لەو وڵاتەی کە تێیدا بەرپرسەکانمان وەک پادشای سەردەمی کۆن لەسەر تختە زێڕینەکانیان دانیشتوون و بێمنالانە باسی "پێشکەوتن، بوژانەوە و داهاتووی گەش" بۆ گەنجان دەکەن، دیاردەیەکی سامناک و بریندارکەر هەیە کە ئەم درۆ گەورانە وەک خۆی و بێ پەردە نیشان دەدات: کۆچی بەلەمە لاستیکییەکان بۆ دەریای ئیجە!
ڕەنگە بۆ دەسەڵاتدارانمان زۆر ئاسان بێت کاتێک لە پشت پەنجەرە شووشەبەبەرەکان، کۆشکە فراوانەکان و ئۆتۆمبێلە مۆدێل بەرزەکانەوە سەیری خەڵک دەکەن، بە بێخەمییەوە پرسیار بکەن: "ئەی بۆچی ئەم گەنجانە سوپاسی ئێمە ناکەن و ڕێگەی مەرگ هەڵدەبژێرن؟" وەڵامەکە زۆر ڕوونە؛ چونکە لە لۆژیکی دەسەڵاتدا، گەنج تەنها ژمارەیەکە لە کاتی هەڵبژاردندا، بەڵام لە لۆژیکی ژیاندا، گەنج دەیەوێت سەرەتا "بژی" پێش ئەوەی ببێتە فیدای کورسی و قۆرغکارییەکانی ئێوە!
۱. خەونی گەورەی دەسەڵات و خەونی شکاوی گەنج
باسکردنی گەنجان لە لای دەسەڵاتداران تەنها لە بۆنەکاندا دەبێت، ئەویش بە وتارگەلێکی پڕ لە دروشمی کارتۆنی و چەواشەکارانە کە تێیدا دەڵێن: "گەنجان ستوونی داهاتوون!" بێگومان، ستوونن، بەڵام بۆ هەڵگرتنی بنەمای گەندەڵی، نادادپەروەری و پۆستە بەمیراتماوەکانی ئەوان! کاتێک گەنجێک دەبینێت لە وڵاتێکدا کە پڕە لە نەوت، سامان و داهاتی بێشومار، سەرچاوەکان تەنها بۆ خێزان، حیزب و نەوەی بەرپرسەکان دابەش کراون و بۆ خۆیشی تەنانەت کرێی خانوویەک، دەرفەتێکی کاری بێ وواسگە، یان مافی سەرەتایی مانەوە بوونی نییە، ئایا سەیرە کە بەلەمێکی کونبڕی قاچاغچی لە ژووری نووستنی پڕ لە گفتی بەرپرسێک ئارامتر پێ بێ؟
دەسەڵات ئەوەندەی خەریکی دروستکردنی باڵەخانەی بەرز، کۆمپانیا زەبەلاحەکان و پرۆژەی ڕووکەشە بۆ چاوبەستنە، نیشتمانی بۆ گەنج کردووە بە قەفەسێکی گەورەی تەنگ. بۆیە گەنج بڕیار دەدات باڵی بشکێنێت و بپەڕێتەوە، تەنانەت ئەگەر باجەکەشی نقومبوون بێت لە قووڵایی ئیجەدا؛ چونكە مردن لە دەریاکانی نامۆدا، لای ئەو کەرامەتمەندترە لە مردنی هێواش و ڕۆژانە لە سایەی حوکمڕانیی ئێوەدا.
٢. پیاوانی سێبەر و بازرگانانی ڕاستەقینەی هیوا
لێرەدا پرسیارێکی فیکری و واقعی دێتە پێشەوە: کێ قاچاغچیی ڕاستەقینەیە؟ ئایا تەنها ئەو کەسەیە کە بەلەمە لاستیکییەکە لە کەناراوەکانی تورکیا دەخاتە ئاوەوە؟ نەخێر! قاچاغچییە سەرەکییەکان ئەو دەسەڵاتدارانەن کە بە سیاسەتە نادادپەروەرەکان، تاڵانکردنی داهات، و کوشتنی خەونەکان، هیوایان لە دڵی گەنجدا وشک کردەوە. کاتێک حکومەتێک نەتوانێت مووچە لە کاتی خۆیدا دابین بکات، نەتوانێت هەلی کار بڕەخسێنێت، و هەمیشە خەڵک بخاتە ناو ترس، بێهیوایی و نادڵنیاییەوە، لە ڕاستیدا خۆی گەورەترین "بریکاری کۆچ"ە.
دەسەڵات دەیەوێت هەموو شکستە مێژووییەکانی خۆی بخاتە مل قاچاغچییە بچووکەکانەوە، بەڵام لە بیر دەکات کە ئەگەر لە ناوخۆدا ژیانێکی شکۆدار هەبووایە، سەد قاچاغچی و پڕوپاگەندەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان نەدەیانتوانی گەنجێک لە زێدی خۆی ڕابکێشن. ئێوە داهاتتان دزی، ئایندەتان فرۆشت، و ئێستاش سەرسوڕمانتان لەوە هاتووە بۆچی کەس لەم زندانە بەرفراوانەدا نامێنێتەوە!
۳. مەرگی گەنج، شانۆگەریی پرسە و بێباکی دەسەڵات
کاتێک هەواڵی غەرقبوونی بەلەمێک لە ئیجە بڵاو دەبێتەوە و تەرمی گەنجەکان دێتەوە، بەرپرسەکان وەک شانۆگەرییەک خێرا پەیامێکی سەرەخۆشیی پڕ لە ڕووکەش و وشەی بریقەدار بڵاو دەکەنەوە، وەک ئەوەی ئەوان لە فەرمانڕەوایی وڵاتێکی تردا بژین و هیچ بەرپرسیارێتییەکیان لەسەر نەبێت! ئەوان تەنانەت خەجالەتیش نین لەوەی کە دەبینن خێزانەکان بۆ ڕزگارکردنی منداڵەکانیان لە برچێتی و نەبوونی سیستەمی حوکمڕانیی ئەوان، ناچارن موڵک و ماڵیان بفرۆشن و قەرزی قورس بکەن.
لە لۆژیکی دەسەڵاتدا، مردنی گەنج لە دەریا تەنها ژمارەیەکە و زوو لەبیر دەکرێت، بەڵام بۆ دایک و باوک، ئەمە تێكشکانێکی هەمیشەییە کە بە هیچ بڕیار، پۆستێکی وەزاری و شۆڤێنزمێکی حیزبی سڕینەوەی نییە.
٤. بێدەنگیی پڕ لە مەترسی و ئایندەیەکی نەخوازراو
ئەوەی لەم وڵاتەدا جێگەی سەرنجە، ئاستی بێباکی و گوێپێنەدانی دەسەڵاتە بەرامبەر بەم کۆچە بەکۆمەڵە. کاتێک نەوەی داهاتوو و هێزی کار و زانستی وڵات بەو شێوەیە لە دەریادا نوقم دەبن، بەرپرسەکان خەریکی دابەشکردنی پۆست و قۆرغکردنی زیاتری سامانی گشتین. ئەوان پێیان وایە بە بێدەنگکردنی ڕەخنەگران و دروستکردنی کەشێکی ترس، دەتوانن تا هەتایە لەسەر ئەم کورسییانە بمێننەوە، بەڵام نازانن کە قەبارەی تووڕەیی و نائومێدی لە ناو دەروونی کۆمەڵگەدا گەیشتووەتە لوتکە و هەرگیز بە لێدوان و هەڕەشە کۆنتڕۆڵ ناکرێت.
٥. سیاسەتی برسیکردن و ناچارکردنی گەنج بۆ هەڵاتن
یەکێک لە خاڵە هەرە تاریکەکانی حوکمڕانیی ئەم دەسەڵاتە ئەوەیە که کۆچکردن وەک تاکە ڕێگەی دەربازبوون دەردەخات. کاتێک گەنجێک دەبینێت تەنها لەبەر ئەوەی سەر بە حزبێکی دیاریکراو نییە یان واژۆی بۆ کەسی شیاو نەکردووە، لە هەموو دەرفەتێک بێبەش دەکرێت، لە ڕاستیدا سیستمەکە بە شێوەیەکی ناڕاستەوخۆ پێی دەڵێت: "یان ملبکێشە بۆ بندەستی ئێمە، یان وڵات بەجێبهێلە یان بمرە!" ئەمە لۆژیکێکی زاڵمانەیە کە تێیدا نیشتمان لە دایکی میهرەبانەوە دەگۆڕێت بۆ زیندانێکی گەورە. دەسەڵات بەم سیاسەتە نەخۆشەی، ڕۆژانە نەخشەی چۆڵبوونی وڵات لە گەنجان دەکێشێت و پاشان سەرسوڕمانی لە ڕێژەی کۆچبەران دەردەبڕێت!
٦. سامانی بەفیڕۆچوو و قەڵای بەرپرسەکان
سەیر لەوەدایە کە داهاتی ئەم وڵاتە هێندە زۆرە کە دەتوانێت باشترین ژیان بۆ دانیشتووانەکەی دابین بکات، کەچی لە سایەی بەڕێوەبردنی گەندەڵکارانەوە، سەروەتەکان بۆ کڕینی ڤێلا لە دەرەوەی وڵات، سپیکردنەوەی پارە، و تێرکردنی گیرفانی ئاغاکانی حیزب سەرترخێن دەکرێن. خێزانەکان لە ناوخۆدا بۆ دەستکەوتنی پاروویەک نان دەناڵێنن، کەچی بەرپرسەکان بە پارەی دزراوی هەمان خەڵک مۆنۆپۆڵی بازاڕ و پرۆژەکان دەکەن. کاتێک گەنج هەست بەم جیاوازییە چینایەتییە مەزنە دەکات کە لە ئەنجامی دزینی سامانی گشتی دروست بووە، بڕیاری ڕۆیشتن بۆ ئەو دەبێتە تاقە وەڵامی مەنتقی بۆ ڕزگاربوون لەم نادادپەروەرییە قووڵە.
۷. شانۆگەریی هەڵبژاردن و خەڵەتاندنی نەوەی نوێ
هەر کاتێکیش کاتی هەڵبژاردن یان بۆنەیەکی سیاسی دێت، دەسەڵات وەک فێڵێکی نوێ، دەست دەکاتەوە بە بەخشینەوەی بەڵێنی درۆینە و دروستکردنی کەمپەینی ڕووکەش بۆ "خزمەتکردنی گەنجان". ئەوان سیمینار و کۆنفرانسی گەورە ساز دەکەن بۆ ئەوەی پیشانی بدەن گوایە خەمخۆری داهاتوون، کەچی لە هەمان شەوەدا سەدان گەنج لەسەر سنورەکان یان لەناو بەلەمەکانی ئیجەدا چاوەڕێی مەرگ دەکەن. گەنجانی ئەم سەردەمە زۆر لەوە هۆشیارترن کە بەم دروشمە کارتۆنیانە خەڵەتێن، بەڵام دەسەڵات هێندە لە واقع دابڕاوە کە هێشتا باوەڕی بەو درۆ کۆنانەی خۆی هەیە.
۸. بێدەنگیی مێژوویی کە دەبێتە ڕاپەڕین
مێژووی مرۆڤایەتی هەمیشە ئەوەی سەلماندووە کە ستەم هەمیشە بەردەوام نابێت. دەسەڵاتێک کە پشت لە گەنجەکانی بکات و دەریای ئیجە بکاتە پێشوازی لە هیواکانیان، لە ڕاستیدا گۆڕی خۆی هەڵدەکەنێت. ئەم بێدەنگییەی ئێستای گەنجان بێدەنگیی مردن نییە، بەڵکو کۆکردنەوەی تووڕەییەکی مەزنە کە ڕۆژێک وەک گڕکان دەتەقێتەوە. گەنجانی وڵاتەکەم ڕەنگە ئەمڕۆ لە ڕێگەی بەلەمەکانەوە بڕۆن، بەڵام ئەوانەی دەمێننەوە و ئەوانەی قین لە دڵن، ڕۆژێک دێت حسابێکی قورس لەگەڵ ئەم حوکمڕانییە گەندەڵەدا دەکەن.
ئەنجامگیری: کێ لە کۆتاییدا دەمێنێتەوە؟
دەسەڵاتدارانی بەڕێز، بەلەمەکان دەڕۆن، هەندێکیان دەگەەن و هەندێکیان لە ئیجەدا دەبنە خۆراکی ماسی، بەڵام ئەمە کێشەکە چارەسەر ناکات، بەڵکو ڕۆژ بە ڕۆژ قووڵتری دەکاتەوە. گەنجانی ئەم وڵاتە چیدی بە دروشم، لافیتەی ڕەنگاوڕەنگ و بەڵێنی درۆینەی ئێوە ڕازی نابن. ئێوە کورسییەکانتان، کۆشکە بەرزەکانتان و باڵەخانە مۆدێرنەکانتان بۆ خۆتان بپارێزن و پڕی بکەن لە کەسانی بەرژەوەندپەرست و چاپلۆس، بەڵام بزانن ڕۆژێک دێت کە ئەم تووڕەیییەی گەنجان و مێژووی کارەساتەکانی ئیجە، دەبێتە شەپۆلێکی هێندە گەورە، کە تەنانەت کورسی و کۆشکەکانتان لە بنەڕەتەوە هەڵتەکێنێت. ئەو کاتە نە دەریایەک دەمێنێت بۆ هەڵاتن، نە دەسەڵاتێک بۆ مانەوە!
ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی