                       

ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی