هەڤاڵ عارف

لە ئێستادا، حکومەتی عێراق بەهۆی کورتهێنانی نەختێنەیی داراییەوە دوچاری ئاستەنگێکی قورسی ئابوری بوەتەوە، ئەم ڕەوشەش پێشهاتێکی لەناکاو نییە و ئەگەرێکی هەمیشە چاوەڕوانکراو بوە، بەو پێیەی پێشتریش، لە گەرمەی شەڕی داعش و لە سەروبەندی کابینەکەی حەیدەر عەبادیدا، عێراق بە هۆی دابەزینی نرخی نەوتەوە لە بۆرسەکانی جیهان ڕوبەڕوی هەمان حاڵەت بوەوە، بەڵام لەبری گرتنەبەری چارەسەری ڕیشەیی، ئەوکات بە چەند هەنگاوێکی سەرپێی و دەستبردن بۆ یەدەگی دراوی قورسی بانکی ناوەندیی، کە قەبارەکەی بۆ نزیکەی نیوە دابەزی، توانرا دۆخەکە هێور بکرێتەوە.

ئەگەرچی هۆکارەکانی ئەمجارە پەیوەستن بە پەرەسەندنەکانی نێوان ئەمریکا و ئێران و ئەو ئاستەنگانەی کەوتونەتە سەر گەروی هورمز، کە تاکە شادەماری هەناردەکردنی زۆرینەی ڕەهای نەوتی عێراقە بۆ بازاڕەکانی جیهان، بەڵام لە ڕاستیدا ئەم قەیرانەی ئەمڕۆ و ئەوانەی دوێنێش هەڵگری یەک ڕەهەندی هاوبەشن. ئەو ڕەهەندەش ئەوەیە، کە ماوەی ٢٣ ساڵە بە یەک ڕیتم و بە هەمان ئەقڵیەتی نەگۆڕ ئیدارەی وڵات دەدرێت، بە درێژایی ئەم قۆناغە و سەرەڕای تێپەڕبونی هەشت کابینەی جیاواز و دەستبەکاربونی نۆیەمین کابینەش هیچ هەنگاوێکی ڕاستەقینە بۆ پێشەوە نەنراوە،  هەر کابینەیەکیش دەستبەکار بوبێت، بوەتە میراتگری قەیرانە کەڵەکەبوەکانی کابینەکانی پێش خۆی و بە هەمان میکانیزم و کاردانەوەی باو مامەڵەی لەگەڵ ئاڵنگارییەکاندا کردوە.

ئێستاش، کە جارێکی دیکە قەیرانەکان ئابڵوقەیەکی توندیان لەسەر ئابوریی عێراق دروستکردوە و دۆخەکەیان گەیاندوەتە لێواری ئیفلاسی دارایی، هیچ هەنگاوێکی کرداری بۆ چارەسەری ڕیشەیی بەدی ناکرێت، ئەوەی هەیە تەنها چاوەڕوانی حکومەتی عێراقە بۆ کردنەوەی گەروی هورمز بەڕوی گواستنەوەی نەوتەکەیدا، ئەم چاوەڕوانییەش ناچێتە چوارچێوەی هیچ پلانێکی ستراتیژییەوە، بەڵکو تەنها هەڵواسینی چارەنوسی وڵاتە بە ئومێدێکی کاتی و گەرەنتینەکراوەوە چونکە ئەگەر بەیانیش گەروەکە بکرێتەوە، هیچ زەمانەتێک نییە بەهۆی ململانێکانەوە دووسبەی دوبارە دانەخرێتەوە.

لێرەدا، ئەرکی حکومەتەکەی زەیدی بو، کە شوێنپێی کابینەکانی پێشو جێبهێڵێت و بڕیاری بوێرانە بۆ پێچەوانەکردنەوەی ئەم ئاراستە مەترسیدارە بدات و خاڵێکی کۆتایی بۆ ئەو سیاسەتە دابنێت، کە عێڕاقێکی دەوڵەمەندی کردە وڵاتێکی قەرزارو بەکاربەر،
بەڵام پێدەچێت جێبەجێکردنی ئەم ئەرکە بۆ زەیدیش سەخت بوبێت، بەو پێیەی تا ئێستا هیچ ئاماژەیەکی ڕونی لێ بەدی ناکرێت، ڕەنگە ئەم دەستەوەستانییەش دەرئەنجامی ناتەواویی پێکهاتەی کابینەکەی بێت لەگەڵ نەبونی یەکدەنگی و پابەندنەبونی بەشێک لە وەزیرەکان بە کارنامەی حکومەتەوە، هەروەک ئەوەی لە مەراسیمە پرۆتۆکۆڵییەکەی ئەنقەرەدا بینرا، کاتێک وەزیرێکی کابنیەکەی زەیدی سەرەتا ئامادە نەبو واژۆ لەسەر یەکێک لەو ڕێککەوتننامانە بکات، کە ڕەهەندی ستراتیژیی بۆ بوژانەوەی ئابوریی عێراقی لێ چاوەڕوان دەکرێت، ئەمەش ئەو بۆچونەی زاڵتر کردەوە، کە بڕیاردەری یەکەم لە وڵاتدا خودی سەرۆک وەزیران نییە، بەڵکو بکەرە سیاسییە سێبەرەکان و دەستە دەرەکییەکانن، هەر بۆیە هیچ خواستێکی  گۆڕانکاری و جاکسازی لەم وڵاتەدا تەرجەمەی واقیع نابێت

سەرئەنجام، ئیدارەدانی دەوڵەتێکی ستراتیژی وەک عێراق بەم میکانیزمانەی ئێستا، کارەساتە و تەواو پێچەوانەی لۆژیکی دەوڵەتدارییە. وڵاتێک ئەگەر هەمو سێکتەرەکانی دیکەشی لێ دەربکرێت، تەنیا داهاتی مەزارگە ئایینییەکانی بەسە بۆ بونیادنانی ژێرخانێکی ئابوریی سەقامگیر، لەوەش کارەساتتر قبوڵکردنی ئەو واقیعەیە، کە دەستبردن بۆ ڕاستکردنەوەی بچووکترین کەلێنی ئەم دۆخە، ڕاستەوخۆ بەرژەوەندیی گروپێکی ناوخۆ یان وڵاتانی دەرەکی دەخاتە مەترسییەوە، ملکەچبونی کابینەکانی پێشوش بەئەم کابینەشەوە تائێستا بۆ ئەم هاوکێشەیە، ئەم قەیرانەی ئێستای بەرهەمهێناوە، کە دەبینین وڵاتی چۆن بەرەو مایەپوچبونی ئابوری بردوە.

لەکۆتاییدا سەرەڕای ئەوەی تا ئێستا هیچ ئیرادە و جموجوڵێکی ڕاستەقینە بۆ گۆڕانکاری بەدی ناکرێت، بەڵام مەحاڵە دۆخەکە بەم شێوەیە بەردەوام بێت و دەوڵەت بتوانێت چیتر بەرگەی ئەم مۆدێلە لە حوکمڕانی بگرێت، خۆ ئەگەر ئەمجارەیان بە دەیان پینەوپەڕۆ، قەرزکردن و دەستبردن بۆ یەدەگی بانکی ناوەندی توانرابێت مووچەی مانگی شەش دابین بکرێت، ئەوا بێگومان بۆ مانگەکانی داهاتو دەوڵەت بەتەواوی ئەو توانایەشی لەدەست دەدات و شکست دێنیت لە دابینکردنی شایستە داراییەکانی مووچەخۆر، لە دۆخێکی وەهاشدا و لەغیابی هەر هەنگاوێکی جددیدا، فەزای گشتی دوچاری پشێوییەک دەبێت بێگومان جڵەوکردنی لە توانای دامەزراوەکانی دەوڵەتدا نامێنێت و دۆخەکە بەتەواوی لە کۆنترۆڵ دەردەچێت.

ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی