لە زانستی ئابوریی هاوچەرخدا، چەمکێک هەیە پێی دەوترێت "دڵەڕاوکێی ئابوری "ئەم چەمکە باس لەو ترس، شڵەژان و دڵهڕاوکێیە درێژخایەنە دەکات کە مرۆڤەکان تووشی دەبن بەهۆی نادیاریی داهاتووی داراییان، ترسی لەدەستدانی کار، یان نهتوانینیان لە دابینکردنی پێداویستییە سەرەکییەکانی ژیان. ئابورییناسان و دەروونناسان کۆکن لەسەر ئەوەی کە ئەم دڵەڕاوکێیە تەنها پەیوەندی بە ژمارەی ناو هەژماری بانکییەوە نییە، بەڵکو ڕاستەوخۆ کار دەکاتە سەر تەندروستی گشتی، پەیوەندییە خێزانییەکان و توانای بەرهەمهێنانی مرۆڤ لە کۆمەڵگادا.
ئەگەر ئەم پێوەرە زانستییە بخەینە سەر واقیعی هەرێمی کوردستان، دەبینین کۆمەڵگای ئێمە لە ژێر کاریگەریی توندی دۆخێکی درێژخایەنی "دڵەڕاوکێی ئابوریی بەکۆمەڵ"دایە، کە تێیدا تاکی کورد لە بری ئەوەی وزەی خۆی بۆ داهێنان و کارکردن بەکاربهێنێت، شەو و ڕۆژ خەریکی بەڕێکردنی تەمومژەکانی داهاتوویەتی.
ڕەگ و ڕیشەی دڵەڕاوکێی ئابوری لە کوردستان
لە کۆمەڵگا جێگیرەکاندا، هاوڵاتی دەزانێت مانگانە چەند داهاتی هەیە و پلان بۆ پێنج یان دە ساڵی داهاتووی دادەنێت. بەڵام لە هەرێمی کوردستاندا، تاکی کورد لە ناو بازنەیەکی داخراوی "نادیاریی ڕەها"دا دەژی، کە سەرچاوەکەی لە چەند هۆکارێکی سەرەکییەوە دێت:
1. قهیرانی بەردەوامی سیستەمی مووچە: چ کەرتی گشتی بێت (کە بەهۆی کێشەکانی بودجە و هەناردەی نەوتەوە هەمیشە لە ژێر فشاری دواکەوتن یان لێبڕیندایە) و چ کەرتی تایبەت بێت (کە ڕاستەوخۆ کاریگەرە بە جوڵەی پارەی کەرتی گشتی)، هاوڵاتی ناتوانێت گەرەنتی داهاتی مانگی داهاتووی بکات. دواكهوتنی مووچهی مانگانهی مووچهخۆران، گهواهیدهری ئهم ڕاستییه كه بێ مووچه، ژیان و بازاڕ، تووشی ئیفلیجی دهبێت.
2. شڵەژانی بازاڕ و گرانیی بژێوی: بەرزبوونەوەی بەردەوامی تێچووی پێداویستییه سەرەتاییەکانی ژیان (خراپبوونی خزمەتگوزارییە گشتییەکان و بە تایبەت بارگرانی کەرتی کارەبا، تەندروستی و پەروەردەی ناحكومی) هاوکێشەی داهات و خەرجی تاکی کوردی شێواندووە.
3. نەبوونی تۆڕی پاراستنی کۆمەڵایەتی : لە کوردستاندا، ئەگەر هاوڵاتییەک کارەکەی لەدەست بدات یان تووشی نەخۆشییەکی قورس بێت، هیچ سیستەمێکی دڵنیایی یان مووچەی بێکاری نییە کە پشتگیری بکات. ئەمەش وا دەکات "ترس لە داهاتوو" ببێتە سێبەرێکی هەمیشەیی.
دەرهاویشتە مەترسیدارەکان: تێچووی کۆمەڵایەتی و ئابوری
ئەم دڵەڕاوکێ بەردەوامە، باجێکی قورسی مرۆیی هەیە کە ڕەنگدانەوەی لەسەر تەواوی جومگەکانی کۆمەڵگا دروستکردووە:
• داڕمانی دەروونی و جەستەیی : بەستنەوەی كاری بهردهوامی ڕۆژانه و ههفتانه، تاکی کورد کاتێک دەچێتە سەر جێگای نوستنیش، مێشکی خەریکی کێشانی هاوکێشەی کرێی خانوو، قەرز، پاشەکەوت و بژێوییە. ئەمەش بووەتە هۆی بەرزبوونەوەی ڕێژەی جەڵتە لە تەمەنی گەنجیدا، خەمۆکی، و تێکچوونی شیرازەی خێزان (کە بەشێکی زۆری حاڵەتەکانی تەڵاق لە دادگاکاندا پاشخانی داراییان هەیە).
• کۆچی مێشک و بێ ئومێدیی گەنجان: کاتێک گەنجێک دەبینێت بازاڕی کار لەسەر بنەمای لێهاتوویی نییە و داهاتوویەکی ڕوون نابینێت، تووشی "دڵەڕاوکێی بێکاری" دەبێت. دەرەنجامەکەش کۆچی بەکۆمەڵی هێزی کار و مێشکە زیندووەکانە بۆ دەرەوەی وڵات، کە ئەمەش زیانێکی ئابوریی قەرەبوونەکراوەیە بۆ هەرێم. بهتایبهتی لهدهرهوهی شارهگهورهكان، نمونهی دهڤهری ڕاپهڕین.
• کوشتنی داهێنان و پاشەکشەی وەبەرهێنان: کاتێک کۆمەڵگا لە دۆخی دڵەڕاوکێدا بێت، هاوڵاتیان ڕوو لە کڕینی کاڵای خۆراکی سەرەتایی دەکەن و لە سێکتەرە داهێنەرەکان دەکشێنەوە. سەرمایەدارەکانیش لەبری وەبەرهێنانی ستراتیژی، پارەکانیان دەبەنە دەرەوە یان دەیخەنە سەر زەوی و خانوو، ئەمەش بازاڕ تووشی سستبوونی زیاتر دەکات. نمونهی ههموو ئهو یهكهنیشتهجێبووانانه سهلمێنهری ئهم دیاردهیه.
چۆن ئەم قەیرانە چارەسەر دەکرێت؟
چاکسازیی ئابوری ناتوانێت سەرکەوتوو بێت ئەگەر تەنها سەیری ژمارەکان بکات و فەرامۆشی لایەنە مرۆییەکە بکات. بۆ کەمکردنەوەی دڵەڕاوکێی ئابوری لە کوردستان، پێویستە:
• دروستکردنی سەقامگیریی دارایی متمانەپێکراو: دەبێت کێشەی مووچە و بودجە لە ڕێگەی یاسایی و دامەزراوەییەوە بە تەواوی جێگیر بکرێت، تا هاوڵاتی بتوانێت پلان بۆ ژیانی دابنێت.
• کاراکردنی یاسای کار و دڵنیایی کۆمەڵایەتی : کەرتی تایبەت پێویستی بە ڕێکخستن هەیە تا کارمەندەکەی هەست بە پارێزگاری بکات و نەترسێت لەوەی بەیانی بەبێ هۆکار دەربکرێت.
• بنیاتنانی ژێرخانی خزمەتگوزاریی گشتی: کاتێک حکومەت کواڵیتیی قوتابخانە و نەخۆشخانە گشتییەکان بەرز دەکاتەوە، نیوەی زیاتری بارگرانی دارایی و دڵەڕاوکێی سەر شانی خێزانی کورد کەم دەکاتەوە.
دەرەنجام
دڵەڕاوکێی ئابوری لە هەرێمی کوردستان، تەنها کێشەیەکی دارایی نییە، بەڵکو قەیرانێکی نیشتمانییە کە وزە و ژیانی تاکی کوردی گەمارۆ داوە. مرۆژێک کە لە ترسی نانی بەیانی یان مووچەی مانگی داهاتوودا بێت، ناتوانێت ببێتە هاوڵاتییەکی بەرهەمهێن و داهێنەر. کاتی ئەوە هاتووە بڕیاربەدەستان تێبگەن کە گەورەترین سەرمایەی ئەم وڵاتە مرۆڤەکانن، و ئارامیی دەروونی و دارایی ئەوان، بنەمای یەکەمی هەر گەشەپێدانێکی ئابوریی ڕاستەقینەیە.
ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی