لەسیاسەتدا هەموو ڕووداوێک نابێت بەتەنها بخوێندرێتەوە، چونکە زۆرجار ئەوەی ڕودەدات، تەنها بەشێکە لەوێنەیەکی گەورەتر، ئەفلاتون لەفەلسەفەی سیاسیی خۆیدا جەختدەکاتەوە، بۆ تێگەیشتن لەدەسەڵات، نابێت تەنها سەیری ئەوە بکەین کە کێ دەسەڵات دەگرێت، بەڵکو دەبێت بزانین دەسەڵات بە چ مەبەستو بۆچی بەکاردێت، لەو ڕوانگەیەوە، ئەو گۆڕانکارییەی لەماوەی دواییدا لەدۆخی پەکەکە، قەندیلو پەیوەندییە سیاسییەکانی نێوان هەولێرو سلێمانی دەبینرێت، پێویستی بەخوێندنەوەیەکی فراوانتر هەیە؛ خوێندنەوەیەک کە تێیدا ئاسایش، سیاستی ناوخۆی هەرێمو بەرژەوەندییە ناوچەییەکان بەیەکەوە ببینرێن.
قەندیل تەنها ناوی چیاو ناوچەیەکی سنوریی نییە، لەمێژوی شەڕی پەکەکەو تورکیاو لەهاوکێشەی سیاسیی هەرێمی کوردستاندا، قەندیل بوەتە هێمایەکی سیاسییو ئەمنیی، هێرۆدۆت مێژوی بەتەنها کۆکردنەوەی ڕوداوەکان نەدەبینی، بەڵکو هەوڵیدەدا هۆکارەکانی پشت ڕووداوەکان بدۆزێتەوە، ئەم بنەمایە لەخوێندنەوەی قەندیلدا گرنگە، چونکە پرسیارەکە گرنگەکە تەنها ئەوەنییە چی ڕودەدات؟ بەڵکو بۆچی ئێستا ڕودەدات؟ کێ لەئەنجامەکانی سودمەند دەبێت؟
ئەگەر پەکەکە لەقەندیلو ناوچەکانی دەوروبەری بکشێتەوە، ئەوا پرسیاری سەرەکی تەنها چارەنوسی خۆی نابێت، بەڵکو پرسیاری کۆنترۆڵو ئاسایشو دەسەڵات دەبێتە کرۆکی باسەکە، ئەگەر پرۆسەی چەکدانانی پەکەکە بەشێوەیەکی ڕاستەقینەو سیستەماتیک بەردەوامبێت، ئەوا دەکرێت بەمانای گۆڕینی شێوازی ململانێ بێت، نەک بەپێویستی کۆتایی هەموو ململانێیەکان، چونکە کارل کلاوزڤیتس جەختیدەکردەوە، جەنگ بەردەوامی سیاسهتە بەشێوەیەکی تر لەو بنەمایەوە کۆتایی شەڕی چەکداری بەخۆی کۆتایی ململانێی سیاسی نییە، زۆرجار تەنها ململانێکە لەشێوەیەکی سەربازییەوە بۆ شێوەیەکی سیاسیو دیپلۆماسی یان دامەزراوەیی دەگوازرێتەوە، بۆیە ئەگەر پەکەکە چەک دابنێت، پرسیارێکی دیکەی گرنگ ئەوە دەبێت لەدوای چەکداناندا، دەسەڵاتو ئاسایش چۆن ڕێکدەخرێن؟
دوای پەکەکە قەندیل دەدرێتە دەستی کێ؟
ئەمە لەوانەیە گرنگترین لێکەوتەی هەموو پرۆسەکە بێت، ئەگەر پەکەکە لەقەندیل بکشێتەوە، ئەوا بۆشاییەکی ئەمنیو سیاسی دروستدەبێت ، هەر بۆشاییەکی دەسەڵاتیش ئەگەر بەشێوەی دامەزراوەیی پڕنەکرێتەوە، زۆرجار لەلایەن هێزێکی دیكهوه پڕدەکرێتەوە، بەبڕوای توماس هۆبز یەکێک لەبنەما سەرەکییەکانی بیرکردنەوەی سیاسیی خۆی لەسەر کێشەی ئەوە بونیاد دەنێت کە لەکاتی نەبونی دەسەڵاتی یەکگرتوو، مەترسیی ناکۆکیو شەڕ زیاد دەبێت، لە قەندیلدا ئەم بیرۆکەیە بە شێوەیەکی تایبەت گرنگە ئەگەر دەسەڵاتی پێشووی ناوچەکە کەم ببێتەوە، کێ جێگای دەگرێتەوە؟
لە ڕوانگەی بەرژەوەندیی هەرێمی کوردستانەوە باشترین ئەلترناتیڤ ئەوەیە کە ئەو بۆشاییە بە دامەزراوە فەرمییەکانی هەرێم و دەوڵەتی عێراق پڕ بکرێتەوە، نەک ببێتە مەیدانی هێزێکی دەرەکی و کارتی فشار لەسەر هەرێم، تورکیا پرسی پەکەکە لە چوارچێوەی ئاسایشی نیشتیمانیی خۆیدا دەبینێت بۆیە هەر گۆڕانکارییەک لە قەندیل و سنووری هەرێم لە دیدی ئەنقەرەدا تەنها پرسێکی ناوخۆی کوردستان نییە، هانس مۆرگێنتاو لە ڕیالیزمی سیاسییدا جەخت لەوە دەکاتەوە کە دەوڵەتەکان لە سیاسەتی دەرەوەدا زۆرجار بەرژەوەندی و دەسەڵات بە پێوەری سەرەکی دەزانن ، ئەگەر ئەم بنەمایە بەسەر دۆخی قەندیلدا دابنێین ئەوا دەبینین کە تورکیا هەوڵ دەدات مەترسییەکانی پەکەکە لەسەر سنوورەکانی کەم بکاتەوە و لە هەمان کاتدا کاریگەریی خۆی لە ناوچەکەدا زیادبکاتبو بپارێزێت ، لەبەر ئەوە پرسی قەندیل دەبێت بە چاوێکی هاوسەنگ بخوێندرێتەوە نەک تەنها وەک پرسی پەکەکە بەڵکو وەک بەشێک لە ستراتیژیی فراوانتری تورکیا لە عێراق و هەرێمی کوردستان، لە لایەکی تریشەوە هەر گۆڕانکارییەکی گەورە لە قەندیل بەبێ لەبەرچاوگرتنی ئێران ناکرێت بە تەواوی بخوێنرێتەوە، ئەگەر هەواڵ و زانیارییەکان دەربارەی جوڵە و گفتوگۆی لایەنە ئێرانییەکان لەگەڵ لایەنە سیاسییەکانی هەرێم ڕاستبن ئەوا دەتوانرێت بگوترێت قەندیل بووەتە بەشێک لە حساباتی ئەمنی و جیوپۆلیتیکی ئێرانیش.
زبیگنیو برژێنسکی دیبلۆماتکاری ئەمریکی لە بیرکردنەوەی جیوپۆلیتیکی خۆیدا ناوچەکانی ناوەندی ئاسیا و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە مەیدانی ملمڵانێی هێزە گەورەکان دەبینێت
لە ڕۆژهەڵاتی ناوینیشدا زۆرجار ناوچەیەکی بچووک دەتوانێت بەرژەوەندیی چەند دەوڵەتێکی گەورە تێکەڵ بکات، قەندیل لەوانەیە یەکێک لەو شوێنانە بێت، بەڵام لە نێوان هەموو ئەم هێزانەدا، فاکتەرێکی گرنگی ناوخۆیی هەیە کە نابێت پشتگوێ بخرێت ئەویش پەیوەندیی نێوان پارتی و یەکێتیە، هەر گۆڕانکارییەکی گەورە لە دۆخی ئەمنیی سنووری هەرێم، بە تایبەتی لە ناوچەیەکی هەستیار وەک قەندیل، پێویستی بە هەماهەنگیی ناوخۆیی هەیە ، ئیمانوێل کانت لە فەلسەفەی سیاسیی خۆیدا جەخت لەسەر ئەوە دەکاتەوە کە ئاشتیی بەردەوام تەنها بە هەست و نیەت دروست نابێت، پێویستی بە دامەزراوە و ڕێکخستنی یاسایی هەیە ، ئەم بیرۆکەیە بۆ هەرێمی کوردستان گرنگە ئەگەر ئاسایشی هەرێم بە ڕێککەوتنی سیاسیی ناوخۆ و دامەزراوەیی نەبەسترێتەوە هەر قەیرانێکی دەرەکی دەتوانێت ناکۆکیی ناوخۆیی قووڵتر بکاتەوە.
ئەگەر ئەو سەردانو کۆبوونەوانەی سەرکردایەتیی پارتیو یەکێتیی باسدەکرێن ڕاستبنو بتوانن ببنە دەستپێکی ڕێککەوتنێکی نوێی سیاسی، ئەوا کاریگەرییەکەی تەنها لەپێکهێنانی کابینەی نوێدا نابێت، بەڵکو دەتوانێت کاریگەری دروستبکات بۆ یەکخستنی هێزەکانو بڕیاری ئەمنی، ڕێکخستنی سنورەکان، پەیوەندیی هەرێم لەگەڵ تورکیاو ئێرانو وڵاتانی دونیا، پەیوەندییەکانی هەرێمو بەغداو دیاریکردنی ستراتیژییەکی هاوبەش بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ گۆڕانکارییە ناوچەییو جیهانیەکان،
لەم ڕوانگەیەوە حکومەتی داهاتوو دەتوانێت تەنها کابینەیەکی نوێ نەبێت، بەڵکو دەرفەتێک بێت بۆ نوێکردنەوەی پەیمانی سیاسیی ناوخۆی هەرێمو ڕۆیشتن بۆ قۆناغێکی بەهێزتری داموودەزگا فەرمیەکان.
ئەگەر پرسی قەندیل بەشێوەیەکی هەستیار مامەڵەی لەگەڵ بکرێت، دەتوانێت ببێتە دەرفەتێک بۆ کەمکردنەوەی ناکۆکییەکان، بەڵام ئەگەر تێکڕایی لایەنە کوردییەکان بە شێوەی جیاواز لێی تێبگەن و بەپێوەری حیزبی بیخوێننەوە ئەوا مەترسیی دروستبوونی ناکۆکیی ناوخۆیی زیاد دەکات ، ویل دورانت لە خوێندنەوەی مێژوودا پیشانی دەدات کە زۆرجار ناکۆکییە ناوخۆییەکان کاتێک قورس دەبن کە هێزە دەرەکییەکان دەرفەت و کاریگەرییان لەسەر ئەو ناکۆکییە هەبێت ،بۆیە قەندیل نابێت ببێتە بابەتی ململانێ و ناکۆکی ، بەپێچەوانەوە ئەگەر هەولێر و سلێمانی بتوانن لەسەر ئەو بنەمایە ڕێکبکەون کە ئاسایشی کوردستان بەرژەوەندیی هاوبەشی هەموو لایەنەکانە، ئەوا مەترسیەکانی ئەم پرۆسەیە کەمتردەبێت.
هابەرماس لە بیرکردنەوەی سیاسیی خۆیدا گرنگیی گفتوگۆ و پەیوەندیی گشتی بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان دەخاتەڕوو، ئەگەر پرۆسەی ئاشتی لە نێوان تورکیا و پەکەکە بە شێوەیەکی ڕاستەقینە بەردەوام بێت، ئەوا دەبێت پرسی قەندیل لە چوارچێوەیەکی فراوانتری ئاشتی و ئاسایشدا بخوێندرێتەوە، نەک تەنها وەک پرۆژەیەکی سەربازی ، ئاشتیی بەردەوام واتایی ئەوە نییە تەنها چەک دابنرێت بەڵکو پێویستی بە سیستەمێک هەیە کە لە دوای چەکداناندا ئاسایش، متمانە، یاسا و دەسەڵاتی دامەزراوەیی دابین بکات.
پرۆسەی چەکدانانو ئاشتی لەنێوانی پەکەکەو تورکیا چوار سیناریۆ هەڵدەگرێت:
یەکەم/ سیناریۆی ڕێککەوتن، پەکەکە لەقەندیل دەکشێتەوە، هەرێم و بەغدا چوارچێوەیەکی یاسایی بۆ ئاسایشی ناوچەکە دادەنێن و تورکیاو ئێرانیش بەشێوەیەکی ڕێکخراو مامەڵە لەگەڵ دۆخە نوێکە دەکەن.
دوەم/ سیناریۆی بۆشایی، پەکەکە دەکشێتەوە، بەڵام هیچ ڕێکەوتن و ڕێکخستنێکی ڕون بۆ ئاسایشی ناوچەکە دروستنابێت، ئەمەش دەکرێت بۆشاییەکی ئەمنی دروستبکات.
سێیەم/ سیناریۆی دەستێوەردانی دەرەکی، هەر لایەنێکی ناوچەیی هەوڵبدات لەدوای گۆڕانی دۆخی پەکەکە کاریگەریی خۆی لەقەندیل و سنوری هەرێم زیادبکات.
چوارەم/ سیناریۆی ڕێککەوتنی ناوخۆیی، پارتی و یەکێتيی بەگەیشتن بەڕێککەوتنێکی ستراتیژيی پرسی ئاسایش و حکومەت لەچوارچێوەی پڕۆژەیەکی هاوبەشی نیشتیمانی بخەنەڕوو، بێشک لەنێوان ئەم چوار سیناریۆیەدا بۆ هەرێم سیناریۆی چوارەم و یەکەم کەمتر مەترسیدارە.
ئانتۆنیۆ گرامشی لە بیرکردنەوەی خۆیدا باس لەوە دەکات کە لە قۆناغەکانی گواستنەوەدا، کۆن دەشکێت، بەڵام هێشتا نوێ بەتەواوی دروستنەبوە ئەمە قۆناغێکی پڕ لەمەترسی و نائاساییە لەوانەیە هەرێمی کوردستان ئێستا لەبەردەم قۆناغێکی لەمجۆرەدابێت، ئەگەر پەکەکە بەتەواوەتی چەک دابنێت، ئەوا قەندیل دەبێتە یەکێک لەگرنگترین پرسیارەکانی داهاتووی ناوچەکە، ئەگەر تورکیا هەوڵبدات مەترسییە ئەمنییەکانی خۆیان کەم بکاتەوە ئەوا هەرێم دەبێت بەرژەوەندییەکانی خۆی بپارێزێت، ئەگەر ئێران هەوڵی پاراستنی کاریگەریی خۆی بدات، ئەوا هەرێم دەبێت لە هاوکێشەی نێوان دەوڵەتەکاندا نەبێتە مەیدانی ملمڵانێ و بەریەککەوتنەکانی ئەم دووهێزە ڕکابەرە مێژووییە، ئەگەر پارتی و یەکێتی بتوانن لەسەر حکومەتی ئایندەو بابەتەکانی ئەمنی و ئاسایش ڕێک بکەون ئەوا دەکرێت ئەوەی ئێستا وەک مەترسی دەردەکەوێت، ببێتە دەرفەتێک بۆ نوێکردنەوەی هاوپەیمانیەتی ستراتیژی جاران و دەستکەوت بۆ کوردستان دەستەبەربکات.
دوای پەکەکە کێ دەتوانێت قەندیل لەمەیدانی ململانێی دەرەکییەوە بگۆڕێت بۆ بەشێک لەسیستەمی ئاسایش و سەقامگیریی هەرێمی کوردستان؟ ئەگەر وەڵامەکە لەناوخۆی کوردستان، لەڕێگەی یەکڕیزیی سیاسی و دامەزراوەییەوە بدرێتەوە ئەوا قەندیل دەتوانێت لەخاڵی مەترسییەوە ببێتە دەرفەتی نوێ، بەڵام ئەگەر وەڵامەکە لەدەرەوەی کوردستان دیاریبکرێت، ئەوا قەندیل دەکرێت جارێکی ديكه ببێتە مەیدانی ململانێی دەوڵەتانی ناوچەکەو ئاڵۆزتربونی پەیوەندیەکانی یەکێتيی و پارتی، چارەنوسی قەندیل لەکۆتاییدا تەنها چارەنوسی چیاکان نییە، بەڵکو تاقیکردنەوەیەکە بۆ ئەوەی کوردستان تا چەند دەتوانێت خۆی بۆ قۆناغی نوێی سیاسەتی ناوچەکە ئامادەبکات.
ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی