پرسیارێک هەیە کە دامەزراوە ئایینییەکان هەرگیز وەڵامێکی تێرکەریان بۆ نەبووە، مانەوەی بەردەوامی ئەو دامەزراوانەش بەندە بەوەی کە هەرگیز ناچار نەکرێن ڕاستەوخۆ وەڵامی بدەنەوە: کێ ئەو دەسەڵاتەی پێ بەخشیوون؟ کێش لێپرسینەوەیان لەگەڵ دەکات لەسەر ئەوەی چۆن ئەو دەسەڵاتە بەکاردەهێنن؟.
ئەمانە پرسیاری تیۆلۆژی (ئایینناسی) نین، بەڵکو پرسیاری سیاسین. ڕێک فەشەلهێنان لەمامەڵەکردن لەگەڵ ئەم پرسیارانە وەک پرسێکی سیاسی، وای کردووە دەسەڵاتی ئایینی لەو وردبینی و چاودێرییە ڕزگاری بێت کە چاوەڕوان دەکرێت هەموو جۆرە دەسەڵاتەکانی تری ناو کۆمەڵگەی مۆدێرن پێیدا تێپەڕ بن.
سروشتی هێزی پیرۆز میشێل فوکۆ، فەیلەسووفی فەڕەنسی، پێی وابوو کە دەسەڵات تەنیا داراییەک نییە لە دەستی تاکەکاندا بێت، بەڵکو پەیوەندییەکی سیستمییە لە هێزەکان کە "سۆژە" (Subject) بەرهەم دەهێنێت؛ ئەوە دیاری دەکات چی دەگوترێت و چی ناگوترێت، کێ شیاوە ڕاستی بڵێت و کێش ناچارە گوێ بگرێت. لە چوارچێوەی هزری فوکۆدا، دەسەڵات لە ڕێگەی توندوتیژییەوە کار ناکات، بەڵکو لە ڕێگەی "گوتار" (Discourse) و چەسپاندنی جۆرە پۆلێنکردنێکەوە کار دەکات کە وادەکات هەندێک پەیوەندی بە سروشتی دەربکەون، هەندێک پلەبەندی بە حەتمی ببینرێن و هەندێک دەسەڵاتیش وەک بێچەندوچوون وێنا بکرێن.
دەسەڵاتی ئایینی، کۆنترین و پوختترین گوزارشتی ئەم داینامیکەیە. ڕێبەری ئایینی لەڕێگەی هێزەوە فەرمان نادات، بەڵکو لە ڕێگەی دروستکردنی جیهانێکی ڕەمزییەوە فەرمان دەردەکات کە تێیدا پێگەکەی وەک "فەرمانێکی خودایی" دەردەکەوێت؛ بە جۆرێک کە گوێڕایەڵی بۆ ئەو، تەسلیمبوون نییە بۆ مرۆڤێکی تر، بەڵکو خۆبەدەستەوەدانە بۆ شتێکی باڵاتر. ئەمەیە وادەکات دەسەڵاتی ئایینی لە یەک کاتدا هەم بە شێوەیەکی نائاسایی بەهێز بێت و هەم بە شێوەیەکی نائاسایی مەترسیدار بێت. هێزەکەی نەک لەسەر زۆرەملێ، بەڵکو لەسەر "ڕەزامەندی" وەستاوە — لەسەر ئەو باوەڕە قووڵەی ئیماندار کە پێی وایە ئەو دەسەڵاتەی بەسەریەوەیە، نوێنەرایەتی شتێکی پیرۆز دەکات. ڕێک ئەم ڕەزامەندییەشە کە زەمینە بۆ خراپ بەکارهێنان خۆش دەکات.
سەرمایەی ئایینی لای بۆردیۆ پیێر بۆردیۆ، کۆمەڵناسی فەڕەنسی، چەمکی "سەرمایەی ئایینی" ناساند، کە مەبەست لێی ئەو دەسەڵاتە ڕەمزییە کەڵەکەبووەیە کە دامەزراوە ئایینییەکان و نوێنەرەکانیان لە ناو کایەیەکی ئایینیدا خاوەندارێتی دەکەن. وەک سەرمایەی ئابووری، سەرمایەی ئایینیش دەکرێت وەبەرهێنانی تێدا بکرێت، زیاد بکرێت و بگۆڕدرێت بۆ جۆرەکانی تری دەسەڵات. بەڵام بە پێچەوانەی سەرمایەی ئابوورییەوە، ئەمە وەک سەرمایە "نابینرێت" — خۆی وەک سەرچاوەیەک بۆ قۆستنەوە نیشان نادات، بەڵکو وەک دیارییەک کە دەبێت وەربگیرێت؛ نەک وەک هێزێک بۆ پیادەکردن، بەڵکو وەک ڕاستییەک بۆ گواستنەوە.
ئەم "نابیناییە" ڕێکەوت نییە، بەڵکو پێکهاتەییە. ئەو ڕێبەرە ئایینییەی کە دەسەڵاتەکەی وەک "بەخششی ئیلاهی" نیشان دەدات نەک وەک "بونیادێکی کۆمەڵایەتی"، سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەست هێناوە: ئەویش ئەوەیە کە دەسەڵاتەکەی خستووەتە دەرەوەی بازنەی لێپرسینەوە کە کۆمەڵگە دیموکراتەکان بۆ سنووردارکردنی دەسەڵات دایانناوە. ناتوانرێت لە ڕێگەی هەڵبژاردنەوە تەحەدا بکرێت، چونکە شەرعییەتەکەی لە دەنگەکانەوە نەهاتووە. ناتوانرێت بە پێوەرە یاساییەکان بپێورێت، چونکە بانگەشەی ئەوە دەکات نوێنەرایەتی یاسایەکی باڵاتر دەکات. تەنانەت ناتوانرێت لە ڕێگەی مشتومڕی ئەقڵانییشەوە پرسیاری لێ بکرێت، چونکە ئیمان بە پێناسە، پێویستی بە پاساوی ئەقڵانی نییە.
ئەنجامەکەش ئەوەیە کە بۆردیۆ ناوی نابوو "توندوتیژیی ڕەمزی" — واتە زاڵبوونێک کە لەڕێگەی ئەو پۆلێن و تێگەیشتنانەوە پیادە دەکرێت کە کەسی ژێردەستە خۆی لەناوەوە قبوڵیکردوون. ئەو ئیماندارەی ناتوانێت پرسیار لەو دەسەڵاتە ئایینییە بکات کە بەسەریەوەیە، تەنیا گوێڕایەڵ نییە، بەڵکو بەبێ ئەوەی بزانێت، بەشدارە لە بەرهەمهێنانەوەی ئەو سیستەمەی کە دەیچەوسێنێتەوە.
پارادۆکسی دەسەڵاتی ئەخلاقی لە ناو جەرگەی دەسەڵاتی ئایینیی دامەزراوەییدا، پارادۆکسێک هەیە کە خاوەن دەسەڵاتەکان هەرگیز نەیانتوانیوە چارەسەری بکەن و ناتوانن چارەسەریشی بکەن — چونکە چارەسەرکردنی پێویستی بە هەڵوەشاندنەوەی بنەمای دەسەڵاتەکەی خۆیان هەیە. پارادۆکسەکە ئەمەیە: بانگەشەکردن بۆ هەبوونی دەسەڵاتی ئەخلاقی، پێویستی بە نواندنی "پاکژیی ئەخلاقی" هەیە. ڕێبەرێکی ئایینی کە بە ئاشکرا دان بەئارەزووە مرۆییە ئاساییەکانی، تەماحەکانی، خاڵە لاوازەکانی و بەرژەوەندییە تایبەتییەکانی خۆیدا بنێت، دەستبەجێ بنەمای دەسەڵاتەکەی لەدەست دەدات. دەسەڵاتی ئەو بەندە بەوەی شوێنکەوتووانی بڕوایان وابێت کە ئەو لە جۆرێکی جیاوازە و لە مرۆڤە ئاساییەکان ناچێت — واتە گەیشتووەتە نزیکییەک لە پیرۆزییەوە کە خەڵکی ئاسایی بەبێ نێوەندگیری ئەو پێی ناگەن.
ئەم نمایشکردنی پاکژییە تەنیا دووڕوویی نییە، هەرچەندە دووڕوویی تێدایە، بەڵکو پێداویستییەکی پێکهاتەیی ئەو پێگەیەیە. ئەمەش داینامیکێکی دەروونی دیاریکراو بەرهەم دەهێنێت کە فەیلەسووف فریدریش نیتچە لە چوارچێوەیەکی تردا وەک "ڕیسانتییمان" (Ressentiment) یان "کینەی شاراوە" ناو دەبرد — ئەو گرژییە ناوەکییەی نێوان ئەوەی مرۆڤ بەئاشکرا ڕایدەگەیەنێت و ئەوەی لە پەنهاندا ئارەزووی دەکات؛ فشارەکە ئەوەندە کەڵەکە دەبێت تا لە کۆتاییدا لە شێوەی ڕەفتارێکدا دەتەقێتەوە کە ڕێک پێچەوانەی ئەو دروشمانەیە کە بە توندی بانگەشەی بۆ دەکرد.
هەر بۆیەشە ئابڕووچوونە ئایینییەکان لە هەموو کەلتوور و سەردەمەکاندا هەمان شێواز دووبارە دەکەنەوە. ئەو وتارخوێنەی بە بەرزترین دەنگ دژی گوناه هاواری دەکرد، ئەو زانایەی بەتوندترین شێوە کۆدە ئەخلاقییەکانی دەسەپاند، ئەو ڕێبەرەی بە گشتگیرترین شێوە بانگەشەی نوێنەرایەتی ویستی خودای دەکرد — ئەمانە بە ڕێکەوت ئەو کەسانە نین کە دواتر دەردەکەوێت هەمان ئەو یاسایانەیان شکاندووە کە خۆیان دەیانسەپاند. پەیوەندییەکە پێکهاتەییە نەک ڕێکەوت؛ هەرچەندە نواندنی پاکژییەکە ڕەها بێت، کەڵەکەبوونی ئەو شتانەی لە ناوەوە سەرکوت کراون چڕتر دەبێتەوە.
ئەم هۆشدارییە دژی ئایین نییە، بەڵکو دژی "دامەزراوەییبوونی دەسەڵاتی ئایینی"یە بەجۆرێک کە خاوەنەکانی بخاتە سەرووی لێپرسینەوە. دژی گۆڕینی "ئیمان"ە — کە لەبنەڕەتدا پەیوەندییەکی نێوان مرۆڤ و خودایە — بۆ سیستەمێکی پلەبەندی کە تێیدا نێوەندگیرە مرۆییەکان مافی بەڕێوەبردن، ڕێکخستن و بازرگانیکردن بەو پەیوەندییەوە بەناوی شوێنکەوتووەکانیانەوە بۆ خۆیان دادەنێن.
هانا ئارێنت جیاکارییەکی بنەڕەتی لە نێوان "دەسەڵات" (Authority) و "توندوتیژی"دا کردووە. دەسەڵات بە لای ئارێنتەوە، هێزێکی شەرعییە — هێزێک کە ژێردەستەکان بە ڕەوای دەبینن چونکە خزمەت بەو ئامانجانە دەکات کە بانگەشەی بۆ دەکات. توندوتیژیش جێگرەوەی دەسەڵاتە؛ واتە ئەو شتەی کە هێز کاتێک پەنای بۆ دەبات کە شەرعییەتەکەی تەواو بووبێت. لەنێوان ئەم دوو جەمسەرەدا، ئارێنت باس لە شتێک دەکات بە ناوی "داخورانی دەسەڵات" — واتە لەناوچوونی پلەبەندیی شەرعییەتی ڕاستەقینە کاتێک دامەزراوەکان بەردەوام دەبن لەبانگەشەکردن بۆ دەسەڵاتێک کە چیتر شایستەی نین.
دامەزراوە ئایینییەکان لە جیهانی هاوچەرخدا ڕێک تووشی ئەم داخورانە بوون. ئابڕووچوونە سێکسییەکان، چەوساندنەوەی دارایی، یاری دەروونی بە شوێنکەوتووە لاوازەکان — ئەمانە لادان نین لە سیستەمێکی تەندروست، بەڵکو نیشانەی تێکچوونێکی پێکهاتەیین: دەسەڵاتێکی پیرۆز کە بێ لێپرسینەوە کار دەکات، بانگەشەی شەرعییەتێک دەکات کە شایستەی نییەو پاشماوەی هێزی ئەو بانگەشەیە بۆ خزمەتی بەرژەوەندییە تایبەتییەکانی خاوەن دەسەڵاتەکان بەکاردەهێنێت.
چی دەبێت بگۆڕدرێت؟ چارەسەری ئەم قەیرانە وازهێنان لە ئیمان نییە. ئیمان پێداویستییەکی بنەڕەتیی مرۆڤە — پێویستییەک بۆ دۆزینەوەی واتایەکی گەورەتر بۆ ژیان، دۆزینەوەی دڵنەوایی لە کاتی مەینەتیدا و بوون بە بەشێک لە کۆمەڵگەیەک خاوەن بەها و نەریتی هاوبەش بن. ئەم پێداویستییانە ڕاستەقینەن و لەناو ناچن.
ئەوەی دەبێت بگۆڕدرێت، بونیادی ئەو دامەزراوانەیە کە ئیمانی تێدا ڕێکدەخرێت و گوزارشتی لێ دەکرێت. بە دیاریکراوی: دەسەڵاتی ئایینی دەبێت ملکەچی هەمان ئەو میکانیزمانەی لێپرسینەوە بێت کە هەموو دەسەڵاتەکانی تری کۆمەڵگەیەکی دیموکراتی پێیدا تێپەڕ دەبن. ئەو ڕێبەرە ئایینییانەی سەرپەرشتی پارەی گشتی دەکات، دەبێت پابەندی شەفافییەتی دارایی بن. ئەو دامەزراوە ئایینییانەی خزمەتگوزاری پێشکەش بەکەسانی لاواز دەکەن — وەک ڕاوێژکاری و ڕێنمایی — دەبێت ملکەچی پێوەرە پیشەییەکان و چاودێری یاسایی بن. ئەو ڕێکخراوە ئایینییانەی بانگەشەی نوێنەرایەتی پێکهاتەکان دەکەن، دەبێت بەرپرسیار بن لەبەردەم ئەو پێکهاتانەدا لە ڕێگەی میکانیزمێکەوە کە بەند نەبێت بە ویست و بڕیاری خودی ڕێبەرە ئایینییەکە.
ئەمە هێرش نییە بۆ سەر ئایین، بەڵکو پیادەکردنی هەمان ئەو بنەمایانەیە کە کۆمەڵگە دیموکراتەکان لە ماوەی سەدەها ساڵدا پەرەیان پێداوە بۆ ڕێگریکردن لەگەندەڵی لەهەموو جۆرەکانی تری دەسەڵاتدا. جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان، سەروەری یاسا، پاراستنی مافی تاک لە بەرامبەر زۆرەملێی دامەزراوەیی — ئەم بنەمایانە ڕێک بۆیە دانراون، چونکە هەموو دەسەڵاتێکی چڕبووەوە، ئەگەر لێپرسینەوەی لەگەڵ نەکرێت، بەرەو چەوساندنەوەی ژێردەستەکانی دەچێت. دەسەڵاتی پیرۆزیش لەم یاسایە بەدەر نییە. بگرە زیاتر ئامادەیە بۆ لادان — چونکە ئەو ئامرازانەی باوەڕداران بۆ پاراستنی خۆیان لە چەوساندنەوە لە کایەکانی تری ژیاندا بەکاریدەهێنن، ڕێک ئەو ئامرازانەن کە دەسەڵاتی ئایینی فێریان دەکات وەلاو بنێن کاتێک دێتەسەر پەیوەندییان لەگەڵ ڕێبەرە ئایینییەکانیان.
بەرپرسیارێتیی مەعریفە بۆ کۆمەڵگەی کوردی بە تایبەتی — کە لە لایەن ئەکتەرانێکەوە دەورە دراوە کە سوود لە پەرتەوازەییەکەی دەبیننو لەلایەن بزوتنەوەگەلێکەوە دەکرێتە ئامانج کە دەسەڵاتی ئایینی بۆ کۆنترۆڵکردن بەکاردەهێنن نەک بۆ خزمەتکردن، ئەم پرسە تەنها تیۆری نییە. دزەکردنی بزوتنەوەی سەلەفی بۆ ناو کۆمەڵگەی کوردی ڕێک لەڕێگەی قۆستنەوەی ئەو بۆشاییەی نێوان بانگەشەکانی دەسەڵاتی ئایینی و نەبوونی میکانیزمی لێپرسینەوەوە بووە. ئەو کۆمەڵگەیەی نەتوانێت پرسیار لە ڕێبەرە ئایینییەکانی بکات، ناتوانێت خۆی لەچەوساندنەوەی ئەو ڕێبەرانەش بپارێزێت.
ڕۆشنبیران، نووسەران و چینی خوێندەواری کۆمەڵگەی کوردی لێرەدا بەرپرسیارێتییەکی تایبەتییان لەسەر شانە. نەک بۆ هێرشکردنە سەر ئیمان، بەڵکو بۆ جەختکردنەوە لەسەرئەوەی، بەشێوەیەکی ڕونو دەنگێکی دلێر — کە ئیمان پێویستی بەتەسلیمکردنی عەقڵی ڕەخنەیی نییە؛ کە دەسەڵاتی ئایینی دەبێت لەڕێگەی خزمەتەوە بەدەستبهێنرێت، نەک لەڕێگەی پێگەوە؛ کە ئەو ئیماندارەی پرسیار لەڕێبەرەکەی دەکات، "هەڵگەڕاوە" نییە، بەڵکو پیادەی مافێکی بنەڕەتیی مرۆیی دەکات بۆ لێپرسینەوە لە دەسەڵات — مافێک کە هیچ جۆرە دەسەڵاتێک، چ پیرۆز بێت و چ دنیایی، شەرعییەتی ئەوەی نییە لێی زەوت بکات.
ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی