پێشەکی
لە دوایین هەڵبژاردنی پەرلەمانیی عێراق، ئەو وڵاتە چەقبەستووییەکی سیاسی بەخۆیەوە بینیوە کە پرسیارێکی سەرەکی لەبارەی ئایندەی سەروەری عێراق و سنووری هەژمونی دەرەکی و بەتایبەتی هەژمونی ئێرانی دەهێنێتەوە بەر باس و خواس. سەرەڕای فشارەکانی ئەمریکا بە تایبەت فشارەکانی ئەم دواییەی دۆناڵد ترەمپ سەبارەت بە دووبارە دانانەوەی نوری مالیکی وەک سەرۆکوەزیران، پێوەرە سیاسی و پێکهاتەییەکان ئەوە نیشان دەدەن کە هەر حکومەتێکی داهاتوو لە بەغدا بە پلەی جیاواز لە ژێر کاریگەری تاراندا دەمێنێتەوە. ئامانجی ئەم نوسینە شیکردنەوەی ئەو هۆکارە پێکهاتەیی و سیاسیانەیە کە ڕزگاربوون لە کاریگەرییەکانی ئێران لە ڕادەبەدەر قورس دەکەن، سەرباری ئەوەی سەرۆک وەزیرانی داهاتووی عێراق کێ دەبێت.
یەکەم: کاریگەری ئێران لەسەر عێراق – لە دزەکردنەوە بۆ هەژموون
1. لە ئۆپۆزسیۆنەوە بۆ دەوڵەت: بە پێچەوانەی هەژمونی ئەمریکا کە شێوەی داگیرکاری ڕاستەوخۆی گرتەبەر و دواتر شەراکەتی فەرمی، هەژمونی ئێران هەر لە سەرەتاوە پشتی بە ئۆپۆزسیۆنی شیعە، پەیوەندی ئایدیۆلۆژی و ئایینی و وەبەرهێنانی درێژخایەن لە نوخبە سیاسی و سەربازییەکان بەست. ئێران لە دوای 2003ەوە هەوڵی کۆنترۆڵکردنی دەوڵەتی عێراقی نەدا لە دەرەوە، بەڵکو لە ناوەوە کۆنتڕۆڵی عێراقی کرد لە ڕێگەی پشتیوانی لە لایەنە شیعە تایبەتەکان، دروستکردنی میلیشیای هاوتەریب لەگەڵ دامەزراوەی سەربازی و دزەکردنە ناو ئابووری نافەرمییەوە.
2. لە کاریگەرییەوە بۆ دەستبەسەرداگرتنی دەوڵەت: بە تێپەڕبوونی کات، هەژمونی ئێران لە کاریگەریی سیاسییەوە گۆڕا بۆ ئەوەی لە ئەدەبیاتی سیاسیدا پێیدەوترێت دەستبەسەرداگرتنی دەوڵەت، کە تێیدا بڕیارە سیادییەکان بوونەتە بارمتەی کۆدەنگیی هێزەکانی پەیوەست بە تاران، دامەزراوە دەوڵەتییەکان بوونەتە ئامرازێک بۆ خزمەتکردنی بەرژەوەندییەکانی هێزە تایبەتەکان و توندوتیژی بێ سنوور بۆتە ئامرازی فشاری سیاسی.
دووەم: چوارچێوەی هەماهەنگی وەک ناوەندی بڕیاردان
چوارچێوەی هەماهەنگی کاریگەرترین قەوارەی شیعەیە لە دیمەنی سیاسی عێراقدا لەدوای هەڵبژاردنەکانی مانگی تشرینی دووەمەوە. ئەم قەوارەیە تەنیا هاوپەیمانییەکی پەرلەمانی نییە، بەڵکو دەستەیەکی بڕیاردەری سەروو حکومەتە کە ئەو هێزە سیاسی و میلیشیایانە لەخۆدەگرێت کە پەیوەندی ئۆرگانیکیان لەگەڵ ئێراندا هەیە. هەرچەندە هەڵبژاردنی نوری مالیکی وەک سەرۆکوەزیران لە چوارچێوەکەدا کۆدەنگی بەدەست نەهێنا، بەڵام ئەم هەڵبژاردنە ڕەنگدانەوەی بێتوانایی هێزەکانی شیعەی دەرخست لە دروستکردنی جێگرەوەیەکی سەربەخۆ. لە هەمووی گرنگتر، سەرۆک وەزیران هەرکەسێک بێت، بڕیاردەری کۆتایی نییە، بەڵکو ئەوە چوارچێوەی هەماهەنگی لەسەری ڕێکدەکەون، جێبەجێی دەکات.
سێیەم: نووری مالیکی لە نێوان شەرعیەتی سیاسی و پاڵپشتی میلیشیا
هەرچەندە مالیکی بە فەرمی پەیوەندی بە هیچ میلیشیایەکی چەکدارەوە نییە، بەڵام پێشینەی سیاسیی ئەو وای لێدەکات ببێتە یەکێک لە دیارترین ئەو سیاسیانەی کە پاڵپشتی میلیشیاکان دەکات لە عێراقدا:
1. دروستکردنی هەیئەی هێزەکانی حەشدی شەعبی لە ساڵی 2014: مالیکی هێزەکانی حەشدی شەعبی وەک دامەزراوەیەکی فەرمی دامەزراند، کە بووە هۆی شەرعیەتدان بە بوونی میلیشیا چەکدارەکان، تێکەڵبوونیان بە پێکهاتەی دەوڵەت بەبێ چەکداماڵینیان یان هەڵوەشاندنەوەی دڵسۆزی دەرەکییان و تواناسازیی ئەو هێزانەی سەر بە ئێران بوون بۆ دزەکردنە ناو دامودەزگا ئەمنیی و ئابوورییەکان.
2. پۆشینی سیاسی بۆ میلیشیاکان: مالیکی بە درێژایی ژیانی سیاسی چەندین جار بەرگری لە گروپە چەکدارە دڵسۆزەکانی تاران کردووە و بەشداری کردووە لە پاراستنیان لە لێپرسینەوە، تەنانەت ئەوانەی وەک ڕێکخراوی تیرۆریستی لەلایەن ئەمریکاوە دەستنیشان کراون.
چوارەم: سنووردارکردنی گرەوەکەی ئەمریکا
واشنتۆن گرەو لەسەر دروست بوونی عێراقێک دەکات وەک پایەیەک بۆ گەڕاندنەوەی هاوسەنگی ناوچەیی، گۆڕەپانێک بۆ کەمکردنەوەی هەژمونی ئێران، سەکۆیەک بۆ گەشەپێدان و وەبەرهێنان، بەڵام ئەم گرەوە بەر واقیعێکی سەخت دەکەوێت بەهۆی سەرکەوتنی پارتە شیعەکانی نزیک لە ئێران لەهەڵبژاردنەکاندا، بێتوانایی ئەمریکا لە دروستکردنی کاریگەری ڕاستەوخۆ لەسەر پرۆسەی پێکهێنانی حکومەت و نەبوونی جێگرەوەیەکی بەهێزی شیعە کە پەیوەست نەبێت بە چوارچێوەی هەماهەنگییەوە.
تەنانەت ئەوەی پێی دەوترێت هێڵی سووری ئەمریکی کە سەرکردەی میلیشیاکان لە پۆستە باڵاکان قەدەغە دەکات، تا ئێستا تەنها ڕووکەشە بەو پێیەی کاریگەری ڕاستەقینە نەک تەنها لە ڕێگەی پۆستە فەرمییەکانەوە، بەڵکو لە ڕێگەی وەزارەتە سیادییەکان، ئابووری نافەرمی و بڕیاردانی ئەمنی هاوتەریبەوە دروست دەکرێت.
پێنجەم: میلیشیاکان... دەسەڵاتی نەبینراو لە دڵی بڕیاردان
1. لە چەکەوە بۆ سیاسەت: میلیشیاکان چیتر تەنها پێکهاتەیەکی چەکداری نین، بەڵکو زیاتر کارەکتەرێکی سیاسی، گەمەکارێ ئابووری، دەزگایەکی ئەمنی هاوتەریبن کە بەشدارن لە: سەپاندنی سیاسەتەکان، ڕێگریکردن لە بڕیارەکان و ترساندنی نەیارەکان.
2. سەرکردە سەرەکییەکانی بڕیاردەر: بوونی کەسایەتییەکانی وەک قەیس خەزعەلی و هادی عامری لە دڵی کۆبوونەوەکانی چوارچێوەی هەماهەنگیدا ئەوە دەردەخات کە؛ بڕیارەکان تەنها لەناو پەرلەماندا نادرێن، بەڵکو لەناو ژوورە داخراوەکاندا کە سیاسەت و هێزی چەکداری تێکەڵ بەیەکدی دەبن.
3. کۆبوونەوەکانی چوارچێوەی هەماهەنگی بە ڕوونی ڕادەی ئامادەبوونی میلیشیاکان نیشان دەدەن. نموونەی دیار بریتین لە:
أ. قەیس خەزعەلی (سەرکردەی عەسائیب ئەهلی حەق):تۆمەتبار بە تێوەگلانی لە هێرشی کەربەلا ساڵی ٢٠٠٧، لەلایەن واشنتۆنەوە وەک تیرۆریست دەستنیشانکراوە و بە ئاشکرا شانازی بەو ئۆپەراسیۆنانەوە دەکات کە هێزەکانی ئەمریکای کردۆتە ئامانج.
ب. هادی عامری (رێکخراوی بەدر): ڕێکخراوێکە کە لەلایەن سوپای پاسدارانی ئێرانەوە دامەزراوە، ڕۆڵێکی سەرەکی دەگێڕێت لە گرتنی دەوڵەت لە ڕووی دامەزراوەیی و ئەمنییەوە، بە ئاشکرا پاڵپشتی خۆی بۆ عەلی خامنەیی ڕابەری باڵای ئێران ڕادەگەیەنێت. جگە لەوەش، چوارچێوەکە باڵی سیاسی گروپەکانی وەک کەتایبی حزبوڵڵای لوبنان لەخۆدەگرێت، کە یەکێکە لە هێزە توندوتیژ و کاریگەرەکان.
شەشەم: بۆچی تەنانەت بەبێ مالیکیش دیمەنەکە ناگۆڕێت؟
تەنانەت ئەگەر مالیکی لە وەڵامی هۆشدارییەکانی ئەمریکا دووربخرێتەوە، دەرئەنجامەکە لە بنەڕەتدا جیاواز نابێت چونکە بڕیارەکان لە چوارچێوەوە دەردەچن نەوەک سەرۆک وەزیران؛ جێگەرەوەکان بە هەمان پێوەرەکانی دڵسۆزی هەڵدەبژێردرێن؛ پێکهاتەی ئەمنی و ئابووری میلیشیاکان وەک خۆی دەمێنێتەوە، بە واتایەکی تر کێشەکە لە کەسەکاندا نییە، بەڵکو لەگەڵ ئەو سیستمە سیاسییە دایە کە لە دوای 2003 بە پشتیوانی ڕاستەوخۆی ئێران پێکهێنراوە.
حەوتەم: ئاسۆ و سنووری گۆڕانکاری
نە ئەمریکا و نە تەنانەت هێزە عێراقییەکان کە بەهۆی کاریگەریی ئێرانەوە زیانیان پێگەیشتووە، ناتوانن گۆڕانکاری خێرا و ڕیشەیی بەدی بهێنن. بەڵام دەتوانرێت دەستکەوتی کەمتر بە شێوەی قۆناغ بە قۆناغ بەدەست بهێنرێت، وەک: کەمکردنەوەی دەستڕاگەیشتنی میلیشیاکان بە وەزارە سیادییەکان؛ کۆنترۆڵکردنی ئابووری هاوتەریب؛ پشتگیریکردن لە هێزە مەدەنییەکان لە درێژمەودادا. سەرباری ئەوەش، کاریگەریی ئێران وەک فاکتەری یەکلاکەرەوە دەمێنێتەوە بۆ پێکهێنانی هەر حکومەتێکی داهاتووی عێراق، مەگەر گۆڕانکارییەکی پێکهاتەیی لە هاوسەنگی هێز لەناو خودی دامەزراوەی سیاسی شیعەدا ڕووبدات.
لە کۆتاییدا
حکومەتی داهاتووی عێراق، چ بە سەرۆکایەتی نووری مالیکی بێت یان هەر کاندیدێکی دیکە لە چوارچێوەی هەماهەنگی، ناتوانێت لە ژێر کاریگەریی ئێران ڕزگاری بێت. هەژموونی ئێران هەلومەرج و گرێدراوی هیچ تاکێک نییە؛ بەڵکو دەرئەنجامی کەڵەکەبوونی سیاسی و ئەمنی و ئایدیۆلۆژییە کە زیاتر لە دوو دەیەیە درێژەی هەیە. بۆیە هەر باسێک لە عێراقێکی سەربەخۆ بەبێ هەڵوەشاندنەوەی چوارچێوەی هەماهەنگی و هێزە میلیشیاییەکان، زیاتر وەک خواستێکی تیۆری دەمێنێتەوە نەک واقیعێکی سیاسی.
ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی