لوقمان مستەفا

هەرێمی کوردستان بە سروشتە جوانەکەی و زنجیرە چیاکانی و دارستانە چڕەکانی ناسراوە، کە بوونەتە هۆی سەرچاوەی ئۆكسجینی سییەکانی هەرێمەکە و پەناگەیەک بۆ گیانلەبەران و سەرچاوەی ژیانی هەزاران گوندنشین. بەڵام لەم چەند ساڵەی دواییدا، لە ژێر ناوی ئۆپەراسیۆنی سەربازی و دروستکردنی بنکەی سەربازی و بە بیانوی شەڕی پەکەكە، دەوڵەتی تورکیا هەڵمەتێکی سیستماتیکی بڕینەوە و تاڵانکردن و سووتاندنی دارستانەکانی دەستپێکردووە کە زیانەکەی لە هەر شەڕێک گەورەترە.

-چۆن دارستانەکان وێران دەکرێن؟
بەپێی بەدواداچوونە مەیدانییەکان و ڤیدیۆ و وێنەکانی هاوڵاتیانی ناوچە سنوورییەکان:
1-بڕینەوەی بە کۆمەڵ: لە ناوچەکانی برادۆست، سیدەکان، ئامێدی، باتوفا و زاخۆ، دارە سەدان ساڵەکانی بەڕوو، چنار و کاج بە ئامێری گەورە دەبڕدرێنەوە.
2-تاڵانکردنی ڕێکخراو: دارە بڕاوەکان بە بارهەڵگری گەورە دەگوازرێنەوە بۆ ناو خاکی تورکیا و لەوێ وەک دار و خەڵوز دەفرۆشرێن. ئەمە بازرگانییەکی قازانجدارە لەسەر حسابی ژینگەی ئێمە.
3-سووتاندنی ئەنقەست: لە زۆر شوێن دوای بڕینەوە، یان بۆ کردنەوەی ڕێگا بۆ تانک و ئۆتۆمبێلی سەربازی، دارستانەکان دەسووتێنرێن. ئەم سووتاندنە دەبێتە هۆی لەناوچوونی هەموو سیستەمی ژینگەیی ناوچەکە.
4-دروستکردنی سەدان بنکە و ڕێگای سەربازی: بۆ هەر بنکەیەکی سەربازی تورکیا لەسەر لوتکەی چیاکان، سەدان دۆنم دارستان دەبڕدرێتەوە و شاخەکان بە بلدۆزەر دەشێوێنرێن.

-زیانە ژینگەییە کارەساتبارەکان:
ئەم وێرانکارییە تەنها بڕینی چەند دارێک نییە، بەڵکو زنجیرەیەک کارەساتی لێدەکەوێتەوە:

1-لەناوچوونی سەرچاوەی ئاو: دارستانەکان ئاو دەگرنەوە و دەیکەنە کانیاو. بە بڕینیان، کانیاوەکان وشک دەبن و گوندەکان بێ ئاو دەبن.
2-هەڵچوونی زەوی و لافاو: چیاکانی بێ دار، لەگەڵ یەک بارانێکی بەهێز، گڵ و بەردەکەی دەهێنێتە خوارەوە و دەبێتە لافاو و زیان بە گوند و ڕەز و باخەکان دەگەیەنێت.
3-لەناوچوونی ئاژەڵی کێوی: ورچ، بەرازە کێوی، شێر، هەڵۆ و دەیان گیانلەبەری دەگمەن پەناگەکەیان لەدەست دەدەن و ڕوو لە لەناوچوون دەکەن.
4-گۆڕانی کەشوهەوا: ناوچە سنوورییەکان کە پێشتر فێنک و شێدار بوون، ئێستا پلەی گەرمایان بەرز بووەتەوە و وشکتر بوون.

-زیانی ئابووری و مرۆیی:
هەزاران خێزان لە ناوچە سنوورییەکان ژیانیان لەسەر بەرهەمی دارستان بوو، وەک گوێز و بەڕوو و هەنگەوانی. ئێستا ئەو سەرچاوەیەیان لەدەست داوە. هەروەها زۆر گوند بەهۆی بۆردومان و وێرانکاری ژینگەوە چۆڵ کراون.
بۆیە چیتر نابێ بێدەنگبین ئەوەی دەوڵەتی تورکیا لە دارستانەکانی هەرێمی کوردستان دەیكات، بەپێی یاسا نێودەوڵەتییەکان تاوانی ژینگەیی و تاوانی جەنگە. 
-یاسای نێودەوڵەتی بێدەنگ نییە
پاراستنی ژینگە لە کاتی شەڕدا تەنها داواکارییەکی ئەخلاقی نییە؛ بنەما و یاسای نێودەوڵەتی بۆی هەیە.
+بەرنامەی ژینگەی نەتەوە یەکگرتووەکان (UNEP) جەخت دەکاتەوە کە شەڕ دەتوانێت زیانی درێژخایەن بە دارستان، ئاودان، خاک و سەرچاوە سروشتییەکان بگەیەنێت و ئەم زیانانە دەتوانن ژیانی خەڵک و داهاتووی ناوچەکەش کاریگەری لێبکەن. (UNEP - UN Environment Programme)
+هەروەها دادستانی دیوانی کیفەری نێودەوڵەتی (ICC) لە سیاسەتی ساڵی ٢٠٢٤ی خۆیدا باس لە ئەوە دەکات کە مادەی ٨(٢)(ب)(٤)ی ڕۆما، لە بارودۆخی تایبەتی شەڕی نێودەوڵەتیدا، هێرشی ئەنقەست کە بە زانیارییەوە زیانی بەرفراوان، درێژخایەن و قورس بە ژینگە دەگەیەنێت و زیانەکە لەگەڵ سوودی سەربازیی ڕاستەوخۆی چاوەڕوانکراو زۆر ناتەبایی هەبێت، بە تاوانی جەنگ دەناسێنێت. بەڵام ئەمە بە مانای ئەوە نییە کە هەر وێرانکارییەکی ژینگەیی بە خۆکار «جینۆساید» یان «تاوانی جەنگ»ە؛ هەر ڕووداوێک دەبێت بە پێی مەرجە یاساییەکانی خۆی هەڵبسەنگێنرێت. (International Criminal Court)
لەبەر ئەمە، ئەگەر بەڵگەی زانستی و میدانی هەبێت کە زیانە ژینگەییەکان بەهۆی کردارێکی دیاریکراوی سەربازی دروست بوون، دەبێت ئەو بەڵگانە کۆبکرێنەوە و لە ڕێگەی دامەزراوە یاسایی و نێودەوڵەتییەکانەوە لێکۆڵینەوەیان لەسەر بکرێت.
ئەرکی پاراستنی ژینگە تەنها لەسەر شانی گوندنشینێکی ئامێدی یان برادۆست نییە. حکومەتی هەرێمی کوردستان، حکومەتی فیدراڵی عێراق، پەرلەمانی کوردستان، دامەزراوەکانی ژینگە و ڕێکخراوە مەدەنییەکان دەبێت بە شێوەیەکی یەکگرتوو هەنگاو بنێن بۆ:
●بەڵگەکردنی زیانەکانی شەڕ لەسەر دارستان و ژینگە;
    ●    دانانی نەخشەی ناوچە زیان‌لێکەوتووەکان بە پشتبەستن بە وێنەی مانگ و بەڵگەی زانستی؛
    ●    پاراستنی مافی دانیشتووانی گوندە سنوورییەکان؛
    ●    داواکردنی جێبەجێکردنی یاسای نێودەوڵەتی و پاراستنی ژینگە لە کاتی شەڕ؛
    ●    و لە کۆتاییدا، ئەگەر بەڵگەی پێویست کۆکرایەوە، پەنابردن بۆ دامەزراوە و دادگا نێودەوڵەتییە پەیوەندیدارەکان لە چوارچێوەی یاسادا.
نەتەوە یەکگرتووەکانیش لە ساڵانی ڕابردوودا هەندێک جار هێرشی سەربازیی تورکیا بۆ سەر ناوچەکانی باکووری عێراقی وەک بابەتێکی پەیوەندیدار بە سەروەریی عێراق باس کردووە. (The United Nations in Iraq)
لە کۆتاییدا؛ چیتر نابێت بێدەنگ بین
دارستانی کوردستان تەنها کۆمەڵێک دار نییە کە ببڕدرێت و لە شوێنی دیکە دانه‌زرێت. دارستان سەرچاوەی ئاو، پەناگەی گیانلەبەر، بژێوی گوندنشین، مێژووی شوێن و بەشێک لە داهاتووی ئەم خاکەیە.

ئەگەر ئەم دارستانانە لە ئامێدی، برادۆست، باتوفا، سیدەکان و ناوچەکانی تر بەهۆی شەڕ و ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانەوە زیان ببینن، زیانەکە تەنها بۆ ئەمڕۆ نییە؛ نەوەکانی داهاتووش بهای ئەو وێرانکارییە دەدەن.
لەبەر ئەوە، دەبێت دەنگمان بەرز بکەین و بڵێین: شەڕ هەر هۆکارێکی هەبێت، ژینگە نابێت ببێتە قوربانی.
ژینگە پارێزراوە و نابێت ببێتە قوربانی هیچ ململانێیەکی سیاسی و سەربازی.
پێویستە حکومەتی هەرێمی کوردستان، پەرلەمانی کوردستان، ڕێکخراوە ژینگەپارێزەکان و نەتەوە یەکگرتووەکان بە دەنگ بێن و ئەم جینۆساید و تاڵانکارییە بوەستێنن. دارستانەكان سامانی نەتەوەییە دەبێت دەوڵەتی توركیای داگیركەر بوەستێنرێت كار بۆ ئەوە بكرێت بدرێتە دادگای نێودەوڵەتی تاسزای خۆی دژ بە ژینگەو مرۆڤایەتی وەربگرێت.
دەبێت جیهان بزانێت کە ئەو دارەی لە ئامێدی و برادۆست دەسووتێت یا خود دەبڕدرێت، تەنها دارێك و یا خود كۆمەڵە دارێك نییە؛ بەڵكو بەشێکە لە سەرچاوەی ژیان و داهاتووی گەلی کوردستان.

سەرچاوەکان: 
لە ڕێکخستنی وتارەکەدا بە تایبەتی پشت بە راپۆرت و سەرچاوەکانی UNEP، دیوانی کیفەری نێودەوڵەتی، نەتەوە یەکگرتووەکان لە عێراق، و ڕاپۆرتەکانی Rûdaw بەستراوە.

ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی