لە مێژووی سیاسەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، زۆرجار گۆڕانکارییە گەورەکانی دەسەڵات بەهۆی قەیرانە ئابوورییەکان، ستەمی سیاسی و ناسەقامگیریی ناوخۆیی ڕوویداوە. ئەم هۆکارانە بەردەوام بوونەتە بنچینەی ڕووخانی ڕژێمەکان و سەرهەڵدانی سیستەمە سیاسییە نوێکان. لە ئێستادا، بارودۆخی ئێرانیش دەتوانرێت لە هەمان چوارچێوەدا شیکار بکرێت، چونکە ئەم وڵاتە ڕووبەڕووی قەیرانی قووڵی ئابووری، گوشاری نێودەوڵەتی و زیادبوونی ناڕەزایەتیی کۆمەڵایەتی بووەتەوە.
لە چەند ساڵی ڕابردوودا، سیاسەتی ناوخۆیی ئێران بە شێوەیەکی بەرچاو پشت بە کۆنترۆڵی سیاسی و ئامرازە ئەمنییەکان بەستوە. ئەم شێوازی بەڕێوەبردنە، هەرچەندە لە کورتخایەندا توانیویەتی سیستەمی دەسەڵات بپارێزێت، بەڵام لە درێژخایەندا دەتوانێت ببێتە هۆی کەمبوونەوەی ڕەوایەتی سیاسی و فراوانبوونی ناڕەزایەتی لەنێو کۆمەڵگادا. ئەزموونی مێژوو پیشان دەدات کاتێک گوشاری ئابووری و داخستنی بوارە سیاسییەکان لە یەک کاتدا کۆدەبنەوە، زەمینەی ناسەقامگیری و گۆڕانکاریی سیاسی بەهێزتر دەبێت.
لە ئاستی جیهانیشدا، هێزی ئابووری هەمیشە یەکێک بووە لە بنچینە سەرەکییەکانی هێزی سیاسی. شیکەرەوە و دیپلۆماتی ناودار، هێنری کیسنجەر، زۆرجار جەختی لەسەر ئەو ڕاستییە کردووەتەوە کە هێزی ئابووری بناغەی هێزی ستراتیژی و کاریگەریی نێودەوڵەتییە. بە پێی ئەو، لاوازیی ئابووری یەکێک بوو لە هۆکارە سەرەکییەکانی ڕووخانی یەکێتی سۆڤیەت لە کۆتایی شەڕی سارددا.
لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ئێران یەکێکە لە گرنگترین ئەکتەرە ناوچەییەکان و کاریگەرییەکی بەرچاوی هەیە لەسەر هاوسەنگی هێز. سیاسەتی ناوچەییی تاران، بە تایبەتی لە عێراق، سووریا و لوبنان، وای کردووە کە زۆرێک لە پێشهاتەکانی ناوچە بە ڕاستەوخۆ پەیوەندییان بە ئاراستەی گۆڕانکارییەکانی ناوخۆی ئێرانەوە هەبێت.
هەندێک لە شیکەرەوە سیاسییەکان پێیان وایە ئەگەر گۆڕانکارییەکی گەورە لە سیستەمی دەسەڵاتی ئێراندا ڕووبدات، ئەوا کاریگەرییەکی فراوانی لەسەر تەواوی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەبێت. ئەم گۆڕانکارییانە دەتوانن ببنە هۆی گۆڕینی هاوسەنگی هێز، دروستبوونی هاوپەیمانیی نوێ و دەستپێکی قۆناغێکی تازە لە سیاسەتی ناوچەییدا.
.
کاریگەریی گۆڕانی دەسەڵات لە ئێران لەسەر هاوسەنگی هێز لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست
ئەگەر گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە سیستەمی دەسەڵاتی ئێراندا ڕووبدات، ئەوا کاریگەرییەکانی تەنها لە سنووری ئێراندا نامێننەوە، بەڵکو تەواوی هاوسەنگی هێزی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەگۆڕن. ئێران لە چەند دەیەی ڕابردوودا یەکێک بووە لە گرنگترین ئەکتەرە ناوچەییەکان، و هەر گۆڕانکارییەک لە تاران، بە ناچاری، لە پەیوەندییەکانی ناوچەییدا ڕەنگ دەداتەوە.
ئەگەر کوردستان دەیەوێت لە لاوازیی ڕژێمی ئێران سوودی ستراتیژی وەربگرێت، بەبێ ئەوەی دووبارە بکەوێتە ژێر کاریگەری و پەیوەندییەکی ناتەواوی تورکیا، پێویستە ڕێبەریی کورد پەند لە ئەزموونە مێژووییەکان وەربگرێت کە نەتەوە بچووکەکان توانیویانە لە ململانێی هێزە گەورەکان بۆ بەدەستهێنانی ئامانجە نەتەوەییەکانیان کەڵک وەربگرن. یەکێک لە باشترین نموونەکان، شەریف حوسێنی کوڕی عەلییە؛ سەرکردەی شۆڕشی عەرەب دژی دەوڵەتی عوسمانی لە جەنگی یەکەمی جیهاندا.
شەریف حوسێن تێگەیشتبوو کە شکاندنی دەسەڵاتی عوسمانی تەنها بە هێزی ناوخۆیی مەیسەر نییە. بۆیە ستراتیژییەکی واقعبینانەی داڕشت کە لەسەر هاوبەشی کردنی بەرژەوەندییەکانی بزوتنەوەی ڕزگاریخوازی عەرەب لەگەڵ بەرژەوەندییە جیوپۆلیتیکییەکانی بەریتانیای گەورە دامەزرا. لە ڕێگەی ئەم هاوکارییەوە، هاوبەشێکی کاتی لەنێوان دوو لایەن دروست بوو، چونکە هەردووکیان سوودی ستراتیژییان لەو هاوپەیمانییەدا دەبینی.
بەپێی شیکردنەوەی شەریف حوسێن، دەسەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی تەنها لەسەر هێزی سەربازی بەند نەبوو. بەڵکو ئیسلامی بە ئامرازێکی سیاسی بەکاردەهێنا بۆ بەدەستهێنانی ڕەوایەتی بۆ دەسەڵاتەکەی و ڕێگری کردن لە گەشەکردنی ناسنامە و ناسیۆنالیزمی سەربەخۆی عەرەب. ئەم سیستەمەی دەسەڵاتە ڕێگەی دەدا بە کۆنترۆڵکردنی سامانی سروشتی ناوچەکە، دواخستنی پەرەپێدانی سیاسی و بەربەستکردنی دروستبوونی دامەزراوە نەتەوەییە سەربەخۆکان
.
بۆ کوردستان، ئەم ئەزموونە مێژووییە مانایەکی تایبەتی هەیە. ئەگەر هاوسەنگی جیوپۆلیتیکی ناوچە بەهۆی لاوازیی ڕژێمی ئێران بگۆڕێت، پێویستە ستراتیژیی سیاسیی کورد لەسەر بنەمای بەرژەوەندییە نەتەوەییەکانی خۆی دابنرێت. گرنگترین ئەرک ئەوەیە ڕێگا نەدرێت تورکیا دووبارە بتوانێت ئەجێندای ناوچەیی بە شێوەیەک دیاری بکات کە سنووری بۆ هەڵسوکەوت و بڕیاردانی سیاسیی کورد دروست بکات. مێژوو نیشانی داوە کە هەر جارێک بۆشاییەکی دەسەڵات لە ناوچە درووست بووە، ئەنکارە هەوڵی داوە ئەو بارودۆخە بگۆڕێت بۆ دەرفەتێکی ستراتیژی بۆ خۆی، لەسەر حیسابی پرسی کورد. بۆیە ڕێبەریی کورد پێویستە سیاسەتێک پەیڕەو بکات کە هاوپەیمانییە نێودەوڵەتییەکان وەک ئامرازێک بۆ بەهێزکردنی پێگەی نەتەوەیی خۆی بەکاربهێنێت، نەک وەک جێگرەوەی ستراتیژییەکی سەربەخۆ.
ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی