بۆ بوون بە عێراقێكی دیموكراسی پێویستە سیستەمەكە
چەند پێگەیەكی سەرەكی هەبێت: دەبێت عێراقێكی دەستوری و هەروەها كۆمەلگایەكی جێگیر
بێت. سەبارەت بە عێراقێكی كۆمەلگایی (هاولاتی بوون / ئینتیما بۆ دەولەت و عێراقی
بوون) دەبێت جەخت لەسەر ئەو ڕاستیە بكرێت ئەویش هەبوونی (جیاوازی) یە لە عێراقدا
(جیاوازیە ئێتنیكی و نەتەوەییەكان). بەلام كۆمەلگایی بوون و دداننان بە جیاوازیەكاندا
لەم دەولەتەدا جێگیر نیەو بەدەستنەهاتوەو پێنەگەیشتووە. ئەو جیاوازیە لە دەستوردا
بوونی هەیە بۆ ئەوەی یەكێك لە مەرجەكانی دیموكراسیەت تەواو بكات بەلام بۆ ئەوەی عێراق
ببێت بە عێراقێكی دیموكراسی لەسەر لایەنە جیاوازەكان پێویستە ددان بەڕاستی چەسپاندنی
دەستورو چەسپاندنی كۆمەلگایی بوون و جیاوازیەكان بنێن و بیچەسپێنن ، شتێك كە وەك پێویست
نەكراوە. هەتا ئێستە شتێك نیە پێی بوترێ گەلی عێراق. ئەو لایەنە جیاوازانە لە رێگای
دامەزراوە هاوچەرخەكانەوە بەرژەوەندی و ئامانج و خواستەكانیان دەربڕن وەك رێكخراوەكانی
كۆمەلگای مەدەنی و حیزبە سیاسیەكان و دامەزراوە دەولەتی و حكومیەكانەوە... نەوەك خێل
و عەشیرەت و مەزهەب.
پەرینەوەی عێراق بۆ كۆمەلگایەكی مەدەنی دیموكراتی
ئاسان نیە
لەعێراقدا هەروەك سەرجەم ناوچەكانی رۆژهەلاتی
ناوەڕاست پەرینەوە بۆ كۆمەلگایەكی مەدەنی دیموكراتی كارێكی ئاسان نیە بەتایبەت ئەو
ولاتانەی كە پێشینەی دیموكراسییان نیە. بەواتا گۆڕانی كۆمەلایەتی بۆ دیموكراسیەت پڕۆسەیەكی
قورسە. تەنها پێنج یەكی ئەو سەد ولاتەی كە لە قۆناغی گواستنەوە بۆ دیموكراسی دادەنران
بە ئاڕاستەیەكی دروستدا رۆیشتوون. زۆربەی زۆری ئەو ولاتانە یان بۆ هەمان ئاستی پێشووی
سەركوتكاری گەڕاونەتەوە یان وا دەردەكەوون كە لە هەرێمێكی خۆلەمێشیدا كەوتونەتە نێوان
دیموكراسی و سەركوتكاریەوەو چەقیوون و بە خێرایی بە هیچ لایەكدا ناكەوون. پڕۆسەی
بونیاتنانی دیموكراسیەت و تازەگەری و چاكسازی لە كۆمەلگا خۆرهەلاتیەكاندا پڕۆسەیەكە
لەچینی سەرەوە دەستپێدەكات نەك لە خوارەوە. لێرەدا پێویست بوون بە بناغەیەكی فكریی
هەیە كە لە ئەقلانیەتەوە سەرچاوەی گرتبێت و پشت بە عەلمانیەت ببەستێت بەلام تائێستە
ئەم بناغە فكریە ئەقلانیە لە عێراق وەك پێویست بەردەست نیە. هەندێك مەرجی سیاسی
بوونی هەیە لە عێراقدا وەك ئەنجامدانی هەلبژاردن ، دەستورێك هاتە ئاراوە ، فرەیی حیزبە
سیاسیەكان بەرچاو دەكەون ، بەشێوەیەكی رێژەییش ڕاگەیاندنی سەربەخۆ بوونی هەیە. ئەمانە
مەرجە سیاسیەكانن بەلام ئایا دەتوانرێت لە عێراقدا بناغەیەكی كۆمەلایەتی بۆ دیموكراسیەت
بدۆزرێتەوە؟ وەلامەكەی نەخێر.
بەلام هەتا ڕادەیەك دەتوانریت پشت بەم مەرجە سیاسیانە
ببەستریت بۆ بونیاتنانی دیموكراسیەت ، وەكو ئەوەی لە ئەوروپا رویدا. هەندێك لەو
ئاستەنگانەی كە ڕوبەڕووی دیموكراسی دەبنەوە ئەوەیە دیموكراسی بەرقەرار نابێت ئەگەر
خەلك باوەڕی پێ نەبێت بەلام بە تەنهاش باوەڕبوون بە شەرعیەتی دیموكراسی بەس نیە بۆ
مسۆگەر كردنی دیموكراسی پایەوپتەو. دیموكراسی لەسەر بنەمای دامەزراوەكان پتەو دەبێت
(دەستورەكان ، سیستەمی هەلبژاردن ، پارتە سیاسیەكان و هاوشێوەكانیان) هەروەها
دروستبوونی پێكهاتەی كۆمەلایەتی خۆڕسك (گروپەكانی بەرژەوەندی ، میدیای سەربەخۆ ،
گروپەكانی مافە مەدەنیەكان ، مافی مرۆڤ ، ئازادی تاك وەك یەكێك لە خەسلەتەكانی كۆمەلگای
مەدەنی) كە لە دەرەوەی كایەی كۆنترۆلی دەولەتدا هەن و ئەركی كارلێككردنی دەولەت و
تاكەكان دەبینن. دواجار مەرجێكی تر كە ئاستیكی قولی هەیە هەندێك دیاردە دەگرێتەوە
لەوانەش پێكهاتەی خێزانیی وەك كۆلەكەیەكی گرنگی كۆمەلگا ، ئاین ، بنەما مۆرالیەكان
، هوشیاری ئێتنیكی ، هاولاتیبوون و هەندێك دابونەریتی مێژویی تایبەت. بەمەش ناوەندی
كەلتوری سیاسیی و دیموكراسی تەواویش بەرقەرار نابێت ئەگەر لەناو كەلتوری سیاسیدا ڕەگی
دانەكوتابێت. لێرەدا دەكرێ بگەمە ئەو تێڕوانینەی گۆڕانكاری لەم جۆرە كۆمەلگایانەدا
زۆر هێواشەو بەدیهاتنی ئاسان نیە. گۆرینی دامەزراوەكان زۆر لە گۆرینی كەلتوور
ئاسانترە.
ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی