*
جیهانی ئەمڕۆ چووەتە ناو قۆناغێک لە قەیرانە هاوکاتەکان؛ لە شەڕ و داڕمانی ڕێکخستنی سیاسییەکانەوە تا قەیرانی مەشرووعیەتی دەوڵەتەکان و قوڵبوونەوەی کێشە کۆمەڵایەتییەکان. لە بارودۆخێکی ئاوادا، بەرگری تر تەنها لە چوارچێوەی شۆڕشی کلاسیکی یان خەباتی چەکداری تێناگەیندرێت، بەڵکو وەک تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان، چاڵاکیی مەدەنی و بنیاتنانەوەی دەسەڵات لە خوارەوە دەرکەوتووە. لە نێوان ئەم هەموو بارودۆخانەدا، ئەزموونی ڕۆژئاوا و ناڕەزایەتییە بەردەوامەکانی ڕۆژهەڵات، لەگەڵ جیاوازییەکانیان لە ڕووی جوگرافیا و سیاسییەوە، بە هەمان لۆژیکی هاوبەش دەجوڵێن؛ لۆژیکی بەرگریی کۆمەڵایەتی بەرامبەر بە ڕێکخستنە کۆن و دەسەڵاتگەرەکان.
ڕۆژئاوا لە دڵی شەڕی سوریا و داڕمانی دەوڵەتی ناوەندی، نموونەیەکی دامەزراندنی سیستەم لە خوارەوەی پێشکەش کرد؛ مۆدێلێک کە لەسەر ئەنجومەنەکان، بەشداریی ژنان، خۆبەڕێوەبردن و ڕێکخستنی خۆجێیی بنیاتنراوە. ئەم ئەزموونە نیشانی دا کە دەسەڵاتی سیاسی دەتوانێت نەک تەنها لە دەوڵەتی ناوەندی، بەڵکو لە خودی کۆمەڵگا و بەشداریی هاوبەشەوە دروست ببێت. لە بەرامبەردا، ناڕەزایەتییەکانی ڕۆژهەڵاتیش بەرامبەر بە سەرکوت، دەستبەسەرکردن، ئێعدام و کۆنترۆڵی ئەمنی، جۆرێک لە بەرگریی کۆمەڵایەتیی بەردەوامیان دروست کردووە کە لەسەر بیرەوەریی هاوبەش، هاوپشتی و تۆڕە مەدەنییەکان راوەستاوە.
لە هەردوو ئەزموونەکەدا، بابەتی سەرەکی تەنها بەرەنگاربوونەوەی دەسەڵاتی حاکم نییە، بەڵکو دووبارە بەرهەمهێنانی دەسەڵاتی کۆمەڵایەتی و ئەخلاقییە لە خوارەوە. حکومەتەکان هەوڵ دەدەن بە ڕێگای سەرکوت، سانسۆر و دروستکردنی ترس، کۆمەڵگا بێدەنگ بکەن، بەڵام ئەزموونی ڕۆژئاوا نیشانی داوە کە سەرکوت بە تەنها ناتوانێت بیرەوەریی هاوبەش و توانای دووبارە دروستبوونەوەی بەرگری لەناوببات.
لە ڕۆژهەڵاتیش، سەرەڕای فشاری زۆر، تۆڕە مەدەنییەکان، خێزانەکانی قوربانییان، چاڵاکوان و میدیای ناوخۆیی هێشتا ڕۆڵی گرنگ لە پاراستنی بەردەوامیی ناڕەزایەتییەکان و گواستنەوەی ئەزموون هەیە.
بەرگری لە خوارەوە و دووبارە بەرهەمهێنانی دەسەڵاتی کۆمەڵایەتی
یەکێک لە گرنگترین تایبەتمەندییەکانی ئەزموونی ڕۆژئاوا، بەرهەمهێنانی مەشرووعیەتی ئەخلاقی بوو. دوای شکستدانی داعش، بەڕێوەبردنی کەمپەکانی خێزانەکانی ئەندامانی داعش و پاراستنیان، لە کاتێکدا ئەنجام درا کە زۆربەی هێزە جیهانییەکان لە وەرگرتنی ئەم بەرپرسیارێتییە دوورکەوتنەوە. ئەم هەنگاوە جۆرێک لە دەسەڵاتی ئەخلاقی و کۆمەڵایەتی دروست کرد کە لە مەشرووعیەتی سەربازی و سیاسی زیاتر بوو.
لە ڕۆژهەڵاتیش، پاراستنی یادی قوربانییان، پاڵپشتیی زیندانییانی سیاسی و تۆمارکردنی ڕووداوەکانی سەرکوت، بووەتە بەشێک لە ئەخلاقی بەرگری؛ ئەخلاقێک کە سیاست لە ئاستی ملمالنێی دەسەڵات بۆ ئاستی بەرگری لە کرامەتی مرۆڤ دەگوازێتەوە.
ئەم بارودۆخە دەتوانرێت بە چەمکی «قەیرانی ئۆرگانیک»ی ئانتۆنیۆ گرامشی ڕوون بکرێتەوە؛ بارودۆخێک کە تێیدا ڕێکخستنی کۆن توانای بەڕێوەبردنی کۆمەڵگای لەدەستداوە، بەڵام ڕێکخستنی نوێ هێشتا جێگیر نەبووە. ڕۆژئاوا لە بۆشایی داڕمانی دەوڵەتی سوریا لەدایک بوو و ڕۆژهەڵاتیش لە ناو قەیرانی مەشرووعیەتیی کۆماری ئیسلامی و قووڵبوونەوەی شکافی کۆمەڵایەتی و نەوەیی گەشەی کردووە. لە بارودۆخێکی ئاوادا، بەرگری تر وەڵامێکی کاتی نییە، بەڵکو وەڵامێکی مێژووییە بە فرسودەبوونی ڕێکخستنی زاڵ.
جیاوازیی گرنگی بەرگرییەکانی ئەمڕۆ لەگەڵ مۆدێلە کلاسیکییەکان، لە «بەرهەمهێنەر»بوونیاندایە. بەرگری تر تەنها ڕەتکردنەوەی دەسەڵات نییە، بەڵکو هاوکات شێوە نوێیەکانی ژیانی سیاسی و کۆمەڵایەتی دروست دەکات.
ڕۆژئاوا تەنها بەرامبەر داعش و فشارە هەرێمایەتییەکان نەوەستا، بەڵکو دامەزراوە نوێیەکانی وەک ئەنجومەنە خۆجێییەکان، ڕێکخراوەکانی ژنان و فێرکاریی کۆمەڵایەتی دروست کرد. لە ڕۆژهەڵاتیش، ناڕەزایەتییەکان لە درێژەی دروشمی «ژن، ژیان، ئازادی» تەنها ڕەتکردنەوەی دۆخی هەنووکەیی نین، بەڵکو بیرەوەریی هاوبەش، زمانێکی هاوبەش و تۆڕی متمانەی کۆمەڵایەتی بەرهەم دەهێنن.
شەڕ لەسەر کات و بیرەوەریی هاوبەش
لەو ڕوانگەیەوە، سیاست بۆ ژیانی ڕۆژانە گواستراوەتەوە. ڕێوڕەسمی یادی قوربانییان، پاڵپشتیی خێزانەکانی زیندانییان، گێڕانەوە زارەکییەکان، نووسینی سەر دیوارەکان و تەنانەت کردارە بچووکە کۆمەڵایەتییەکان، بەشێکن لە پرۆسەی بەرگری. ئەمە هەمان شتە کە میشێل فۆکۆ وەک بەرهەمهێنانی دەسەڵات لە دلەوەی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان باس دەکات؛ دەسەڵاتێک کە بە پێچەوانەی دەسەڵاتی دەوڵەتی، لەسەر بەشداری و ئەزموونی هاوبەش راوەستاوە.
تایبەتمەندییەکی دیکەی ئەم بەرگرییانە، تۆڕی و ناوەندنەبوونیانە. لە ڕۆژئاوادا، دەسەڵات لە ئەنجومەنەکان، کۆمۆنەکان و دامەزراوە خۆجێییەکاندا دابەش کراوە و پشت بە ناوەندێکی تاک ناکات. لە ڕۆژهەڵاتیش، سەرەڕای دەستبەسەرکردنی چاڵاکوان و فشاری ئەمنی، سیاست لە ڕێگای خێزان، زانکۆ، گەڕەک و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە بە ژیانی خۆی بەردەوامە. لەم مۆدێلەدا، بەرگری وەک ڕیزۆم کار دەکات؛ دەبڕدرێت بەڵام دووبارە لە شوێنێکی دیکەدا دەڕوێتەوە.
یەکێک لە گرنگترین مەیدانەکانی ئەم ململانێیە، بابەتی «کات»ە. دەوڵەتە ئەمنییەکان هەوڵ دەدەن ناڕەزایەتییەکان بکەن بە ڕووداوێکی کورتخایەن و کاتی، بەڵام بەرگریی کۆمەڵایەتی لەسەر پاراستنی بیرەوەری و گواستنەوەی ئەزموون دامەزراوە. سەرکوت لەوانەیە بۆ ماوەیەکی کاتی شەقام بێدەنگ بکات، بەڵام ناتوانێت کاتی سیاسی بوەستێنێت.
ئەزموونی ڕۆژئاوا نیشانی داوە کە گەمارۆ و هەڕەشە، بەجێی لەناوبردنی بەرگری، زانیاری و ئەزموونێکی قووڵتر بەرهەم دەهێنن. لە ڕۆژهەڵاتیش، دەستبەسەرکردن و ئێعدامەکان دەبنە بەشێک لە بیرەوەریی سیاسیی کۆمەڵگا و زەمینەی گەڕانەوەی ناڕەزایەتییەکان ئامادە دەکەن.
لە ئەم چوارچێوەیەدا، سەرکەوتن تر تەنها بە مانای دەستگەیشتن بە دەسەڵات نییە، بەڵکو بە مانای پاراستنی ئیمکانی داهاتووە؛ ئیمکانی ڕێکخستنەوە، پاراستنی مانا و بەردەوامیی کرداری هاوبەش. بەرگری، پرۆسەیەکی مێژوویی و کۆکردنەوەییە کە لە نێوان شکستە دیارەکان و هیوای داهاتوودا پێکدێت.
ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵات، سەرەڕای جیاوازییەکانیان، دوو ڕووکارن لە یەک ڕاستیی هاوبەش؛ هەوڵی کۆمەڵگا بۆ گەڕاندنەوەی سیاست لە دەستی دەوڵەتە دەسەڵاتگەرەکان و ڕێکخستنە فرسودەکان. ئەوەی ئەم دوو ئەزموونە بە یەکەوە دەبەستێتەوە، تەنها جوگرافیا یان ناسنامەی هاوبەش نییە، بەڵکو جۆرێک لە ئەخلاقی سیاسییە کە لە دلەوەی ئازار، بەرپرسیارێتی و هاوپشتی لەدایک بووە. ئەم ئەخلاقە دەسەڵاتێک دروست دەکات کە نە بە سەرکوتی سەربازی و نە بە فشاری سیاسی بە ئاسانی لەناو ناچێت.
لە کۆتاییدا، ئەزموونی ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵات نیشان دەدات کە بەرگری لە سەردەمی قەیرانە فرەڕەهەندەکاندا، پێش هەموو شتێک پەیوەستە بە بەردەوامیی بیرەوەری، دووبارە بەرهەمهێنانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و پاراستنی کاتی سیاسی. سەرکوت دەتوانێت بۆ ماوەیەکی کاتی کردار سنووردار بکات، بەڵام ناتوانێت هۆشیاریی هاوبەش لەناوببات. داهاتوو، نە لە یەک ساتی شۆڕشگێڕانەی خێرا، بەڵکو لە درێژەی ئەزموون، بیرەوەری و بەردەوامیی بەرگریدا دروست دەبێت.
* رۆژنامەنوس و چالاکی مافی ژنان لە رۆژئاوا و سوریا
ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی