لوقمان مستەفا

لە سەروبەندی گرژییە بێوێنەکانی نێوان ئەمریکا و ئێراندا، کاتێک پەرلەمانی ئێران دەنگ بە داخستنی گەرووی هورمز دەدات و واشنتۆن مۆڵەتی کۆتایی بۆ بۆردومان دیاری دەکات، پرسیارێکی چارەنووسساز دێتە پێش: ئایا یەکلاکردنەوە بە هێز چارەسەرە، یاخود دیپلۆماسی؟ وەڵامەکە ڕوونە: لەم جەنگە ئەگەرییەدا براوەی ڕاستەقینە تەنها دیپلۆماسییە و دۆڕاوی حەتمی سەربازییە،بێگومان ئەم بۆ چوونە بۆ هەر جەنگێك ڕاستیەكی حاشا هەڵنەگرە.

*دیپلۆماسی: ڕێگای پاراستنی ژیان و بەرژەوەندی*  
دیپلۆماسی تاکە ڕێگایە کە دڵنیایی دەدات خوێن نەڕژێت و ژێرخانی وڵاتان وێران نەبێت. مێژووی ڕێککەوتنی ئەتۆمی ساڵی ۲۰۱٥، سەرەڕای هەموو کەموکوڕییەکانی، سەلماندی کە دانیشتن لەسەر مێزی گفتوگۆ دەتوانێت مەترسی جەنگێکی ناوچەیی دوابخات. کێشەی نێوان ئەمریکا و ئێران تەنها کێشەی پیتاندنی یۆرانیۆم نییە، بەڵکو ململانێیە لەسەر هاوسەنگی هێز لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. بۆمب ناتوانێت ئەم هاوکێشە ئاڵۆزە چارەسەر بکات.
لە ڕووی ئابوورییەوە، تەنها هەڕەشەی داخستنی گەرووی هورمز، کە ڕۆژانە نزیکەی ۲۰ ملیۆن بەرمیل نەوت و ۲۰٪ی بازرگانی گازی شلی جیهانی پێدا تێدەپەڕێت [۱]، نرخی نەوتی برێنتی گەیاندە سەرووی ۱٤ دۆلار [۲]. ئەمەش ڕاستەوخۆ زیان بە بژێوی جوتیارێکی سلێمانی و کرێکارێکی تەکساس دەگەیەنێت پێش ئەوەی زیان بە سیاسەتمەداران بگەیەنێت. دیپلۆماسی تاکە ڕێگایە بۆ ئارامکردنەوەی بازاڕەکان و گەڕاندنەوەی سەرمایە بۆ پڕۆژەی خزمەتگوزاری نەک کڕینی چەک.  

*سەربازی: ڕێگایەکی بێ کۆتایی و پڕ تێچوو*  
مێژووی ۲۰ ساڵی ڕابردووی ئەمریکا لە عێراق و ئەفغانستان، کە بەپێی توێژینەوەی زانکۆی براون زیاتر لە ۸ تریلیۆن دۆلاری تێچوو و بە سەدان هەزار قوربانی لێکەوتەوە [۳]، فێری کردین جەنگ براوەی نییە، تەنها کەمتر دۆڕاو هەیە. ئەگەر جەنگێکی ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئێران ڕووبدات، کە وڵاتێکی نزیکەی ۹۰ ملیۆن کەسی و خاوەن تۆڕێکی بەهێزی هاوپەیمانی ناوچەییە [٤]، تێچووە مرۆیی و مادییەکەی چەندین هێندەی جەنگەکانی پێشوو دەبێت.
مەترسیدارتر لەوە، هیچ جەنگێک بەو شێوەیە کۆتایی نایەت کە لەسەر کاغەز پلانی بۆ دانراوە. هەڵەیەکی بچووکی فڕۆکەیەکی جەنگی، یان هێرشی گروپێکی چەکداری سەر بە لایەنێک، دەتوانێت شەڕێکی سنووردار بگۆڕێت بۆ کارەساتێکی ناوچەیی کە ئیسرائیل، کەنداو، و تەنانەت هەرێمی کوردستانیش بگرێتەوە. لە هەمووی خراپتر، جەنگ باشترین ژینگەیە بۆ لەدایکبوونەوەی گروپە تیرۆریستییەکان. ئەو بۆشاییە ئەمنییەی لە سوریا و عێراق دروست بوو، داعشی لێکەوتەوە. جەنگێکی نوێ لەوانەیە چەندین داعشی دیکە بهێنێتە کایەوە کە مەترسییان بۆ سەر ئاسایشی جیهانی لە هەر دەوڵەتێک زیاترە.
لەم ساتەوەختە مێژووییەدا، ئەو لایەنەی دەستپێشخەری دیپلۆماسی بکات و ڕێگە لە ماڵوێرانی ملیۆنان مرۆڤ بگرێت، لەبەردەم مێژوو و لەبەردەم گەلەکەیدا براوەی ڕەهایە. ئەوەی فیشەکی یەکەم دەتەقێنێت، لە هەمان ساتدا ناوی خۆی وەک بەرپرسی کارەساتێکی مرۆیی لە لیستی دۆڕاوەکان دەنووسێت.

*سەرچاوەکان:*  بەسود وەرگرتن لەم سەرچاوانە:.
[۱] ئاژانسی زانیاری وزەی ئەمریکا 
[۲] ئاژانسی هەواڵی ڕۆیتەرز . 
[۳] پڕۆژەی "تێچووی جەنگ" لە زانکۆی براون - تێچووی جەنگەکانی ئەمریکا لە دوای ۱۱ی سێپتەمبەرەوە گەیشتووەتە ۸ تریلیۆن دۆلار  
[٤] داتاکانی بانکی جیهانی - ژمارەی دانیشتووانی ئێران لە ساڵی ۲۰۲٥دا بە ۸۹.٥ ملیۆن کەس مەزەندە دەکرێت .

ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی