ئازاد وەرتی

ئەمڕۆ هەرێمی کوردستان ڕووبەڕووی مەترسیدارترین قۆناخ و وەرچەرخانی مێژوویی خۆی دەبێتەوە لە سەردەمی نوێدا؛ وەرچەرخانێک نەک تەنها هاوسەنگییە سیاسییە ناوخۆییەکانی دەخاتە بەردەم ئەگەرەکانی هەرەسهێنان، بەڵکو خودی قەوارە دەستووری و سیاسییەکەشی وەک هەرێمێکی فیدراڵ خستۆتە لێژاییەوە.

زیاتر لە ساڵ و نیوێکە، هەرێم لە نێو چەقبەستنێکی هەمەلایەنە و دۆخێکی توندئاژۆی سیاسیدا دەژی کە لە لایەن هەردوو جەمسەری لێکدژ و سەرەکیی هاوکێشەی کوردستان (یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و پارتی دیموکراتی کوردستان)ـەوە سەپێندراوە. هەڵبەتە ئەم ئیفلیجییە ڕێگر بووە لە کاراکردنەوەی پەرلەمان و پێکهێنانی کابینەی دەیەمی حکومەت، کە ناکرێ هەر تەنها وەک ململانێیەکی کاتی تێپەڕ تەماشا بکرێ لەسەر دابەشکردنی دەسەڵات؛ بەڵکو بوون و ڕەوایەتیی دامەزراوە خۆجێییەکان لە بەردەم پرسیارێکی چارەنووسسازدا دەهێڵێتەوە ئاخۆ هەرێم بەرەو لەدەستدانی پێگەی فیدراڵی هەنگاو دەنێت و ئایا ئەگەر هەیە جارێکی دیکە لەسەر ئەرزی واقیعدا بگەڕێتەوە سەر دۆخی چەند پارێزگایەکی پاشکۆی ناوەند لە بەغدا؟

بێگومان هەڵسوڕان و واقیعی بەرجەستەی ئێستای هەرێمی کوردستان ئاماژە بەوە دەکەن کە مەترسییە گەورە و ڕاستەقینەکانی سەر قەوارەی هەرێم چیتر وەک ڕابردوو هەر تەنیا سەربازی نین، بەڵکو ئاراستە و شێوازێکی دیکەی یاسایی و ئابووریی نەرمیی کوشندەی وەرگرتووە، چونکە لە سایەی بۆشایی یاسایی و نەبوونی پەرلەمانێکی کارای کوردستان، هێزە سیاسییەکانی بەغدا لە ڕێگەی دادگای باڵای فیدراڵییەوە، کەلێنێکی یاسایی نموونەییان بۆ هەڵکەوتووە بۆ دەستپێکردنی پرۆسەی داتاشینی دەستووریی ڕێکخراو لە دەسەڵاتە پەیوەستگیرییە حەسرییەکانی هەرێم. بڕیارە یەک لەدوای یەکەکانی تایبەت بە دۆسیەکانی نەوت، گاز، مووچە و هەڵبژاردن، هەر تەنها ڕێکاری ڕێکخستنەوەی کاروبار نەبوون، بەڵکو پرۆسەیەک بوون بۆ دووبارە چەسپاندنەوەی سێنتڕالیزمی سیاسی، کە فیدراڵییەتی کوردی لە ناوەڕۆکە ئابووری و سەروەرییەکەی خۆی بەتاڵ دەکاتەوە و حکومەتی هەرێمیش قۆناخ بە قۆناخ دەگۆڕێت بۆ دەسەڵاتێکی ناوخۆیی کارگێڕیی جێبەجێکاری دەستەوەستان کە نەتوانێت بڕیارە ستراتیژییەکانی بەبێ گەڕانەوە بۆ پایتەختی فیدراڵ بدات!

ئەم گوشارە بێگومان بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ خۆراک لە دۆخی ناسکیی بەرەی ناوخۆ و قووڵبوونەوەی دابەشکاریی نێوان هەولێر و سلێمانی وەردەگرێت، کە زەمینە خۆش دەکات بۆ سیناریۆی ترسناکی دوو ئیدارەیی. لەگەڵ بەردەوامیی ئەم چەقبەستنەدا، ئیتر بەدوور نازاندرێ کە بێهیوابوونی سیاسی و ئابوورییەکان هەندێک لایەن هانبدات بۆ بازدان بەسەر حکومەتی هەرێم و مامەڵەکردنی ڕاستەوخۆ لەگەڵ بەغدا لەپێناو دابینکردنی بژێوی هاوڵاتیان و مسۆگەرکردنی بودجە و مووچە. ئەم ئاراستەیە، ئەگەرچی وەک چارەسەرێکی فریاگوزار بۆ قەیرانی دارایی دەردەکەوێت، بەڵام لە ناوەڕۆکدا ناوکێکی هەڵوەشانەوەی خودی هەڵگرتووە؛ چونکە لەسەر ئەرزی واقیع بە واتای کۆتاییهێنانە بە قەوارەی یەکگرتووی هەرێم و، گۆڕینیەتی لە هەرێمێکی فیدراڵی دەستوورییەوە بۆ شێوازێکی ڕانەگەیەندراو لە سیستمی پارێزگاکانی عێراق، کە تێیدا سەروەری و بڕیاری دارایی بە تەواوی دەکەوێتە دەست ناوەند و،  ڕۆڵی سەرکردایەتی ناوخۆییش تەنها لە بەڕێوەبردنی کاروباری خزمەتگوزاریی ڕۆتینیدا کورت دەبێتەوە.

سەرباری ئەوەش، لۆژیک و ڕەوتی سیاسیی نوێی زاڵ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا پێمان دەڵێت کە دیپلۆماسییەتی لێواری هەڵدێر زۆرجار بە ڕێککەوتنی بەزۆر دەستپێدەکات کە بەرژەوەندییە هەرێمایەتی و نێودەوڵەتییەکان دەیسەپێنن. ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و هێزە هەرێمایەتییە کاریگەرەکان (وەک تورکیا و ئێران) نایانەوێت هەرەسێکی دراماتیکی تەواو لە هەرێمدا ببینن، بەهۆی ئەوەی کە ئەو قەوارەیە بەردی بناخەیە لە هاوکێشەی سەقامگیری و هاوسەنگیی ستراتیژیدا لە ناوچەکەدا. پشتبەست بەم راستییە، سیناریۆی هەرە لەبار ئەوە نییە کە هەرێم بە مەرسومێک یان هەموارێکی دەستووری هەڵبوەشێندرێتەوە (کە ئەمەش لە ڕووی تیۆرییەوە بەپێی دەستووری ٢٠٠٥ـی عێراق کارێکی ئەستەمە) بەڵکو مانەوەیەتی وەک قەوارەیەکی سەرگەردان و شێواوی ئاڵۆز و لاوازی چەقبەستوو لە دۆخێکی گیانەڵای مەرگئاسادا؛ واتە هەرێمێک خاوەنی ئاڵا، سروود و دامەزراوەیەکی شێوەیی بێ ناوەڕۆک دەبێت کە لە هەموو بوونگەراییەکی ڕاستەقینەی ئابووری یان سیاسی داماڵدەماڵدرێ و ناتوانێت بگاتە ئاستی شوناسە شایستە نەتەوەییەکەی خۆی.

لەژێر ڕۆشنایی ئەو راستیانەی سەرەوە ڕزگاربوونی کۆتایی بۆ پاراستنی ئەزموونی کوردستان بەندە بە سێ گۆڕانکاریی یەکلاکەرەوە کە ناکرێت بازیان بەسەردا بدرێت: یەکەمیان، توانای ئەنجامدانی هەڵبژاردنێکی پەرلەمانیی پاک و بێگەرد و دانپێدانراو کە ڕەوایەتی دامەزراوە داڕماوەکان بگێڕێتەوە و ڕێگە بۆ پێکهێنانی کابینەی دەیەم خۆش بکات. دووەمیان، ڕێککەوتن لەسەر دارشتەی نزمترین ئاستی یەکڕیزیی لە هەڵوێستی نیشتمانی بەرامبەر بە بەغدا و، کۆتاییهێنان بە بەکارهێنانی ناوەند وەک ئامرازێک بۆ یەکلاکردنەوەی ململانێ حزبییە بەرتەسکەکان. سێیەم و مەترسیدارترینیان، جیاکردنەوەی تەواوی بژێوی ڕۆژانەی هاوڵاتیانە لە ململانێ حزبییەکان؛ چونکە بەستنەوەی نان و بژێوی بە بەغداوە، دڵسۆزیی و ژێدەریی جەماوەری بۆ دامەزراوە ناوخۆییەکان لاواز کردووە و، شەقامی ئامادە کردووە بۆ پەسندکردنی هەر شێوازێکی دیکەی کارگێڕی جێگرەوە کە سەقامگیری دارایی بۆ دابین بکات، تەنانەت ئەگەر لەسەر حیسابی دەستکەوتی مێژوویی فیدراڵییەتیش بێت.

لە کۆتاییدا، بۆمان دەردەکەوێت کە هەرێمی کوردستان بە بڕیارێکی دەرەکی سیاسی یاخود هەڵوێستێکی دادگای فیدڕاڵی ڕووبەڕووی مەترسیی لەناوچوون  نابێتەوە، بەڵام دوور نییە ڕووبەڕووی مەترسیی توانەوەی زنجیربەند ببێتەوە لەژێر قورسایی توندئاژۆیی هەڵوێست و ویستە سیاسییە پێداگرە ناوخۆییەکاندا. بۆیە بژاردەی بەردەم نوخبەی سیاسیی هەرێم تەنها دوو ڕێگایە و سێیەمی نییە: یان پێشکەشکردنی سازشی دوولایەنە ئەگەر ئازار بەخشیش بێت بۆ دەربازکردنی ئەوەی کە دەکرێت ڕزگار بکرێت و گەرەنتی مانەوەی هەرێم وەک هاوبەشێکی ڕاستەقینە لە داڕشتنی داهاتووی عێراقدا، یاخود بەردەوامبوون لە پێداگری هەڵوێستی سیاسی کە لە کۆتاییدا هیچی لێ شین نابێتەوە جگە لە خۆکوژییەکی سیاسیی بەکۆمەڵ؛ دۆخێک کە تێیدا هەرێم ڕۆژێک بەئاگا دێتەوە و دەبینێت لە سەکۆیەکی فیدراڵییەوە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، گۆڕاوە بۆ چەند پارێزگایەکی باکوور کە چاوەڕوانی مووچەکانیان دەکەن لە وەزارەتی دارایی لە بەغدا!

ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی