د. ئەمیر حسێن

      

   
   درۆکردن لەگەڵ جەماوەر، مەترسیدارترین شت نیە، دەسەڵاتداران پەنای بۆ ببەن، بەڵکو لەوە مەترسیدارتر ئەوەیە، دەسەڵات بە بەرنامە هەلومەرجێک بخوڵقێنێ، خەڵک بەناچاری پێویستیان بەوەبێت، باوەڕ بە درۆکانیان بکات.
   ستەمکار هەرگیز بە ستەملێکراوان ناڵێت: ئێوە لە دۆخێکی باشدان. لەکاتێکدا ئەوان لەناو هەژاری و گەندەڵی و ترسدا نوقم بوبن، چونکە ئەمە درۆیەکه شاخدارەو جێگەی باوەڕی کەس نیە. بۆیە ئەم فۆڕمە لە درسەڵاتداران، بە شێوازێکی فێڵبازانە درۆکانیان دادەڕێژن، دان بەوەدا دەنێن وڵات لە قەیراندا دەژیت، هەژاری و نەبونی تەنگی بە کۆمەڵگا هەڵچنیوە،   گەندەڵی دامو دەزگاکانی توشی شکست کردوە، نادادی و یاساشکێنی بە شێوەیەکی مەترسیدار بڵاوبۆتەوە، لە بەرامبەردا زۆر بێشەرمانە تەنها ( هیوا و ئومێد)ێکی ساختە، وەک چارەسەر و دەرمانی هۆشبەر، بێ بەرامبەر بۆ سەرجەم قەیرانەکان پێشکەش دەکەن.
   بەم شێوەیە هەمو پرسەکان حەواڵەی ئایندە دەکرێن، بە ڕادەیەک ئایندە دەبێتە گۆڕستانی پرسیارەکانی ئێستا. دەسەڵات داواناکات خۆتان بگونجێنن لەگەڵ ئەم بارودۆخە ناهەموارەی هەیە، بەڵکو ئەوەندە بەسە لە ئێستادا قەناعەت بە هاوڵاتیان بکات، توڕەیی و نیگەرانیەکانیان لەم دۆخەدا لە کۆگاوعەمبارە فراوانەکانی (هیوا)دا هەڵگرن.
   لێرەوە ستەمکاریی ڕاستەقینە دەست پێدەکات. چونکە دەسەڵات تەنها بە دامودەزگای ترس و تۆقاندن حوکم ناکات، بەڵکو جۆرە ستەمکارییەکی نەرمتر پەیڕەو دەکات، وا لە مرۆڤ دەکا خۆی چاودێری خۆی بكات، پاساو بۆ ڕەفتارەکانی دەسەڵاتداران بێنێتەوە، ناڕەزایەتییەکانی بۆ ئایندە حەواڵە بکا. بەم شێوەیە هیوا و ئومێد دەبێتە بەشێک لە پێکهاتەی دەسەڵات.
   ترس پێت دەڵێت: (قسە مەکە) بەڵام هیوای درۆینەش پێت دەڵێت:(قسەکانت هەڵگرە بۆ داهاتو)، ترس دەرگاکەت بەسەردا دادەخات، بەڵام هیوای درۆینە وات لێدەکات، چاوەڕێ بکەی دەرگاکە خۆی بکرێتەوە. ئەنجامەکەش یەک شتە (تۆ هێشتا لەناو قەفەس دایت، تۆ هێشتا بێدەنگی و قسە ناکەی) .
   دەسەڵاتی گەندەڵ پێویستی بەوە نەماوە بیسەلمێنێت دەستپاکە. ڕێگەی ئاسانتری گرتۆتە بەر، بۆ ئەوەی گەندەڵی وەک دیاردەیەکی ئاسایی و سروشتی پێشان بدات، بەردەوام دەڵێت: ڕاستە گەندەڵی هەیە، بەڵام چاکسازی پێویستی بە کاتە، پێویستی بە پڕۆژەیە، پێویستی بە لیجان و کەسانی پسپۆڕە. دەستەبژێری سیاسی، کە لە بنباتنانی کۆمەڵگایەکی ئارام و لانیکەمی ئاسودە و دارپەروەردا شکستی هێناوە، پێویستی بە دانپێدانانی شکستەکەیان نییە، ئەوەندە بەسە ڕابردوو بکاتە بەرپرسیاری ئێستا، ئێستاش بکاتە بەرپرسیاری ئایندە.
   مەترسیدارترین شت ئەوەیە، دەسەڵات هەوڵبدا مەینەتی بگۆڕێ بۆ فەزیلەتێکی ئەخلاقی. بەردەوام داوا لە هەژاران بکات، ئارامبگرن لەبری ئەوەی پرسیاربکەن، یان هەڵوێست بنوێنن،(بۆچی ئەوان هەژارن؟) داوا لە هاوڵاتیان بکات، بەردەوام قوربانی بدەن، لەبری ئەوەی بپرسن،(کێ سودمەندە لە قوربانییەکانىان؟) بە هاونیشتیمانیان بڵێ: بەرگەگرتن و خۆڕاگری، بەرامبەر گوزەرانی سەخت و قەیرانەکان (نیشتمانپەروەرییە!)، لەکاتێکدا سەروەت و سامانی خۆیان و کەسە نزیکەکانیان بەردەوام هەڵدەکشێت.
    دەسەڵات پێویستی بە شاردنەوەی، ئەو جیاوازییە قوڵە کۆمەڵایەتیانە نەماوە، کە خۆی زۆر بێشەرمانە بەشدارە، لە تۆخ کردنەوەیاندا، بەڵکو بەردەوام هەوڵدەدات، تەفسیرێکی ئەخلاقی بۆ جیاوازییەکان بدۆزێتەوە. ئەوەتا لەپڕ دەوڵەمەندبونی دەستەبژێرێک بە (سەرکەوتن) دەچوێنێ، هەژاری زۆرینە بە ( توانای خۆڕاگری و ئارامگرتن). ئیمتیاز بە (مافی ڕەوا و شایستە و لێهاتویی)، هەژاریش بە (قەدەر و قوربانیدان). پرسیار لە مەڕ دادپەروەری کۆمەڵایەتیش بە جۆرێک لە ناڕەزایەتی، یان ڕەشبینی، تەنانەت (خیانەتیش). بەم شێوەیە دەسەڵات سەرکەوتوو بوە، لە بڕیاردان لەسەر گۆڕینی دزو گەندەڵ و تاوانباران، بە قوربانی و نیشتمان پەروەر.
   کاتێکیش دامەزراوەی ئایینی، تێکەڵ بەم سیستەمە دەبێت، بابەتەکە دەکرێت هێندەی تر ئاڵۆزبێت. چونکە دەسەڵاتی سیاسی دەتوانێت، بەڵێنی ئایندەیەکی باشتر لەم دنیایەدا بە هاوڵاتیان بدات، لەکاتێکدا گوتاری ئایینیی دەسەڵاتگەر دەتوانێت، دادپەروەری بۆ جیهانێکی تر حەواڵە بکا.
   لێرەدا ئەرکی سڕکردنی کۆمەڵگا دابەش دەبێت: لەلایەک سیاسەیەکان بەڵێنی بەیانیت پێدەدەن، لەلاکەی تر پیاوانی ئاینی داوات لێدەکەن، تا قیامەت ئارام بگریت. لە هەردوو حاڵەتەکەدا، دەکرێت ستەم ئامادەبێ و بەرپرسیاری ماف و هەڵوێست غائب و نادیار.
   ئەگەرچی کێشەکە لە ئاییندا نییە وەک باوەڕ، یان ئەزموونێکی ڕۆحی، بەڵکو لە گۆڕینی فوکەیشنی ئاییندایە، بۆ دامەزراوەیەک، پاساو بۆ نادادی دەسەڵات دەهێنێتەوە، عەبایەکی پیرۆز بەسەر ستەمدا دەدات، گوێڕایەڵی بۆ دەسەڵاتی سیاسی دەکاتە فەزیلەتێکی ئەخلاقی، لە ئیمانداران دەخوازێ بەرگەی نەهامەتی و قەیرانەکان بگرن.
   لێرەوە پرۆسەی بەرهەمهێنانی هیوا، مەترسیدارترین فۆڕمی خۆی وەردەگرێت، وەک نیچە دەڵێت:( هیوا خراپترینی خراپەکانە، چونکە ئازار و مەینەتیەکانی مرۆڤ درێژ دەکاتەوە)
    دەسەڵاتی هاوچەرخ، لە پێناو جێگیر کردنی دروشمی هەڵخەڵەتێنەرانەی هیوا و ئومێد، وەک پرەنسیپێکی ئەخلاقی، میدیایەکی زەبەلاحی خستۆتە کار. میدیایەک دەتوانێت شکست بکاتە دەستکەوت، دۆڕان بکاتە سەرکەوتن، گەندەڵی بکاتە تۆمەت و ناوزڕاندن، ناڕەزایەتی بکاتە پیلانگێڕی، ڕەخنەگرتنیش بکاتە خیانەت و دوژمنایەتی.
   میدیا واقیعەکە ناگۆڕێت، بەڵکو ئەو چاویلکەیە دەگۆڕێت کۆمەڵگە لەڕێگەیەوە واقیعەکەی پێ دەبینێ. ئەگەرهاوڵاتیان لە دۆخی هەژاری و نەبونیدابن، بەڵام شاشەی تەلەڤزیۆن پێیان بڵێت: ئابووری لە بووژانەوەدایە، واتای ئەوە ناگەیەنێ دەسەڵات پڕۆژەی سەرپێخستوە، بۆ قەڵاچۆکردنی هەژاری، بەڵکو تەنها هەوڵی سڕینەوەی تێگەیشتن لە هەژاری دەدات لە زاکیرەماندا. لێرەوە میدیا لە ئاوێنەی کۆمەڵگەوە دەبێتە کارگەی دروستکردنی واقیعێکی سیاسی درۆزنانە.
   هەر کاتێکیش میدیاکان سەرکەوتوبون کۆمەڵگە ڕابێنن لەسەر درۆ، ئیتر درۆ دەبێتە دیاردەیەکی سروشتی و ئاسایی ڕۆژانە، وەک بەشێک لە فەرهەنگی سیاسی دەسەڵات، ئەمەش تەنها لەسەر کەوڵی ڕاستی و حەقیقەت بەرجەستە دەبێ، بەهەمان شێوە ئەگەر دادپەروەری هەمیشە بە هیوا بسپێردرێ، ئیتر نادادی لە ئێستادا بە ئاسانی دەبێتە شتێکی ئاسایی و قبوڵکراو.
    مەترسیدارترین پرسیاری سیاسی لەمڕۆدا ئەمه‌ نییە: (ئایا ئێمە هێشتا هیوامان ماوە بۆ باش بون؟) بەڵکو ئەمه‌یه: (ئایا ئەم هیوا و ئومێدە ئێمەی ئازا تر و ئازاد تر کردوە، لە پێناو هەڵوێستی کردەیی، یان توانای بەرگەگرتنی کۆیلایەتیەکەمانی زیاتر قوڵ کردۆتەوە؟)
   چونکە کاتێک هیوا دەبێتە کردەوە، دەبێتە هێز. بەڵام کاتێک دەبێتە بەڵێنێکی درۆزنانەی بێ ئەنجام، دەبێتە خەڵەتاندن. کاتێک دەبێتە ئامرازێک بۆ دواخستنی دادپەروەری، دەبێتە چەکێک بەدەست دەسەڵاتەوە. کاتێکیش فێری ئەوەمان دەکات تەنها چاوەڕێ بکەین، لەبری ئەوەی هەڵوێست وەربگرین و لێپرسینەوە بکەین، لەم کاتەدا مانای وایە دەسەڵات چیتر پێویستی بە لێپێچینەوەو زیندان و پۆلیس نەماوە، چونکە کۆمەڵگا بۆتە زیندانێکی ئارەزومەندانەی خامۆش و بێدەنگ .

ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی