کاوە نادر قادر

لەگەڵ پەرەسەندنی  بەردەوامی جەنگی نێوان کۆماری ئیسلامی لە ئێران و وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکی و ئیسرائیل لە لای دیکە، بۆ هەفتەی چوارەم،  چیتر باس، لە گەڕێکی  ململانێیە سەربازیە بە تەنیا، نییە، بەڵکو باسەکە  ئاراستەی  ئەگەری جەنگێکی کراوەی کە تیادا جوگرافیای سەربازی لەگەڵ کاریگەرییەکانی وزە و ئاسایشی جیهانی تیاد، یەکدەگرێتەوە.
فراوانبوونی  ئەو جەنگەی ئێستا، پێگەی هەستیاری ستراتیژی  دەگرێتەوە(تەنگەی هورمز و دوورگەی خارگەو تومبی کچکەو گەورە)، بە گرژی بڵاوبوونە  لەو شوێنانەدا،  رەنگدانەوەی راستەوخۆی دەبێت لەسەر بازاڕەکانی وزەو سەقامگیری ئابووری جیهانیدا.
لەم چوارچێوەیەدا، ئەگەر رووداوەکان  بەرەو ئەو ئاراستەیە بڕوات، پرسیاری گرنگ لەو رەوشەدا، دێتە ئاراوە، ئایا دەتوانرێت ئەو  جەنگە کاولکارییە، بوەستێنرێت، ئایا وەستاندنی ئەو جەنگە، دەرئەنجامی ویست و بڕیارێکی  سیاسی  دەبێت، یان لێکەوتەی فشارە جیۆپۆلەتیکییەکان کە لە توانای لایەنەکانی شەڕکەرەکان زیاترە بۆ کۆنترۆڵکردنی ڕەوتەکە؟!
داینامیکیەتی ململانێکان لە جەنگە  مۆدێرنەکاندا، ئەوە نیشان دەدەن، کە چیتر تەنیا  بە هێزی سەربازی یەکلایی ناکرێنەوە، بەلکو لە رێگەی ئەو کارلێکەرە (تفاعلات) ئالۆزانەی ئابووری و دیبلۆماسی رای گشتی و بالانسی هێز، ئاکامی دەبێت . بۆ ئێران بڕیاردانی ستراتیژی بەستراوەتەوە بە هاوسەنگییەکی ئاڵۆز لە نێوان سەنگراندنەوەی(ردع) هەرێمی  و پاراستنی سیستەمی سیاسی. ئیسرائیلیش لە ڕوانگەیەکی ئەمنی وجودییەوە نزیک دەبێتەوە لە ڕووبەڕووبوونەوەکە کە سەنگراندنەوە، لە پێشینەیەتی. هاوکات ئەمریکاش هەوڵ دەدات ململانێکان بە شێوەیەک بەڕێوە ببات کە ڕێگری لە پەرەسەندنی بکات  بۆ ناوچە پڕ ناکۆکەکانی دیکەی جیهان و  هاوسەنگی هێزیشی بۆ بپارێزێت لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.
ئەزموونەکانی ململانێ لە "سوریا و عێراق و ڤەنزوێلا" ئاماژە بەوە دەکەن کە چەمکی "سەرکەوتنی یەکلاکەرەوە" ئاڵۆزتر بووە و زۆرجار دەرئەنجامەکانی ئەو ململانێیە، بەرەو "یەکلاییکردنەوەی ناتەواو" مەیلیان هەیە کە رەنگدانەوەی هاوسەنگی هێز  دەبێ نەک "یەکلاکەرەوە بۆ مەبەست".
هێماکانی سیاسی و دیپلۆماسی لەو ماوەی ئەو چوار هەفتەیەدا، هەبوونی کەناڵی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆی پەیوەندی نێوان ئەمریکا و ئێران، دەکەن، ئەمەش لە هەوڵێکدا بۆ لێکۆڵینەوە لە ئەگەری کەمکردنەوەی پەرەسەندنی جەنگ. هەروەها ئاماژە بە هەنگاوە دیپلۆماسییە ڕانەگەیەندراوەکانی پەیوەست بە پرسەکانی"وزەو هێورکردنەوەی هەرێمی"، هەیە، سەرەڕای ڕەتکردنەوەی فەرمی و نهێنی لەلایەن ئێرانەوە.
بەڵام لە پشت ئەم دیمەنەوە، فاکتەرە ناخۆیی و دەرەکییە تێکهەڵکێشراوەکان کارلێک (تفاعل) لەگەڵ یەک دەکەن:   بەرزبوونەوەی تێچووی جەنگ، فشاری ئابووری و پەرەسەندنی ترسەکان لە هەڵکشانی جەنگەکە لە هەرێمەکەدا، بە تایبەت بە لەبەرچاوگرتنی بەردەوامی گرژییەکان لە خاڵەکانی  رێڕەوە  دەریاییە گرنگەکاندا  بە تایبەتی لە تەنگەی هورمز کە پتر لە ٢٠ ملیون بەرمیلی نەوتی خاوی بازرگانی بە رێگەی ئاوی بەوێدا هەناردە دەکرێ و لەو ناوەش چینی میللی ٣٥_٣٧٪  لە داخوازییە نەوتییەکانی (٦) ملیون لە کۆی (١٥) ملیون بەرمیل لە رۆژێکدا بەوێدا هەناردەی ئەو وڵاتە دەکرێ.
ئێران هەوڵدەدات پێگەی هەرێمی خۆی بپارێزێت بەبێ ئەوەی بخلیسکێتە ڕووبەڕووبوونەوەیەکی تەواوەوە، لەکاتێکدا ئیسرائیل هەوڵدەدات ئامانجە ئەمنییەکانی خۆی بەدەستبهێنێت بەبێ ئەوەی بەشداری شەڕێکی درێژخایەنی لەباربردنی بکات. هاوکات ئەمریکاش کار لەسەر بەڕێوەبردنی ململانێکان دەکات بۆ ئەوەی تێچووی ستراتیژی پێشبینی نەکراو ڕوونەدات.
ئەم جەنگە ناتوانرێت لە گۆڕانکاری فراوانتر لە سیستەمی نێودەوڵەتیدا جیا بکرێتەوە. ململانێی نێوان ئێران و ئیسرائیل، بە تێوەگلانی ڕاستەوخۆی ئەمریکا، ڕەنگدانەوەی گواستنەوەی جیهانە لە ژینگەیەکی تاک جەمسەرییەوە بۆ ژینگەیەکی نێودەوڵەتیی فرە جەمسەری.
ئیتر لەمەودوا بڕیارە ستراتیژییەکان، تەنیا لەدەست یەک زلهێز نابێ، بەڵکو بەرهەمی  کارلێکی ئاڵۆزی نێوان زلهێزە ناوچەییە  بەهێزەکانە!؟ لە نێوان پێویستی جیۆپۆلەتیکی و ویستی  سیاسیدا. ئەگەر چی، هێشتا هێڵکاری قۆناغی نوێ لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا شێوەی خۆی نەگرتوە، بەڵام  پێش دەچێت کۆتاییهێنان بە جەنگەکە،  دەرئەنجامی سەرکەوتنی لایەنێک یان شکستی لایەنێکی دیکە نەبێت، بەڵکو بەرهەمی هاوسەنگییەکی نەرمی نێوان پێداویستە جیۆپۆلیتیکییەکان و سنووری ویستی  سیاسیی بێ.
٢٦ی ئاداری ٢٠٢٦

.

ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی