نەورۆز، تەنها ڕووداوێکی مێژوویی و کولتووریی نییە، تەنیا جەژنێکی ساڵانەی بەهار نییە، هەر وەک تەنیا کردنەوەی ئاگر نییە لەسەر لووتکە و چیاکاندا، بەڵکو نەورۆز نوێکردنەوەی پەیمانێکی درێژخایەنە لەگەڵ خۆمان، مێژوومان و داهاتوومان. ئەم ڕۆژە تەنها سەری ساڵی کوردی و یەکەم ڕۆژی بەهار نییە، کە تەنیا بڵێین ئەوە بەهار هاتەوە، بەڵکو نەورۆز دەڵێت هەستە ئەگەر ئازاد نەبوویت بەدوای ئازادی و سەربەخۆییدا بگەرێ. بۆیە دەتوانین بڵێین نەورۆز، لە بیرکردنەوەیەکی سادەدا، جەژنی بەهار و خۆشی نییە، بەڵکو سیستمێکی واتایی و مێژووییە، ناسنامەی نەتەوەکەمانی لە ناو خۆیدا هەڵگرتووە. ئەم بۆنەیە، وەک دێرینترین یادگاریی کۆمەڵایەتی کورد، نەک تەنیا وەک جەژن، بەڵکو وەک بەڵگەیەکی زیندووی مانەوە و بەرخۆدانە.
لە مێژووی کورد، نەورۆز دەبێتە ئاگری هۆشیاریی و بیرەوەریی؛ ئاگر، ئاگری نەورۆز ئەوەیە کە کورد هەمیشە دەگەڕێتەوە بۆ خۆی، بۆ ناساندنی خۆی، بۆ پاراستنی نەتەوەکەی، بۆ خەبات و بەرخودانی، بۆ ئازادیی نیشتیمانی.
شاعیرانی کورد بە جوانترین شێوە وێنای مانای قووڵی نەورۆزیان کردووە، هەر لە نالییەوە بگرە بۆ پیرەمێرد، مەولەوی، وەفای، حاجی قادر، حەمدی ساحیب قیران، حەریق، قانع، حەقیقی، گۆران، دڵدار، هەژار، هێمن، پەشێو، مامۆستا برایم، شێرکۆ بێکەس و ع.ع.شەونم دەیان شاعیری تر بە جوانترین شێوە بەشدارییان کردووە لە هۆنینەوەی گوڵزاری جوانی و مانای نەورۆز لە دڵ و دەروون و ڕۆحی کورداندا، ئەم شیعرانە تەنیا وێنەیەکی نوێ بونەوەی بەهارنین بەڵکو دەربڕینی مێژووە، پاراستنی ناسنامە و بەرخۆدانن.
نەورۆز لەناو قوڵای ڕۆح و بیر و هزری تاک بە تاکی کورد نیشتووەتەوە و بۆتە سیمبولی جەژنێکی پڕ بەها و واتا و ناسنامە، دەنگ و ئاگری نەورۆز بە شێوەیەکی باڵکێش ڕووناکییەکەی گەیشتووەتە، کەشکەلانی ئاسمانی کوردان. لە ئێستادا ئەگەر باسی نەورۆز بکەیت، ناکرێت باسی ڕۆڵی پیرەمێردی مەزن نەکەین، لە ئێستادا نەورۆز هۆنراوەی نەورۆزی پیرەمێرد بۆتە مارشی جەژنی نەورۆز، لەناو هەر وشە و ڕستەیەکیدا مێژوو دوێنێ و بەیانی، ڕەگ و ڕیشەی نەتەوەیەکی دێرین دەبینیتەوە، ئەگەر سەرنجی تەواوی هۆنراوەکە بدەین؛
ئەم ڕۆژی ساڵی تازەیە، نەورۆزە، هاتەوە
جەژنێکی کۆنی کوردە بە خۆشی و بەهاتەوە
چەند ساڵ گوڵی هیوای ئێمە پێ پەست بوو تاکوو پار
هەر خوێنی لاوەکان بوو گوڵی ئاڵی نەوبەهار
ئەو ڕەنگە سوورە بوو کە لە ئاسۆی بڵندی کورد
مژدەی بەیانی بۆ گەلی دوور و نزیک ئەبرد
نەورۆز بوو ئاگرێکی وەهای خستە جەرگەوە
لاوان بە عەشق دەچوون بە بەرەو پیری مەرگەوە
وا ڕۆژ هەڵات لە بەندەنی بەرزی وڵاتەوە
خوێنی شەهیدە ڕەنگی شەفەق شەوق ئەداتەوە
تا ئێستا ڕووی نەداوە لە تاریخی میللەتا
قەڵغانی گوللە سینگی کچان بێ لە هەڵمەتا
پێی ناوێ بۆ شەهیدی وەتەن شیوەن و گرین
نامرن ئەوانە وا لە دڵی میللەتا ئەژین.
لەدوای پیرەمێردی مەزن، لە یادی نەورۆزی کوردان ناکرێت ئاماژە بە مارشی نەتەوەی کورد نەدەین، سروودی ئەی ڕەقیب، کە لەلایەن دڵدار لە ساڵی ١٩٣٨ نووسرا، دەنگی بەرخۆدان و مانەوەی نەتەوەی کوردە. لەو سروودەدا دەڵێت:
ئەی ڕەقیب!
ئەی ڕەقیب هەر ماوە قەومی کوردزمان
نایشکێنێ دانەیی تۆپی زەمان
کەس نەڵێ کورد مردووە، کورد زیندووە
زیندووە قەت نانەوێ ئاڵاکەمان
ئێمە ڕۆڵەی ڕەنگی سوور و شۆڕشین
سەیری کە خوێناوییە ڕابردوومان
کەس نەڵێ کورد مردووە، کورد زیندووە
زیندووە قەت نانەوێ ئاڵاکەمان
لاوی کورد هەستایە سەر پێ وەک دلێر
تا بە خوێن نەخشی بکا تاجی ژیان
کەس نەڵێ کورد مردووە، کورد زیندووە
زیندووە قەت نانەوێ ئاڵاکەمان
ئێمە ڕۆڵەی میدیاو کەیخوسرەوین
دینمان، ئایینمان هەر نیشتمان
کەس نەڵێ کورد مردووە، کورد زیندووە
زیندووە قەت نانەوێ ئاڵاکەمان
لاوی کورد هەر حازر و ئامادەیە
گیان فیدایە، گیان فیدا، هەر گیان فیدا
کەس نەڵێ کورد مردووە، کورد زیندووە
زیندووە قەت نانەوێ ئاڵاکەمان
ئەم وشانە تەنیا گوتە نین؛ بەڵکو پەیمانن. پەیمانی بەردەوامی، پەیمانی پەیماندان و پەیمان نەشکاندنن، پەیمانی پاراستنی ناسنامەن.
بۆ ئەوەی ڕەنگەکانی ئەو تابلۆیە بەجوانی بێنینە بەر چاومان دەبێت ئاماژە بە مارشی هەر کورد بویین و هەر کورد ئەبین بدەین. کە مامۆستا برایم ئەحمەد (بلە) بە جیهان دەڵێت کورد کوردە، فارس و عەرەب و تورک نییە، ئاشتیخوازە، برای گەلانە، دوژمنی داگیرکەرانە، لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا کوردانی هەر چوار پارچە و ڕەوەندی کوردی لە جیهان بە یەک دەنگ هاواریان کرد و مارشی بلەیان دەگوتەوە؛
هەر کورد بویین و هەر کورد ئەبین
داگیرکەری دڵ پڕ لە قین
دڕندەی بێ ویژدان و دین
گەر قەندیل و ئاگری و شیرین
یەکسان کەی لەگەڵ ڕووی زەمین
ناتوانی واکەی کورد نەبین
هەر کورد بوین و
هەر کورد ئەبین
لە پێش ئاگر پەرستی دا
لە پێش موسوڵمانێتی دا
لە دیلی و لە سەربەستی دا
هەر کورد بوین و
هەر کورد ئەبین
نە عەرەبم نە ئێرانیم
نە تورکێکی شاخستانیم
نەک من هەر خۆم. مێژووش ئەڵێ
کە کوردم و کوردستانیم
نە نەنگی یە و نە پیاوەتی
جیاوازی نەتەوایەتی
بڕیارە و مێژوو داویەتی
کە کورد بین و
هەر کورد ئەبین
گەلان هەموو برای منن
هەر زۆردارانم دوژمنن
خەبات و چاڵاکی ئەوان
بۆ من هیوایە و پشتیوان
ورە و پەندیان لێ وەردەگرم
هاو خەباتیانم تا دەمرم
داوای وڵاتی کەس ناکەم
پەنجە بۆ مافی کەس نابەم
بۆ مافی گەل و خاکەکەم
هەتا ماوم خەبات ئەکەم
نیازی خەباتمان شەڕ نیە
دەست خستنەوەی ئازادیە
بەڵام کە نرخی ئازادی
مردن بێ، ئەمرین لە پێناوی
هۆنراوەی نەورۆزی پیرەمێرد، هۆنراوەی ئەی ڕەقیبی دڵدار و هۆنراوەی هەر کورد بویین و هەر کورد ئەبینی بلە، لە بنەڕەتدا یەکن هەرسێکیان دەنگی بەرخۆدانن، دەنگی ژیانن، دەنگی پێشمەرگە، شەرڤانان، گەریلاکانن، دەنگی ڕۆحی زیندوی شەهیدانن، دەنگی هیواو دەنگی دوێنێ و ئێستا و بەیانی نەتەوەی کوردن.
دەورو کاریگەری ئەم سێ مانفێستۆیە، ئەو سێ بەڵگەنامەیە، ئەم سێ داواو داواکارییە، ئەم سێ پەیامە، گەورەترین داوای یاسایی و ئەدەبی کوردن، کە لە لایەن سێ یاساناس و ماف ناسان، سێ نووسەری گەورە، سێ شاعیری گەورە، سێ پارێزەری گەورەی دەرچووی کۆلێژی یاسا و ماف نوسراون، ئەم سێ مانفێستۆیە ئەو سێ بەڵگەنامەیە دەتوانین بڵێن سێ داوای مافنامەن بۆ مافی نەتەوە، تا ئەمڕۆ زیندوون و داینەمۆی بەرخودانن کە مێژوویان دەگرێتەوە بۆ دەیان ساڵ بەر لە ئەمڕۆ. لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا، لە سەردەمێکدا کە جیهان بەخێرایی دەگۆڕێت، پرسیاری سەرەکی بۆ هەر یەکەمان تەنیا پاراستنی بوون نییە، بەڵکوو چۆنیەتی گۆڕینی ئەم بوونەیە بۆ هێزێکی کاریگەر. ئەگەر مێژوومان پڕ بووبێت لە بەرخۆدان، دەبێت پرسیار بکەین باشە چۆن داهاتوو بگۆڕین بۆ ڕێکخستن و یەکگرتن، لەوێشەوە بۆ مافی چارەی خۆنوسین و کۆماری کوردستان.
وەک دڵدار و پیرەمێرد و م. برایم فەرموویان کوردین و هەین و هەبووین، مێژوو شایدە وەک نەتەوەیەک کە مێژوویەکی درێژی هەیە، بەردەوام لە نێوان دوو ڕاستیدا ژیاوە: ڕاستیی بوونی شارستانییەکی دێرین کە ڕەگەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ماددەکان و سۆمەرییەکان، زمان وکولتوورێکی دەوڵەمەند، و ڕاستییەکی تری نکۆڵی لێنەکراویش تووشبوون بە دابەشکردن و داگیرکەری. ئەم دوو ڕاستییە، لە ناو زۆرترین بەرهەمە ئەدەبییەکان و مێژووییەکاندا دەبینرێن. لە سەدەی شازدەیەم شەڕی چاڵدیران، کوردستان بەسەر دوو هێزی گەورە دابەشکرا، لە سەدەی بیستەمدا، کوردستان بەفەرمی بەسەر چوار دەوڵەتدا دابەشکرا، ئەوە جگە لە بردنی پارچەیەکیش لە لایەن ڕووسەکان.
لێرەدا جێگای ئەوە نابێتەوە ئاماژە بە هەموو ئەو تاوانانە بدەین کە ئەنجامیان داون بەرامبەرمان؛ لە جینۆساید، ئەنفال، ڕاگواستن، کیمیاباران، فەرمانەکانی داعش و سیاسەتی (بە تورککردن و بەعەرەبکردن و بە فارسکردن) بەڵام، لە نێوان هەموو ئەم گۆڕانکارییانەدا، کورد هەرگیز ناسنامەی خۆی لەدەستنەدا، ڕۆحی کورد و کوردبوون خەفەنەکرا و کپنەکرا. زمان، ئەدەب و کولتوور شانبەشانی خەباتی پێشمەرگە و شەرڤان و گەریلاکان بوون بە سەرچاوەی پاراستن. ئەگەرچی لە مافی بوونی دەوڵەت و مافی چارەی خۆنووسین بێبەشکراین، بەڵام زمان وشاعیر و قەڵەم و وشەمان هەبوو، پێشمەرگەو شەرڤان و گەریلامان هەبوو؛ ئەگەر سیاسەت و ستەمکاری و نا دادی سنووری دەستکردیان بۆ دانابین، بەڵام، وشە و شیعر و قەڵەم و بەندبێژەکان سنوورەکانیان تێکشکاند، سێ ستوونەکەی کورد کوردیان بە ئاگا هێشتەوە و دەوری پێشڕەویان بینی لەو مەیدانەدا.
بۆیە شاراوە نییە کە نەورۆز دەبێتە یەکێک لە گرنگترین ئامڕازەکانی پاراستنی ناسنامە و مانەوەی کورد. ئەو ڕووداوە، هەروەها پەیوەندیدارە بە تەواوی کۆششەکانی کورد لە ڕێگای (زمان، ئەدەب و وێژە، وشە، شیعر، ڕۆمان، گۆرانی و بەستە و حەیران وستران بێژ و دەنگ بێژو بەیت و قەولی کوردان) لەسەروی هەموویانەوە دەبێت بەڕێزەوە باسی باوکە گەورەکانمان بکەین، کە بەردی بناغەی ئەدەب و زمان و نوسینی زمانی کوردییان تاوداوە، ئەوانیش بابا تاهیری هەمەدانی و جەزیری و خانی و عەلی حەریری سەید یوسف یاسکا و مەولەوی و مەردۆخی و بێسارانی و عەلی بەردەشانی و نالی و سالم و کوردی، فەزڵ و گەورەیی ئەوان هەمیشە لەبەرچاوە.
بەڵام ناکرێت باس لە سێ ستونەی گەورە بکەین، لەهەمان کاتدا بە پەیامی ڕۆحی ڕۆژگار ناویان نەبەین، بەتایبەتی سروودی ئەی ڕەقیب، سروودی نەورۆز، سروودی هەر کورد بوین و هەر کورد ئەبین، کە دەنگی هەست و بڕیار و مانەوەو بەردەوامین.
نەورۆز، لە ڕۆحی سروودی نەورۆز، سروودی ئەی ڕەقیب، سروودی هەر کورد بوین و هەر کورد ئەبین، تەنها یادگاری نین؛ ئەوان ڕێنیشاندەرن و هۆشیاری و مانەوەی کورد بە دەنگ و کردار پێشکەشدەکەن. ئەم سێ هێزە دەڵێن: بێ یەکگرتن، هیچ سەرکەوتنێک نەبووە، بێ ناسنامە هیچ ئازادییەک مانا نییە.
ئەگەر ئەم سێ هێزە بەردەوامبن، کورد تەنیا نەتەوەیەکی خەباتکار نابێت، کورد تەنیا شەڕکەری ئازا نابن، بەڵکوو بە کردار لە جەنگی دژ بە داعش کورد سەلماندیان نەتەوەی ئازادین، ئەمڕۆ بە نەتەوەی پاراستنی ئازادی وئاشتی جیهان ناودەبرێن، نەتەوەیەکی مەزنن، بەڵام دەبێت پرسیارێک بکەین، ئەگەر لە جەنگی دژی داعش کورد پارێزەری ئازادی مرۆڤایەتی جیهانبن، دەبێت لێرە بەدواوە ئازادی و سەربەخۆیی و کۆماری کوردستان بۆ خۆیان دروستبکەن، چونکە جەنگی دژی داعش پەردەی لەسەر تاوان و تۆمەتەکانی دژی بە نەتەوەی کورد هەڵماڵی کە لەلایەن داگیرکەران(تورک، عەرەب و فارسەکان) دژ بە نەتەوەکەمان دەکران، کورد لە وێنەی نەتەوەیەکی شەڕخواز، جوداخواز و مافخوراو بێ ناسنامە و کوردی کێوی و خێڵ و عەشیرەت بوو بە نەتەوەیەکی ئازا و ئازادیخواز و ئاشتیخواز و پاسەوان و جەنگاوەری ئاشتی وئازادی بۆ مرۆڤایەتی مرۆڤایەتی، لەم جەنگە کچ و کورانی کورد بوونە قەڵغان و لەو پێناوە. ئێستا وێنەکە جیاوازە کورد نمونەی جوانی و ئازادی و میهرەبانیە، داواکانی ڕەوان چونکەخاوەن مافە.
نەورۆز و ئەی ڕەقیب و هەر کورد بوین و هەر کورد ئەبین دەڵێن: ئاگری نەورۆز، هەستە، دەنگی ئەی ڕەقیب، بەردەوامیە، هەر کوردبووین ناسنامەیە و بیرتان نەچێت، کەواتە پێویستە ئێستا هەست و بەردەوامی و ناسنامە بکرێنە، ئامانج ئەوەش دروستکردنی کۆمارە، کۆماری کوردستان.
ئەگەر هەوڵەکان بەو ئاراستە جۆش بدرێن و ڕاستەڕێ بکرێن بۆ دروستکردنی کۆماری کوردستان، کورد نەتەوەیەکی بەرخۆدان کار و مێژووساز دەبێت؛ ئەگەر نا، مێژوو دووبارە دەبێتەوە، لەبازنەی بەتاڵ دەسووڕێتەوە و دەبێتە بەردەباز بۆ نەیار و دوژمنان.
ئیتر سلۆگانی بەرخودانی کوردان سلۆگانی ماف و ئازادی و سەربەخۆیی و مافی چارەی خۆنووسینە، مافی کوردان نابێتە هۆکاری تێکدانی ئاشتی جیهانی، مافی کوردان بەردی بناغەی ئاشتی جیهانییە لە ناوچەیەکی پر لەناکۆکیو ئاژاوەو دەوڵەمەند بەوزە.
نەورۆزتان پیرۆز بێت؛ بەرە و داهاتووی ڕووناک.
با هەمووان ئەو سێ مانفێستۆیانە ئەزبەربکەین و لەسەر تاشە بەردەکانی کوردستان بیان نووسینەوە.
ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی