ئەنفال ئەو تاوانا مەزنە
کو ژ لایێ ڕژێما بەعسا فاشیست هاتە ئەنجامدان،
بۆ کۆمەڵکوژی و سڕینەڤا گەلێ کوردستانێ. تاوانا ئەنفالێ ل شوباتا ساڵا 1988ێ دەست
پێکر و هەتا 6ێ مەها ئەیلولا هەمان ساڵ بەردەوام بوو.
تاوانا ئەنفالێ پێشتر
بەرناما بۆ هاتبوو دانان. ڕژێمێ سەرەدانا دەڤەران کر بۆ کۆمکرنا زانیاریان و ڕێکخستنا
هێرشان. ل دویڤدا هێرش ب شێوەکێ سیستەماتیک هاتنە جێبەجێکرن. ئەڤ تاوانە ب چەندین
قۆناغا هاتنە ئەنجامدان کو هەر ئێک ژوان دەڤەرەکا بەرفرەها کوردستانێ ڤەدگرت، بڤی
شێوەی:
قۆناغا ئێکێ: ئەنفالا
دۆڵا جافایەتی پشتی کو ڕژێما بەعسا فاشیست ل17ێ تشرینا ئێکێ1987ێ سەرژمێریا دانیشتوانێت
عێراقێ ئەنجامدای، پشتی چار مەها ئێکەم قۆناغا ئەنفالێ ل کوردستانێ ل شەڤا 23ێ
شوباتا 1988دا ل دۆڵا جافایەتی دەست پێکر، کو ئەف جهە ڤەگرتن (دوکان، بنگرد ،
چوارتا، قەڵاچولان، سەرچنار، سورداش، زێی بچوک، ئەزمەڕ، سوسێ، ماوەت، سەرگەڵوو و بەرگەڵو)،
ل 18ێ مەها سێ ساڵا 1988ێ دۆماهیک ب ڤێ قۆناغا ئەنفالێ هات.
قۆناغن دوویێ: ئەنفالا
قەرەداغ ل 22ێ ئازارا 1988ێ دەست پێکر و ل نیسانا هەمان ساڵ ب دۆماهیک هات، ئەف جهە
ڤەگرتن (چیایێ گڵە زەرد، بازیان، قەرەداغ، دەربەندی خان، زەرایەن، عەربەت ...).
قۆناغا سێیێ: ئەنفالا
گەرمیان ل حەفتێ نیسانا 1988ێ دەست پێکر و ل بیستێ نیسانا هەمان ساڵ ب دۆماهیک هات. ئەف قۆناغە ل هەمی قۆناغێن دیکە
کارەساتبارترو زیانبەخشتر بوو، چونکی 70 بۆ 80 هەزار کەس لڤێ قۆناغا ئەنفالێ هاتنە
بێسەروشوین کرن. ئەنفالا گەرمیان ئەف جهە ڤەگرتن (دوزخورماتوو، کفری، کەلار ،دەربەندیخان،
چیایێن قەرەداغ، تەکیە، چەمچەماڵ، قەرەهەنجیر، قادرکەرەم، سەنگاو، ئاخجەلەر ...).
قۆناغا چارێ: ئەنفالا
حەوزا زێ بچووک ل سێیێ مەها پێنج دەست پێکر و ل هەشتێ هەمان مەها ساڵا 1988ێ ب دۆماهیک
هات، دەڤەرەکا بەرفرەه ل باکوورێ ئەو رێکا گشتیا یا کو شارێ کەرکوکێ ب شارێ سلێمانیێ دگەهینیت ڤەگرت، هەروەسا باشوورێ رێکا
دناڤبەرا کۆیە و دەریاچەیا دوکانیش گرتەڤە. ئەڤێ قۆناغێ ئەڤ جهە گرتەنەڤە (شوان، شیخ
بزێنی، دەشتی کۆیە، گۆپ تەپە، عەسکەر، دێگەڵە، ئاڵتون کۆپری ...).
قۆناغێن ئەنفالا پێنجێ
و شەشێ و حەفتێ: ل 15ێ مەها پێنجا ساڵا 1988ێ دەست پێکر و ل 26ێ ئابا هەمان ساڵ ب
دۆماهیک هات، کو دۆڵا دناڤبەرا چیایێن شەقڵاوێ و ڕەواندزێ ڤەگرتن، کو تێدا ڕژێما بەعس
گوندێن (بالیسان، بالوکاوەو، قەتێی ...) کیمیا بارانکرن. ل ڤێ قوتاغێدا زێدەتر ل
52 گوندێت ناحیا خەلیفان و خۆشناوەتی و ڕەواندوزێ هاتنە وێرانکران. هەروەسا، دەڤەرێن
چۆمان و شاخێ قەندیل ڕانیە،چوارقوڕنە،هیزۆپ،شاخی باوەجی گرتنەڤە.
قۆناغا دۆماهیکێ (ئەنفالا
بادینان): ئەنفالا بادینان ل 25ێ ئابا ساڵا 1988ێ دەست پێکر و هەتا 6ێ ئەیلولا هەمان
ساڵ بەردەوام بوو، کو ب هێرشێن کیمیاویی ل
سنوورێت باکوورو باشوورێ کوردستان دەست پێکر. ئەڤ قۆناغە دەڤەرێن (دهۆک، زاخۆ، کانی
ماسی، زێوە، دێرەلوک، ئەتروش، زاویتە ...)ی ڤەگرتن.
مەرەم ل تاوانا ئەنفالێ
چ بوو؟
١- داگیرکردنا ئەو دەڤەرێن
کو ل ژێر کۆنترولا گەلێ کوردستانێ بوون.
٢- بایەخا جوگرافیا سیاسی
یا کوردستانێ، ئەڤەش بوو ئەگەرێ هندێ کو داگیرکەر هەردەم ب چاڤەکێ زۆر گرنگ بەرێ خۆبدەنێ و هەمی دەما د سەنگەرادابن بۆ ژ نافبرنا گەلێ
کوردستانێ.
٣- گەلێ کوردستانێ ژ لایێ ڕژێما بەعس ڤە وەکی بەربەستەکێ ل بەرامبەر ئێکەتیا
نەتەوەییا عێراقێ دهاتە دیتن، لبەر هندێ هەمی دەما دبینی کو کێشەیا گەلێ کوردستانێ
مەترسیە لسەر ئاسایشا نەتەوەییا عێراقێ.
٤- سایکۆلۆژیا سەرکردایەتیا
ڕژێما بەعسا فاشیست ل بەر گەلەک هۆیێن سیاسی، ئابووری و کۆمەڵایەتی، هەر ل دەست پێکێ
نیەتەکا شەرخوازی هەبوو، ئەڤەش بۆ ئەگەرێ هندێ کو ماوێ دەسهەڵاتا ڕژێمێ یا خوێناوی
بیت و هەردەم مژیلی خوین ڕشتنێ بن.
هەردەم داگیرکەر و دۆژمنانێت
گەلێ کوردستانێ هەوڵ داینە ب دڕندەترین شێوە تاوانا دژی گەلێ تێکۆشەرێ کوردستانێ ئەنجامبدەن،
بۆ هندێ داکو خەبات و تێکۆشانا گەلێ مە بێدەنگ
و لاواز بکەن. سەڕەرایێ تاوانێن وان، هەردەم داگیرکەر ل زەریایا خەبات و تێکۆشانا
گەلێ کوردستانێدا خەندقینە و گەلێ کوردستانێ هەر ب سەربلندی مایەڤە.
بخەمباریڤە، ڕژێما بەعسا
فاشیست لڤێ کریارێدا ب دڕندەترین شێوە ڕوبرویێ گەلێ کوردستانێ بوو، و ب ئێک ل
خراپترین هێرش بۆ سەر مرۆڤایەتیێ دهێتە دانان. لڤێ شاڵاوێدا زێدەتر ل 182000 کەس
هاتنە بێسەروشوین کرن و زێدەتر ل 5000 گوند ب تەمامی هاتنە خراب کرن. ئەوا جهێ خەمباریێە
هەتا نوکە حکومەتا عێراقا فیدڕال خزمەتا کەس و کارێت ئەنفالکریان وەک پێدڤی نەکرییە،
نەهاتینە قەرەبوو کرن، هەتا نوکە روفات نەهاتینە ڤەگەراندن و ل بیابانێت ناڤەڕاست
و باشوورێ عێراقێنە. هەروەها کۆمەڵکوژیی لسەر ئاستێ جیهانێ بە جینوساید نەهاتیە نیاسین.
ئەوا جهێ خەمباریێە، ل
دەمێ ئەنجامدانا تاوانا ئەنفالێ، هەڵوێستێ کۆمەڵگەها نێف نەتەوەیی یێ کاریگەر نەبوو،
چونکی بەرژەوەندی دگەل ڕژێما بەعسا عێراقێ هەبوو. تاوانا ئەنفالێ مەزنترین تاوانا
دژی مرۆڤایەتیێ بوو ل سەدێ رابووریدا، ئەڤ تاوانا مەزن ل بەرامبەر گەلەکی هاتە ئەنجامدان،
کو بتنێ تاوانا وان خەبات و تێکۆشان بوو ژبووی خاک و مافێن ڕەوایێن خۆ.
تاوانا ئەنفالێ برینەکا
کویر و کاریگەریگەرو مەزنە چ جارا ناهێتە
ژ بیرکرن، لبەر هندێ پێتڤیە بەردەوام د ناڤ هزر و بیرا نەتەوەیی و جیهانی دا ب زیندی
بمینیت، بۆ هندێ داکو وەکی نموونەیەکا ڕوون لە پێداچوونەڤا دادپەروەری و پاراستنا
مافێن مرۆڤی خزمەتێ بکەت و پتڤیە ڕێگری ل دووبارەبوونەڤا ئەڤان جۆرە تاوانانە بهێتە
کرن.
ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی