د.محەمەد كیانی

لە دەوڵەتی عێراقی فیدڕالی دوو سیستەمی دەستگای بەڕێوەبردن هەیە. سیستەمی دەوڵەتی عێراق لە سێنتەر (مەركەز) سیستەمێكی كۆمارییە و دەستاودەستكردنی دەسەڵەڵات سورشتی و ئاساییە، لەگەڵ هەموو كەم و كووڕیەكانی.

بە پێچەوانەوە، سیستەمی بەڕێوەبردن لە هەرێم فیودالی بنەماڵەیی(میرایەتی)یە. لەسەر ئەم میرایەتیە، دوو بنەماڵە لە كێشە و ململانێیەكی قوول و سەختدان. بنەماڵەیەكیان (بارزانیەكان) دەسەڵاتداری میرایەتی بەسەر سەرجەم گەلی كوردەوە بە مافی بێڕكابەر و خوداپێداوی بنەماڵەكەی خۆیان دەزانن، هیچ كەس و لایەنێك مافی گفتوگۆكردنی لەسەر دەسەڵاتداری ڕەها و ئەو مافانەی ئەوانی نییە.

لە بەرامبەردا، لایەنێكی تر ( تاڵەبانیەكان) هەیە داوای مافی میرایەتی هاوبەش بۆ بنەماڵەكەیان دەكات لە دەسەڵاتداری هەرێمدا بێ پەلهاویشتن بۆ دەسەڵاتداری فیودالی بەسەر بەشەكانی تری كوردستاندا. ئەم عەقلیەتی میرایەتیە فیودالیە لە كاتی بزووتنەوەی چەكداری لە كوردستانی باشووردا بە زەقی بە لایەنی یەكەمەوە دیاربوو، بەڵام لای لایەنی دووەم پەنهان بوو.

لە دوای ڕاپەڕین و دەستبەكابوونی دەسەڵاتداری كوردی، بە ماویەكی كەم عەقڵیەتی فیودالی سەرانی حیزب سیستەمی میرایەتی سەدەكانی ناوەڕاستی بەسەر گەلی كورددا سەپاند، بەتایبەت دوای هەڵبژاردنی ١٩٩٢ لە ناوچەی ژێر دەسەڵاتی لایەنی یەكەم و شەڕی ناوخۆشی لێكەوتەوە.

لە دوای دوو ساڵ، دەستپێكی شەڕی ناخۆ بۆ سەپاندنی سیستەمی میرایەتی بوو لە لایەن بنەماڵەی لایەنی یەكەمەوە. لە هەرێم دەستاوەدەستكردنی دەسەڵات بە مانای سازشكردنی بنەماڵەی میری بارزان بوو لە دەسەڵاتداری خوداپێداویان. میرایەتی پێگەیەكی دینی كۆمەڵایەتی سیاسی و ئابووریە و كڵتووریە دەبێ بە میرات پشتاوپشت بە نەوەكاندا بێتە خوارەوە وەك خەڵاتێكی ئاسمانی، خەڵك خۆشی بێت یان ترشی.

بنەماڵەی لایەنی دووەم دەسەڵاتداری ڕەهای لایەنی یەكەمی قبووڵ نییە و لە میرایەتی هاوبەش نایەنە خوارەوە. بنەماڵەی لایەنی یەكەم میرایەتی بنەماڵەیی و دەسەڵاتداری بەسەر كوردەوە بە مافی ڕەها و پیرۆزی خۆیان دەزانن و دەستبەرداری نابن. ئەم ململانێ بێ ئەنجامە هۆكاری چەقبەستنی تەنگژەی دەسەڵاتداری ناوخۆی هەرێمە. هەمان عەقڵیەتی فیودالی میرایەتی خۆسەپێنەر ڕەهەندی نەرێنی زۆری هەیە لەسەر پەیوەندی لەگەڵ حكومەتی فیدڕالیش.

لای دەسەڵاتداری میرایەتی، هەڵبژاردن پڕۆسەیەكیە بۆ خەپاندنی عەوام، هەر بۆیە كەسانی بنەماڵەی میری دەستنیشانكراوی خوایی، نابێ بخرێنە بەردەم پڕۆسەی هەڵبژاردنی جەماوەری. پڕۆسەی هەڵبژاردنێ گشتی تەنها شیاوی خەڵكی (ڕەعیە)یە. لە ڕاستیدا پڕۆسەیەكی چەواشەكاریە بۆ چاوبەستنەوە و ڕەوایەتیدان بە دەسەڵاتداری پێشوەختە سەپندراو، هیچ كاریگەریەكی كرداری و جەوهەری لەسەر سیستەمی میرایەتی (مەلەكی) نییە.

سەر و ماڵی ڕەعیەی كۆیلە و سامانی سەر ئەرز و ژێر ئەرز هی ماڵی میرە هەر بۆیەش لە هەرێم خەزێنە و بانكی مەركەزی بوونی نییە، خەزێنە هی بنەماڵەیە و لای بنەماڵەیە. ئەوەی دەگاتە خەڵك بەرماوەی ماڵی میر و دەستوپەیوەندەكانیەتی و دەبێ ڕەعیەت پێی ڕازی بێت. 

ئەو عەقڵیەتی میرایەتیەیە كیانی هەرێمێكی كوردی بەڕێوەدەبات لە ناو دەوڵەتی عێراق، كە دەسەڵات تێیدا دەتاودەست دەكات. سیستەمی دوالیزم (دوانە)ی كۆماری و مەلەكی لەناو یەك دەوڵەتی سەروەر پەیڕەو دەكرێت. دەسەڵاتدارانی سیستەمە مەلەكیەكە پێگە و بەهاكانی بنەماڵەیی خۆیان لە گەلی كورد و دەوڵەتی عێراقیش پێ باڵاتر و بەنرختر و ڕەواترە. قۆچانێی (تێكگیربوونی) ئەم دوو عەقڵیەت و سیستەمەی بەڕێوەبردنی دەوڵەت كێشە گەورەكانی نێوان هەرێمی مەلەكی و حكومەتی فیدڕالی كۆماری لێكەوتوەتەوە. دوو سیستمی جیاواز، سیستەمی فیودالی سەدەكانی ناوەڕاست و سیستەمی كۆماری، توانای پێكەوە ژیانیان زۆر ئەستەمە بەهۆی جیاوازیان لە لایەنی سیستەمی بەڕێوەبردنی ئابووری، سیاسی، كۆمەڵایەتی، كلتووری، پلەبەندی هاوڵاتیان و جیاوازی ئەرك و ماف و بەهایان، شێوازی بەڕێوەبردنی كۆمەڵگە و سیستەمی چاودێری و لێپرسینەوە. سەرجەم كێشە لەبن نەهاتوو و زەرەمەندیەكانی هاوڵاتیان هەرێم لەم دژەبەریەكە سەریهەڵداوە و بێ چارە ماونەتەوە و دەمێنێنەوە.

ململانێكانی ئەم دوالیزمی سیستەم و عەقڵیەتە چارسەر نابێ بەبێ جێگەگرتنەوەی یەكیان بەوی تر. سونەتێكی مێژووییە دەبێ فیودالیزم جێگە چۆل بكات بۆ كۆماری لەم سەردەمەدا.

كێشەكانی هەرێم لەگەڵ حكومەتی فیدڕالی (سەنتەر) چارەسەر ناكرێن تا ئەو دوو سیستەمیە دژبەرە لەناو یەك دەوڵەتی سەروەر بوونیان بەردەوام بێت. بەو مانایەی تا دەستاودەستكردنی دەسەڵات لە هەرێم وەك عێراقی فیدڕال نەبێتە پڕۆسەیەكی ئاسای و یاسای و دەسەڵاتداری میرایەتی كۆتایی نەیەت، هاوڵاتیانی هەرێم هەر دەبێ لە گێژاوی كێشەكانی نێوان حكومەتی هەرێم و حكومەتی فیدڕاڵدا بخولێنەوە، لە هات و نەهاتی مووچە، نەدانی مووچە، زەرەرمەند و بێبەش بن لە بەرزبوونەوەی پلە و مووچە و زۆرێك لە ئیمتیازات و خزمەتگوزاری شایستەی خۆیان.

ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی