بەختیار ئەحمەد ساڵح

پێشەکی
لە زۆربەی کۆمەڵگا کۆنەکاندا، کامڵ بوون تەنها قۆناغێکی تەمەن نەبوو کە مرۆڤ بە گەیشتن بە تەمەنێکی دیاریکراو خۆکارانە پێی بگات؛ بەڵکو قۆناغێک بوو کە بە تاقیکردنەوە، بەرپرسیارێتی و جیاکردنەوەيەکى هێواش لە جیهانی منداڵی بەدەست دەهات.
بۆیە لە زۆر کەلتوور و کۆمەڵگای کۆندا، ئەوەی بە ڕێوڕەسمی گواستنەوە یان Rite of Passage  ناسراوە، بوونی هەبوو. ئەم ڕێوڕەسمانە ئامانجیان ئەوە بوو کە مێردمنداڵ لە جیهانی منداڵییەوە بگوازرێتەوە بۆ جیهانی گەورەکان؛ واتە بزانێت کە قۆناغێک لە ژیانی کۆتایی هاتووە و لە ئێستاوە دەبێت بەرپرسیارێتیی زیاتر لە ئەستۆ بگرێت، پشت بە خۆی ببەستێت و فێری ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ترس، شکست، ئازار و نادیاردا ببێت.
بەڵام لە جیهانی مۆدێرندا زۆربەی ئەو ڕێوڕەسم و چوارچێوە کۆمەڵایەتییە کۆنانە لاواز بوون یان لەناوچوون، لە کاتێکدا جێگرەوەیەکی ڕوون و کاریگەر بۆیان دروست نەکراوە. لە ئەنجامدا، هەندێک گەنج لە نێوان دوو جیهاندا دەمێننەوە، لە ڕووی جەستەیی گەورەن، بەڵام لە ڕووی دەروونی هێشتا منداڵن. ئەم دۆخە لە هەندێک ڕوانگەی دەروونناسییەوە بە منداڵی هەمیشەیی ناودەبرێت.

بۆچی کۆمەڵگا کۆنەکان پێویستیان بە ڕێوڕەسمی گواستنەوە هەبوو؟
مرۆڤی کۆن تێدەگەیشت کە گەورەبوونی جەستە بە تەنیا بە مانای گەورەبوونی دەروونی و کۆمەڵایەتی نییە. بۆیە کۆمەڵگا هەوڵی دەدا بۆ مێردمنداڵەکە قۆناغێکی دیاریکراو دابین بکات کە تێیدا هەست بکات شتێکی گرنگ لە ژیانی گۆڕاوە. مێردمنداڵەکە سەرەتا لە جیهانی پارێزراوى و چاودێریدا دەژیا؛ دایک و خێزان سەرچاوەی سەرەکیی ئاسایش و پشتگیریی ئەو بوون. پاشان قۆناغێک دێت کە دەبێت بە شێوەیەکی هێواش لەم جیهانە دوور بکەوێتەوە و بگوازرێتەوە بۆ جیهانی بەرپرسیارێتی. پەیامەکە سادە بوو: تۆ بۆ هەمیشە منداڵ نامێنیت. ئامانج تەنها ئەوە نەبوو کە بە مێردمنداڵەکە بڵێن ئێستا گەورە بوویت، بەڵکو دەیانخستە دۆخێکەوە کە خۆی دەبوو بزانێت توانای ئەوەی هەیە لەو شتانە تێپەڕێت کە پێشتر پێی وابوو ناتوانێت.
جیاکردنەوە لە پشتبەستن بە دایک
یەکێک لە گرنگترین هێماکانی ڕێوڕەسمەکانی گواستنەوە، دەرچوون لە پشتبەستنی مێردمنداڵەکە بە دایک بوو. دایک لە هۆشیاریی سەرەتایی مرۆڤدا هێمای پاراستن، خواردن، گەرمی و ئارامییە. بۆیە گواستنەوەی مێردمنداڵ بۆ کامڵ بوون پێویستی بە جۆرێک لە جیاکردنەوەی هێمایی لەم جیهانە هەبوو. بەڵام ئەمە بە مانای وازهێنان لە دایک یان لەناوبردنی پەیوەندیی خۆشەویستی نییە؛ بەڵکو گۆڕینی شێوەی پەیوەندییەکەیە. منداڵ پێویستی بە پاراستنی دایک هەیە. بەڵام مێردمنداڵ دەبێت فێربێت بتوانێت خۆی بپارێزێت، بەرپرسیارێتیی خۆی بگرێتە ئەستۆ و لە قۆناغێکی تر لە ژیاندا تەنانەت بەرپرسیاری بێت لەکەسانی تریش. لەبەر ئەوە لە هەندێک کەلتووردا هێما و ڕێوشوێنێک هەبوو کە شتە تایبەتەکانی جیهانی منداڵی سنووردار دەکران. بەمانای: کاتی پشتبەستن بە تەواوی کۆتایی هاتووە؛ کاتی بەرپرسیارێتی دەستی پێکردووە.
بۆچی ئازار بەشێک بوو لە پەروەردە؟
لە سەردەمی ئێستادا هەندێک کەس لەگەڵ بیرۆکەی ڕووبەڕووبوونەوەی منداڵ لەگەڵ ئازار و سەختی و ناڕەحەتیدا نین. بەڵام کۆمەڵگا کۆنەکان بە شێوەیەکی جیاواز سەیری ئەم بابەتەیان دەکرد. باوەڕیان وابوو کە ئەو کەسەی کە هەرگیز سەختی نەبینێت، لە کاتی هاتنی سەختییە ڕاستەقینەکاندا لەوانەیە بە ئاسانی تێکبشکێت، ئەو منداڵەی هەمیشە لە شکست پارێزراو بێت، لە داهاتوودا لە شکست دەترسێت، ئەو کەسەی هیچ کات بەرپرسیارێتی پێ نەدراوە، لە داهاتوودا لە ناتوانێت بڕیار بدات، ئەوەی هەمیشە کەسانی تر کێشەکانی بۆ چارەسەر بکەن، فێر دەبێت کە هەمیشە کەسێک هەیە دێت و ڕزگاری دەکات.
مرۆڤ بە گوێگرتن لەوانەی مامۆستایانى گەشەپێدانى دەروونى کە پێی دەڵێن تۆ بەهێزیت، متمانە بە خۆی دروست ناکات؛ بەڵکو کاتێک شتێک کە لێی دەترسێت تاقی دەکاتەوە و دەبینێت توانای تێپەڕینى هەیە لێی، متمانە بە خۆی دروست دەکات.
تەنهایی وەک قوتابخانەی گەشەکردن
یەکێک لە قووڵترین بەشەکانی ڕێوڕەسمە کۆنەکانی گواستنەوە، تەنهایی کاتی بوو. لە هەندێک کەلتووردا مێردمنداڵەکە بۆ ماوەیەکی دیاریکراو دەچووە ناو سروشت، دارستان، چیا یان شوێنێکی دوور لە خێزان. لە ڕوانگەی ئەمڕۆوە ئەمە لەوانەیە سەخت بێت، بەڵام لە ڕووی دەروونییەوە مانایەکی گرنگی هەیە. لە ژیانی ڕۆژانەدا مرۆڤ لەگەڵ کەسانی تر دەژی: خێزان، هاوڕێ، کۆمەڵگا، تەلەفۆن، میدیا و تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان. بەڵام کاتێک مرۆڤ بۆ ماوەیەک لەم دەنگانە دوور دەکەوێتەوە، دەست دەکات بە ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ خۆی. لەوێدا تەنهایی دەبێتە ئاوێنەی ناخ. گەنج فێر دەبێت چۆن خۆی بڕیار بدات، چۆن ڕووبەڕوو ترسەکانی ببێتەوە، چۆن تەنهایی قبوڵ بکات، چۆن بەرگەرى شکست بگرێت، چۆن ئەنجامی هەڵبژاردنەکانی خۆی قبوڵ بکات و چۆن توانا شاراوەکانی خۆی بدۆزێتەوە. لەبەر ئەوە تەنهایی لە کۆمەڵگا کۆنەکاندا تەنها دوورکەوتنەوە لە کۆمەڵگە نەبوو؛ بەڵکو گەشتێک بوو بۆ ناو خود.

ڕۆڵی کەسانى گەورەتر
لە کۆمەڵگا کۆنەکاندا گواستنەوەی مێردمنداڵى بۆ کامڵ بوون تەنها ئەرکی دایک و باوک نەبوو، کۆمەڵگاش بەشدار بوو. پیاوانی گەورەتر، پیران، مامۆستایان، ڕابەران و ئەو کەسانەی کە ئەزموونی ژیانیان هەبوو، ڕۆڵی ڕێبەر و مامۆستایان دەبینی. گەنج پێویستی بە نموونەیەک هەیە کە بتوانێت لێوەی فێربێت. نەک تەنها کەسێکى بەهێز لەڕووى جەستەیی، بەڵکو کەسێک کە:
بەرپرسیارێتیی کردارەکانی خۆی دەگرێتە ئەستۆ.
بەڵێنەکانی جێبەجێ دەکات.
دەزانێت کەی توند بێت و کەی بە بەزەییەوە مامەڵە بکات.
تووڕەیی خۆی کۆنترۆڵ دەکات.
بەرگەى شکست بگرێت.
لە کاتى هەڵەکردن، دان بە هەڵەکەى دەنێت.
بزانێت کە بەهێزیی ڕاستەقینە بریتی نییە لە کۆنترۆڵکردنی کەسانی تر، بەڵکو کۆنترۆڵکردنی خۆیەتی.
لە کۆمەڵگای مۆدێرندا چی ڕوویداوە؟
کێشەکە ئەوە نییە کە جیهانی مۆدێرن مرۆڤ لاواز دەکات یان هەموو ڕێوشوێنە کۆنەکان باش بوون.  کێشەکە ئەوەیە کە کۆمەڵگای مۆدێرن زۆرێک لە ڕێوڕەسم و چوارچێوەکانی گواستنەوەی کۆنی لابردووە، بەڵام لە هەموو شوێنێکدا جێگرەوەیەکی ڕوونی بۆ دانەنراوە. ئەمڕۆ زۆرجار هیچ پڕۆگرامێکى کۆمەڵایەتی نییە کە بە شێوەیەکی ڕوون بە گەنج بڵێت: قۆناغى منداڵیی کۆتایی هاتووە؛ ئێستا بەرپرسیاری ژیانی خۆتیت. بۆیە هەندێک کەس لە دۆخێکی نێوانیی درێژخایەن دەژین. نە منداڵن، نە بە تەواوی گەشەکردوون. دەکرێت تەمەنیان ٣٠ یان ٤٠ ساڵ بێت، بەڵام هێشتا چاوەڕوانن کە کەسێکی تر پارەیان بۆ دابین بکات، کێشەکانیان چارەسەر بکات، بڕیارەکانیان بۆ بدات، یان بەردەوام پشتگیری و دڵنیاییان پێ بدات. لێرەدا چەمکى منداڵی هەمیشەیی دەردەکەوێت.

منداڵی هەمیشەیی چییە؟
منداڵی هەمیشەیی تەنها ئەو کەسە نییە کە خۆشی لە یاری و کاتبەسەربردن دەبینێت. مەبەست لەو کەسەیە کە بە شێوەیەکی هۆشیارانە یان ناهۆشیارانە ڕەتى دەکاتەوە کە بە تەواوی بگوازرێتەوە بۆ جیهانی بەرپرسیارێتی. لە نیشانەکانی ئەم دۆخە:
هەڵهاتن لە بەرپرسیارێتی.
ترسی زۆر لە پابەندی و پەیوەستکردنى خۆی بە شتێک.
پشتبەستنی دارایی یان دەروونیی زۆر بە کەسانی تر.
بەدواداچوونی بەردەوام بۆ خۆشی و ڕەخنەگردن لە هەر جۆرە سەختییەک.
نەتوانینی بڕیاردان.
بەرپرسیارکردنى کەسانى تر لە شکستەکانى خۆى.
پێویستی بەردەوامى بە پەسەندکردنی لەلایەن کەسانی ترەوە.
نەتوانینی قبوڵکردنی ئەنجامی هەڵبژاردنەکانی خۆی.
گۆڕینی بەردەوامی ئامانجەکان کاتێک سەخت دەبن.
چاوەڕوانی کەسێک بۆ ڕزگارکردنی.
کێشەکە تەمەن نییە. مرۆڤ دەتوانێت ٥٠ ساڵ بێت، بەڵام لە ڕووی دەروونییەوە هێشتا وەک منداڵ بژی: دەمەوێت وەربگرم، بەڵام نەمەوێت بەرپرسیار بێم.
کامڵبوون بە مانای دڕندەیی و توندوتیژی نییە
دەبێت لێرەدا لە کامڵبوون بە شێوەیەکی دروست تێبگەین. کامڵبوون واتە توندوتیژی نییە. واتە سەرکوتکردنی هەستەکان نییە. واتاى ئەوە نییە کە پیاو نابێت بگری. واتە کۆنترۆڵکردنی ژن و کەسانی تر نییە. کامڵبوون بریتییە لە توانای هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی، بەبێ لەدەستدانی مرۆڤایەتی. کەسێکى پێگەیشتوو دەتوانێت بترسێت، بەڵام ڕێگا نادات ترس لەبرى ئەو بڕیار بدات. دەتوانێت خەمگین بێت، بەڵام خەم ناکاتە پاساوێک بۆ تێکدانی ژیانی خۆی، دەتوانێت بڵێت نازانم، دەتوانێت کاتێک پێویستی هەیە داوای یارمەتی بکات، و دەتوانێت بڵێت من هەڵەم کرد. ئەمە نیشانەی لاوازی نین؛ نیشانەی پێگەیشتنە.
لە سەلماندنی پیاوێتی بۆ دروستکردنی مرۆڤ
لە کۆمەڵگا کۆنەکاندا مێردمنداڵى کوڕ زۆرجار دەبوو پیاوێتیی خۆی لەبەردەم کۆمەڵگا بسەلمێنێت. بەڵام ئەمڕۆ پێویستە ئەم بیرۆکەیە بە شێوەیەکی مرۆڤانەتر دابڕێژین. پێویست ناکات ڕێوڕەسمە سەخت و کۆنەکان وەک خۆیان بگەڕێنینەوە؛ بەڵکو دەبێت ئەرک و مانای دەروونی و کۆمەڵایەتییەکەیان بگەڕێنینەوە. واتە گەنج دەبێت دەرفەتی ئەزموونکردنی ئەمانەی هەبێت: بەرپرسیارێتی، دیسیپلین، کار، شکست، سەختی، تەنهایی، خزمەتکردن، مەترسیی و بەدەستهێنان. وەرزشێکی سەخت دەتوانێت ئامرازێک بێت، کارکردن دەتوانێت ئامرازێک بێت، گەشتکردن بە تەنهایی دەتوانێت ئامرازێک بێت، خزمەتکردنی کۆمەڵگا دەتوانێت ئامرازێک بێت، فێربوونی پیشە و شارەزایییەکی قورس دەتوانێت ئامرازێک بێت، ئەزمونکردنى ژیان بۆ ماوەیەک بەبێ پشتبەستنی تەواو بە خێزان دەتوانێت ئامرازێک بێت، بەڵام لە سەرووی هەموو ئەمانەوە، گەنج پێویستی بە ڕێبەر و نموونەی پێگەیشتوو هەیە.
لە پاراستنەوە بۆ توانابەخشین
یەکێک لە هەڵە گەورەکانی دایک و باوک ئەوەیە کە خۆشەویستی و پاراستنی هەمیشەیی وەک یەک شت لێکدەدەنەوە. خۆشەویستی واتە ئەوە نییە کە کوڕەکەت لە هەموو ئازارێک بپارێزیت. هەندێک جار خۆشەویستیی ڕاستەقینە ئەوەیە کە ڕێگە بدەیت ئەنجامی هەندێک کردارەکانی خۆی ببینێت. ئەگەر بەرپرسیارێتییەکی لەبیر کرد، هەمیشە پێویست ناکات دایک یان باوک بێت و ڕزگاری بکات. ئەگەر شکستى هێنا، دەبێت فێربێت چۆن دووبارە دەست پێ دەکاتەوە، ئەگەر بڕیارێکی هەڵەی دا، دەبێت بتوانێت ئەنجامەکەی قبوڵ بکات.
پێویستمان بە ڕێوڕەسمی نوێی گواستنەوە هەیە
لەوانەیە کۆمەڵگای مۆدێرن پێویستی بە گەڕانەوەی ڕاستەوخۆ بۆ ڕێوڕەسمە کۆنەکان نەبێت، بەڵام بە دڵنیایی پێویستی بە ڕێوڕەسم و ئەزموونی نوێی گواستنەوە هەیە. ڕێوڕەسمێک کە لەسەر زیانگەیاندن دانەمەزرابێت، بەڵکو لەسەر تاقیکردنەوە، مانا و بەرپرسیارێتی. بۆ نموونە گەنج پڕۆژەیەکی ڕاستەقینە تەواو بکات، فێری پاراستنی خۆى و کۆنترۆڵکردنی هێزی خۆی بێت، بە تەنهایی گەشت بکات، بۆ ماوەیەکی دیاریکراو خزمەتی کۆمەڵگا بکات، کار بکات و داهاتی خۆی بەدەست بهێنێت، شارەزایییەکی بەسوود فێربێت، بەرپرسیارێتیی پڕۆژە یان گرووپێک وەربگرێت، ئەزموونێک لە سروشتدا تێپەڕێنێت، فێری بێدەنگی و بیرکردنەوە ببێت و لەگەڵ کەسانى پێگەیشتوو دابنیشێت و لەگەڵیان دەربارەی ژیان، شکست، خۆشەویستی، بەرپرسیارێتی، مردن و هەڵبژاردن گفتوگۆ بکات. ئەم جۆرە ئەزموونانە لەوانەیە لە هەزاران وانەی تیۆری کاریگەرتر بن.

کۆتایی
کێشەکە ئەوە نییە کە گەنجانی ئەمڕۆ لە گەنجانی ڕابردوو لاوازترن، یان هەموو ڕێوڕەسمە کۆنەکان دروست و گونجاون بۆ ئەمڕۆ. کێشەی قووڵتر ئەوەیە کە مرۆڤ پێویستی بە مانایەک هەیە بۆ گواستنەوە لە قۆناغێکی ژیانەوە بۆ قۆناغێکی تر. منداڵی جیهانی پشتبەستنە. کامڵبوون جیهانی بەرپرسیارێتییە. لە نێوان ئەم دووانەشدا قۆناغێکی گواستنەوە هەیە کە نابێت مرۆڤ تێیدا بەبێ نەخشە و ڕێبەر بەجێبهێڵرێت. کۆمەڵگا کۆنەکان بە شێوەیەکی ڕوون بە مێردمنداڵەکەیان دەوت: قۆناغێک کۆتایی هاتووە و قۆناغێکی نوێ دەستی پێکردووە.
بەڵام کۆمەڵگای مۆدێرن زۆرجار گەنج لەگەڵ خۆی بەجێدەهێڵێت؛ جەستەی گەورە دەبێت، بەڵام لەوانەیە دەروونی هێشتا چاوەڕوانی کەسێکی تر بێت بۆ ئەوەی ئاراستە، پاراستن، دانپێدانان و مانای ژیانی پێ ببەخشێت.
لەبەر ئەوە، دروستکردنی کەسی پێگەیشتوو لە ماسولکە، پارە، ڕووخسار یان توانای زاڵبوون بەسەر کەسانی ترەوە دەست پێ ناکات. لە پرسیارێکی سادە، بەڵام زۆر قورس دەست پێ دەکات: ئایا تۆ توانای ئەوەت هەیە بەرپرسیارێتیی ژیانی خۆت لە ئەستۆ بگریت؟
کاتێک مرۆڤ چاوەڕوانی ئەوە ناکات کە کەسێکی تر ڕزگاری بکات و خۆی دەست دەکات بە هەڵگرتنی بەرپرسیارێتیی ژیانی خۆی؛ کاتێک ڕووبەڕووى ترسەکانی دەبێتەوە؛ کاتێک ئەنجامی هەڵبژاردنەکانی خۆی قبوڵ دەکات؛ کاتێک خۆی کۆنترۆڵ دەکات لە جیاتی ئەوەی هەوڵ بدات کەسانی تر کۆنترۆڵ بکات؛ ئەوا قۆناغێکی نوێ لە ژیانی دەست پێ دەکات. لەو ساتەدا مرۆڤ تەنها گەورە نابێت... بەڵکو، بە مانایەکی قووڵتر، لە مێردمنداڵییەوە دەگوازرێتەوە بۆ قۆناغی بەرپرسیارێتى.

ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی