نووسینی: مافناس و توێژەر ئارام حاجی

فەزای سیاسی و حوکمڕانی هەرێمی کوردستان، فەزایەکی بێبنەمای نادروستی دەستوریی و یاسایی و سیاسییە.

لە دۆخێکی وادا پێتوانەبێت کاری پەرلەمانی و حوکمڕانی بە دروستی جێبکەوێت و دەسەڵاتێک بەرقەراربێت، کە مایەی حوکمڕانییەتێکی تەندروست و دادپەروەری کۆمەڵایەتیی و سیاسی وابێت، کە توانای پاراستنی قەوارەی هەرێم و پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری هەبێت.

تێگەشتن لەم دەسەڵاتە و پرسیار لە بوون و نەبوونی وەک دامەزراوە لە هەرێمدا ڕۆژەفی ناوەندە ئەکادیمی و سیاسییەکانەو تێڕوانین و شیکارییەکان بۆی بەپێی گۆشەنیگاکان دابەشدەبن بەسەر ئەمانەی خوارەوەدا:

١. تێڕوانینی ڕەخنەیی (ئاڵەنگارییەکانی حوکمڕانی و بنەمای یاسایی):
لایەنگرانی ئەم تێڕوانینە پێیانوایە، کە نەبوونی دەستوورێکی پەسەندکراو و لاوازیی سەروەریی یاسا، ئاستەنگی جدی لەسەر ڕەوتی حوکمڕانی دروستدەکات چونکە:
نەبوونی دەستوورێک: کە ڕاپرسی گشتی لەسەرکرابێت، سنووری دەسەڵاتەکانی (یاسادانان، جێبەجێکردن، دادوەری) بە شێوەیەکی ڕوون دیارینەکردبێت ڕێگە بە تێکەڵبوونی دەسەڵاتەکان دەدات.
 کاریگەری حزبی لەسەر دامەزراوەکان: بەحزبیبوونی دامەزراوە ئەمنیی و دادوەریی و کارگێڕییەکان وادەکات بڕیارە سیاسی و ئابوورییەکان زیاتر لە جوغزی حزبەکانەوە دەربچن نەک لە ڕێی پەرلەمان و کەناڵە فەرمییە ڕەواکانەوە.

لاوازبوونی ڕۆڵی پەرلەمان: کاتێک بڕیارە جەوهەرییەکان لە دەرەوەی پەرلەمان دەدرێن، ڕۆڵی پەرلەمان لە چاودێریکردن و یاسادانانەوە، کەمدەبێتەوە بۆ ئاستێکی شکڵی، ئەمەش کاریگەری نەرێنی دەبێت لەسەر بەدیهێنانی دادپەروەری سیاسی و پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری.
مەترسی لەسەر قەوارەی هەرێم: ململانێی حزبی و نەبوونی دامەزراوەیبوونی دەسەڵات وا دەکات لە ڕووی دەرەکی و بەرامبەر حکومەتی فیدراڵیش هەرێم لاوازتر دەربکەوێت.

٢.تێڕوانینی فەرمی و بەرگریکارانە (قۆناغی بونیادنان و سەقامگیری):
لە بەرامبەردا، تێڕوانینێکی تر هەیە، کە جەخت لەسەر هەلومەرجە واقیعییەکان و دەستکەوتە دامەزراوەییەکان دەکاتەوە:

 * بوونی بنەمای یاسایی: ئاماژە بەوە دەکرێت، کە هەرێم خاوەنی کۆمەڵێک یاسای کارایە (وەک یاسای پەرلەمان و یاساکانیتر) و دەستووری عێراقی ساڵی ٢٠٠٥ بە ڕوونی دانی بە قەوارەی فیدراڵی هەرێمی کوردستاندا ناوە.
 * سەقامگیری و ئاسایش: لە ناوچەیەکی پڕ ململانێی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، ڕاوەستاویی هەرێم و پاراستنی ئاسایشەکەی وەک دەستکەوتێکی ستراتیژی دەبینرێت، کە توانراوە قەوارەکە لە مەترسییە دەرەکییەکان بپارێزێت.

 * دەستاودەستکردنی دەسەڵات لەڕێی هەڵبژاردنەوە: ئەنجامدانی هەڵبژاردنە خولییەکان (جاری وایە بە دواکەوتنیشەوە) و پێکهێنانی کابینە یەکبەدوای یەکەکان وەک نیشانەی ڕەوایەتی سیاسی و زەمینەیەک بۆ چاکسازی قۆناغ بە قۆناغ سەیردەکرێت.
سەرەنجام: بەڵام بەپێی زۆربەی شیکارییە زانستییەکان، حوکمڕانییەکی تەندروست،و دادپەروەرانە، و خزمەتگوزار پێویستی بە جیاکردنەوەی دەسەڵاتەکان،و ڕەوایەتیی،و دامەزراوەییبوونە.
گەر فەزای سیاسی لەسەر بنەمای دەستوورێکی ڕوون و سەروەریی یاسا نەبێت، بونیادنانی حکومڕانییەتێکی لەو شێوەیە ڕووبەڕووی ئاستەنگی گەورە دەبێتەوە.

لێرەوە دەگەین بەو پرسیارەی:
ئایا ئەم دۆخە ئەستەمە چاکسازی تێدا دەکرێت؟
و:بەشێک لە شارەزایان پێیانوایە لەڕێگەی چاکسازی ناوخۆیی، فشار و هۆشیاری مەدەنی، و کاراکردنەوەی ڕاستەقینەی پەرلەمانەوە، دەکرێت بونیادی حوکمڕانی بەرەو ڕەوایەتیی و تەندروستبوون ببرێت.

سەرەتا با لەپرسی کاراکردنەوەی پەرلەمانەوە دەست پێبکەین: پرسی (کاراکردنەوەو دەستپێکردنەوە و بەستنی دانیشتنی پەرلەمانی کوردستان بە بەشداریی پارتی و هێزە هاوپەیمانەکانی، لە بەرامبەر بایکۆتی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و بەشێک لە لایەنە ئۆپۆزسیۆنەکان)لە ٤/١١/٢٠٢٦دا، فەزای سیاسیی هەرێمیان خستە سەر ڕێڕەوێکی تازەی بەریەککەوتن و لێکدوورکەوتنەوە.  ئەم ڕووداوە لایەنەکانی دژ یان ڕکابەری پارتی بەرەو چەند سیناریۆ و ئاڕاستەیەکی سەرەکی برد:

١.قوڵبوونەوەی دابەشکاریی جوگرافی و بەڕێوەبردن (دووئیدارەیی):
کاتێک پرۆسەی یاسادانان یان پێکهێنانی دامەزراوەکان بەبێ ڕەزامەندی و بەشداریی یەکێتی نیشتمانی وەک کارەکتەری سەرەکیی دەسەڵات لە زۆنی سەوز بەڕێوەبچێت، ئاڕاستەی گشتی بەرەو جێبەجێکردنی دیفاکتۆی ئیدارەدانی سەربەخۆ دەڕوات. ئەمەش وا دەکات:
- بڕیارە یاسایی و کارگێڕییەکانی هەولێر کارایییان لەسەر سلێمانی و گەرمیان و ڕاپەڕین کەمبێتەوە یان نەمێنێت.
- لایەنەکانی دژ بە پارتی زیاتر بەرەو (پچڕانی جومگە کارگێڕییەکان و هەنگاونان بەرەو ناڕەزایەتی یان نەناسینی بڕیارەکانی پەرلەمان) هەنگاو بنێن.

٢.لێکترازانی زیاتری بەرەی ئۆپۆزسیۆن و هێزە ڕکابەرەکان:

ڕووداوی کاراکردنەوەکە دەریخست، کە لایەنە نەریتی و ئۆپۆزسیۆنەکان یەک گوتار یان یەک هەڵوێستی هاوبەشیان نییە:
- بەشێک لە لایەنەکان/پەرلەمانتاران: بەشداریی کۆبوونەوەکەیانکرد بە بیانووی بەرپرسیارێتی نیشتمانی یان ڕێگریکردن لە بۆشایی یاسایی – یاخود کڕینی دڵسۆزییان بە قازانجی هەژموونگەرایی حزبیی-.
- بەرەکەی تر (بەسەرۆکایەتی یەکێتی نیشتمانی و هەندێک هێزی ئۆپۆزسیۆن): پرۆسەکەیان بە ناڕەوا و شکڵی لەقەڵەمدا.
ئەم لێکترازانە وادەکات بەرەیەکی یەکگرتووی سەراپاگیری دژ بە "پارتی دیموکرات" دروستنەبێت، بەڵکو هاوپەیمانێتیەکی کاتی و نادیار جێکەوێت.

٣.ڕووکردنەوە لە بەغدا و پەنابردن بۆ دامەزراوە فیدراڵییەکان:
کاتێک هاوکێشەی هێز لە ناوخۆی هەرێم تووشی چەقبەستوویی دەبێت، لایەنەکانی ڕکابەری "پارتی دیموکرات" (بەتایبەت یەکێتی نیشتمانی کوردستان) ئاڕاستەی ململانێکان زیاتر بەرەو بەغدا دەبات. ئەمەش لە ڕێی:
- دادگای فیدراڵی: سکاڵاکردن لەسەر نایاساییبوونی کۆبوونەوەکە یان ڕێژەی یاسایی (نیساب بە ڕەوایی).
- فشار لەڕێگەی بودجە و شایستە داراییەکانەوە: هەوڵدان بۆ بەستنەوەی ڕاستەوخۆی بەشێک لە پارێزگاکان بە حکومەتی فیدراڵییەوە.

٤.قەیرانی ڕەوایەتی  و گوشاری شەقام:
بایکۆتکردن و جەمسەربەندییەکان وا دەکەن، کە دامەزراوە تازە کاراکراوەکان لە ڕووی جەماوەرییەوە تووشی تەنگژەی ڕەوایەتی ببن.
لایەنەکانی دژ بە "پارتی دیموکرات" هەوڵ دەدەن ئەم خاڵە وەک کارتێکی فشار بەکاربهێنن و وا نیشانیدەن، کە ئەنجامی بەستنی دانیشتنەکان بێ بەشداری ئەوان، ئیدارەدانی تاکلایەنەیەو "هەرواش بووە".

سەرەنجام:ڕووداوەکەی دوێنێ لایەنەکانی دژ بە پارتی دیموکرات دەخاتە سەر دووڕیانێک:
- یان قبووڵکردنی ئەم واقیعە تازەیە و گەڕانەوە بۆ سەر مێزی دانوستان لەژێر مەرجی نوێ و بەدەستهێنانی ئیمتیازی سیاسی نوێدا.
- یان بەردەوامبوون لە بایکۆت و پەنابردن بۆ بەغدا و دادگای فیدراڵی، کە ئەمەش دابەشبوونی دەسەڵات لە هەرێم قوڵتردەکاتەوە.
گەر بژاردەی یەکەم (واتە گەڕانەوە بۆ سەر مێزی دانوستان و قبووڵکردنی واقیعی سیاسی) هەڵبژێردرێت، بەڵێ، پێداچوونەوە بە پرسە دەستوریی و یاسایی و سیاسییەکاندا دەبێتە مەرجێکی بنەڕەتی و ناچارکەر بۆ هەردوو لایەن (پارتی دیموکرات و لایەنەکانی دیکەش بەتایبەت یەکێتی نیشتمانی).
هەروەها بۆ هەڵبژاردنی داهاتووش، ئەم پێداچوونەوەیە لە چەند ڕەهەندێکەوە دەبێتە پێویستییەکی حەتمی:

١.نووسینەوە و پەسەندکردنی (دەستووری هەرێم):
گەورەترین کەلێنی سیاسی و یاسایی لە هەرێمی کوردستان نەبوونی دەستوورێکی هەمیشەیی و پەسەندکراوە بۆ:
- چارەسەری قەیرانی ڕەوایەتی:  بۆ ئەوەی "خولی داهاتووی هەڵبژاردن" و "دامەزراوەکان" دووبارە تووشی قەیرانی ڕەوایەتیی و بایکۆت نەبنەوە، لایەنەکان ناچارن لەسەر دەستوورو یاسایەک ڕێککەون، کە دەسەڵاتەکانی سەرۆکایەتی هەرێم،و پەرلەمان، و حکومەت لەسەر بنەمای هاوسەنگی ڕێکبخاتەوە.
- سنووردارکردنی دەسەڵاتەکان: دەستوور دەبێتە ئەو فلتەرە یاساییەی، کە ململانێی حزبەکان لە دەرەوەی یاسا بۆ ناو دامەزراوە فەرمییەکان دەگوازێتەوە.

٢.هەموارکردنەوەی یاسای هەڵبژاردن و شێوازی بازنەکان - یان دەرچواندنی یاسایەکی نوێی هەڵبژاردن-:
کێشەی سەرەکیی هەڵبژاردنەکان هەمیشە لەسەر چۆنیەتی دابەشکردنی بازنەکان،و تۆماری دەنگدەران، و کۆمیسیۆن بووە.
- بۆ ئەوەی لایەنەکان دڵنیابن لە دادپەروەریی پرۆسەکە لە هەڵبژاردنی داهاتوودا، پێویستە یاسای هەڵبژاردن و کاری کۆمیسیۆن بە ڕێککەوتنی سیاسی هەموار بکرێتەوە یان یاسایەکی نوێ دەرکرێت.
- کەمتمانە دەگەڕێنێتەوە و ڕێگریدەکات لەوەی لایەکیان هەست بە پەراوێزخستن بکات.

٣.یاسای دابەشکردنی دەسەڵات و داهات (ئیدارەدانی هاوبەش):
لە ئەنجامی بژاردەی یەکەمدا، دانوستان تەنها لەسەر پۆستەکان نابێت، بەڵکو دەبێت لەسەر چۆنیەتی بەڕێوەبردنی داهات، بودجە، و شەفافییەت بێت.
- لایەنەکانی دیکە/یەکێتی نیشتمانی داوای مسۆگەركردنی پشک و دەسەڵاتی کارگێڕی و دارایی دەکەن لە ناوچەکانی خۆیاندا بێئەوەی هەست بە ناوەندگەرایەتییەکی توند بکەن لەسەر خۆیان.
- بۆیە ڕێککەوتنی سیاسی نوێ پێویستی بە چەسپاندنی بنەمای "هاوبەشیی  ڕاستەقینە" دەبێت لە یاسا کارگێڕییەکاندا.
سەرەنجام:  گەر لایەنە سیاسییەکان بڕیار بدەن و بگەڕێنەوە سەر مێزی دانوستان و واقیعی سیاسی قبووڵ بکەن، ئەوا ئەو دانوستانە لە بنەڕەتدا دەبێتە: "ڕێککەوتنی سیاسی نوێ"، ئەگەرنا هەڵبژاردنی داهاتوو لەژێر سایەی یاسا کۆنەکان و تەنگژە بێچارەسەرەکاندا، تەنها قەیرانەکە درێژ دەکاتەوە بۆ قۆناغی داهاتووتر نەک چارەسەرکردنی.

هەروەها پاراستنی هاوسەنگی لە نێوان هەولێر و سلێمانی و (دەسەڵاتی ناوەندی و زۆنی سەوز) و ڕێگریکردن لە دابەشبوونی ئیداری لە ڕوانگەی سیاسی و کارگێڕییەوە، پێویستی بە گۆڕینی شێواز و فەلسەفەی حوکمڕانییە لە پشکپشکێنەی حزبییەوە بەرەو دامەزراوەییبوونی هاوبەشانە.
بۆ ئەوەی ئەم ڕێککەوتنە سیاسییە بتوانێت هاوسەنگییەکە بپارێزێت، دەبێت لەسەر چەند کۆڵەکەیەکی سەرەکی بونیادنرێت:

١.لامەرکەزییەتی دارایی و کارگێڕی ڕاستەقینە:
کێشەی سەرەکیی نێوان هەولێر و سلێمانی هەمیشە پەیوەندی بە داهات، خەرجی، و بڕیاری کارگێڕییەوە هەبووە بۆیە:
- شەفافییەت لە داهاتدا: داهاتی ناوخۆ (باج، گومرگ، خاڵە سنورییەکان) دەبێت بە شێوازێکی شەفاف دیاریکرێت و بەشێک لەو داهاتە ڕاستەوخۆ بۆ خەرجی و پێداویستییەکانی پارێزگاکان لە شوێنی کۆکردنەوەیان بگەڕێتەوە.
- لامەرکەزی کارگێڕی: دەسەڵاتی بڕاردان بدرێتە بەڕێوەبەرایەتییە گشتییەکان و پارێزگاکان بێئەوەی بۆ هەر وردەکارییەک بگەڕێنەوە بۆ وەزارەتەکان لە هەولێر، کە هەستی پەراوێزخستن ناهێڵێت.

٢.هاوسەنگی لە دامەزراوە ئەمنی و سەربازییەکاندا:
قەوارەی هەرێم پارێزراونابێت، گەر هێزە ئەمنییەکان دوچاری پەرتەوازەیی یان وەلائی حزبی ببن. بۆیە:
- یەکخستن و ڕێکخستنەوەی هێزەکانی پێشمەرگە و ئاسایش و ناوخۆ لە چێوەی “وەزارەتی پێشمەرگە و ناوخۆدا” بە شێوازێک، کە هیچ لایەنێک هەستنەکات هێزی سەربازیی بەرامبەر بۆ لاوازکردنی ئەو بەکاردێت.
- دوورخستنەوەی دۆسیەی ئەمنی و سەربازی لە ململانێی سیاسیی ڕۆژانە.

٣. دابەشکردنی دادپەروەرانەی پۆستە سیادییەکان و دامەزراوەییبوونیان:
لە سیستەمێکی دابەشبوودا، پۆستەکان نابێت تەنها لەسەر بنەمای ڕێژەی دەنگ یان زۆرینە بن، بەڵکو دەبێت لەسەر بنەمای هاوبەشیی نیشتمانی بن:
- دانانی میکانیزمێکی یاسایی، کە پۆستە سیادییەکان (وەک ناوخۆ، پێشمەرگە، دارایی، ئەنجومەنی وەزیران، سەرۆکایەتییەکان) هاوسەنگییەکی تێدابێت، کە مافی هەردوولا بپارێزێت و ڕێگری لە زۆرینەی ڕەها بکات، کە مافی کەمینەی سیاسی پێشێلکات.
- چالاککردنەوەی ڕاستەقینەی پەرلەمان و بایەخدان بە پرسە نیشتمانییەکان، نەک تەنها وەک ئامرازێک بۆ تێپەڕاندنی بڕیاری لایەنێک بەسەر لایەنەکەی تردا.

٤.میکانیزمی یەکلاییکردنەوەی کێشەکان: هەر ڕێککەوتنێک پێویستی بە لایەنێکی ناوبژیوان هەیە کاتێک ناکۆکی دروست دەبێت:
- پێکهێنانی "ئەنجومەنێکی باڵای ڕاوێژکاری و سیاسی نیشتمانی"، کە سەرکردەی لایەنەکانی تێدا بێت بۆ چارەسەرکردنی قەیرانەکان بەرلەوەی تەقینەوەی سیاسی بەدوای خۆیاندا بێنن.
- کاراکردنی دەسەڵاتی دادوەری لە هەرێم بە شێوازێک، کە سەربەخۆ بێت و بتوانێت بڕیار لەسەر ناکۆکییە نایاسایی و کارگێڕییەکان بدات وەک دادگای دەستووریی هەرێم.

سەرەنجام:  پاراستنی ئەم هاوسەنگییە واتای: "نەمانەوەی دۆخەکەیە لە دۆخی ململانێی سفر"دا، چونکە لە ململانێی سفردا هەردوولا زیانمەند دەبن و قەوارەی هەرێم لاواز دەبێت.

تاکە ڕێگە ئەوەیە، کە لایەنەکان بگەنە ئەو باوەڕەی کە: "بەهێزبوونی یەکتر بە مانای لاوازبوونی خۆیان نایەت"، بەڵکو بە مانای بەهێزبوونی دامەزراوە هاوبەشەکان دێت، کە تاکە زامنە بۆ مانەوەی خۆیان و قەوارەکە. بەڵام ئاخۆ لایەنە سیاسییەکان ئیرادەو تونای گەیشتنیان هەیە بەمە؟
کاتێک مرۆڤ تەماشای مێژووی پەیوەندییەکانی نێوان پارتە دەسەڵاتدارەکانی هەرێم دەکات، دەبینێت، کە قەیرانەکان زۆر جار دووبارە دەبنەوە و چارەسەرەکان کاتیی و ڕووکەش بوون.

بۆ ئەوەی ڕوونتر بزانین بۆچی ئیرادەی سیاسیی پێویست نییە بۆ چارەسەرکردن یان بۆچی گەیشتن بە ڕێککەوتنی هەمیشەیی قورسە، دەتوانین بەربەستە سەرەکییەکان لە چەند خاڵێکی دیاریکراودا پۆلێنکەین:

١.مەترسیی لۆژیکی ئەوەی کە:  (براوە هەموو شتێک دەبات بۆخۆی!):
لە فەرهەنگی سیاسیی هەرێمدا، حزبەکان پۆست،و دەسەڵات، و داهات وەک سامانێکی دەستکەوتووی کێبڕکێ سەیر دەکەن، نەک ئەرکێکی خزمەتگوزاری.
- هەر لایەنێک بترسێت لەوەی کە لە ڕێککەوتنێکدا پشکەکەی کەمببێتەوە، یان پێگەی جەماوەریی لاواز ببێت، پاشەکشە دەکات.
- زیاتر باوەڕیان بە "سەرکەوتنی تەواو بەسەر ئەویتردا" هەیە نەک "پەراوێزخستنی بەرژەوەندی حزبی لە پێناو بەرژەوەندی گشتی"دا.

٢.تێکەڵبوونی ئابووری و سامان و حزبیبوون (ئابووریی سیاسیی سەربەخۆ): لە هەرێمی کوردستاندا، داهاتی نەوت،و گومرگ، و  ناوخۆ تەواو ئاوێتەی ململانێی حزبیبووە:
- نەبوونی سیستەمێکی دارایی یەکگرتوو و شەفاف وایکردووە، کە هەردوولا (یان هەریەکە لە دەڤەرەکان) دەیانەوێت کۆنتڕۆڵی ڕەهای سەرچاوە داراییەکانی خۆیان بکەن.
- هەر ڕێککەوتنێک، کە داوای "شەفافییەت و ڕادەستکردنی داهات بە خەزێنەی گشتی" بکات، وەک هەڕەشە بۆ سەر مانەوەی ئابووریی ئەو حزبە دەبینرێت، بۆیە لە پشت پەردەوە لەگەڕی دانوستاندا ڕێک دەکەون، بەڵام لە جێبەجێکردندا پەکیدەخەن.

٣.نەبوونی متمانەی مێژوویی و کەڵەکەبوونی قەیرانەکان:
- متمانە لە نێوان سەرکردایەتی سیاسیی کورددا زۆر لاوازە. ڕووداوەکانی ڕابردوو (وەک دابەشبوونی کارگێڕی لە نەوەدەکان، کێشەکانی حوکمڕانی، و هەستی خیانەت یان پەراوێزخستن لە هەندێک وێستگەدا) وایکردووە، کە هەر لایەنێک بە گومانەوە سەیری هەنگاوەکانی ئەویتر بکات.
- کاتێک متمانە نەبوو، تەنانەت بچووکترین خاڵی ڕێککەوتنیش وەک "تەڵە" یان "شکست" دەبینرێت.

٤.دەستوەردانی دەرەکی (هەرێمایەتیی و نێودەوڵەتی):
هەرێمی کوردستان بەوپێیەی، کە لە ناوچەیەکی هەستیاردا هەڵکەوتووە وڵاتانی دراوسێ و هێزە هەرێمایەتییەکان بەرژەوەندییان لەوەدایە، کە دۆخەکەی هەمیشە لە نێوان "ئاشتییەکی سارد" و "ململانێی کۆنتڕۆڵکراو"دا بمێنێتەوەو ئەوەش، کە یارمەتی مانەوەی ئەوە دەدات ئەوەیە، کە:
-لایەنە ناوخۆییەکان زۆر جار بۆ پاراستنی بەرژەوەندی یان مانەوەی خۆیان، پشت بە هاوپەیمانی دەرەکی دەبەستن، ئەمەش سەروەریی بڕیاری سیاسیی ناوخۆیی لاواز کردووە و مایەی ڕێگرییە لە ڕێککەوتنی نیشتمانیی ڕاستەقینە.

سەرەنجام: ئەم بەربەستانە وایکردووە، کە کێشەکە تەنها کێشەی "نەبوونی تێگەیشتن" نەبێت، بەڵکو کێشەی "قووڵایی سیستەمە حزبی و کارگێڕییەکە" خۆیبێت، کە لەسەر بنەمای بەرژەوەندی تەسک بونیادنراوە، نەک بەرژەوەندی نیشتمانی. بەڵام ئاخۆ دەوڵەتە هەرێمایەتییەکان بە گشتیی و ئێران و تورکیا بە تایبەتی ڕێگریی لە ڕێککەوتنی ڕیشەیی و سەقامگیرییەکی تەواو دەکەن؟

وەڵامی کورتی ئەم پرسیارە ئەوەیە، کە ئێران و تورکیا بە هیچ شێوەیەک بەرژەوەندییان لە "سەقامگیرییەکی سیاسیی ڕه‌های دامەزراوەیی و بەهێز"دا نییە بۆ هەرێم،  کە سەربەخۆیانە بڕیار بدات یان کۆتایی بە ململانێ ناوخۆییەکان بهێنێت، چونکە ئەوان پشت بە سیاسەتی "کۆنتڕۆڵکردنی ململانێکان"دەبەستن، نەک چارەسەرکردنیان. بۆچی ئەمە دەکەن؟ هۆکارەکانی دەگەڕێتەوە بۆ ئەمانەی لایخوارەوە:

١.بەردەوامیدان بە سیاسەتی "پەرتکەو زاڵبە" دژبەکورد و بە هۆی ئەمەوە بۆیان سەلمێنراوە، که‌ بوونی دوو دەسەڵاتی جیاواز یان دابەشبوونی زۆنەکان (زۆنی سەوز و زۆنی زەرد) کارئاسانیان بۆ دەکات لە جێبەجێکردنی ئەجێندا سیاسی،و ئەمنی و ئابوورییەکانیاندا:
- تورکیا زیاتر کاریگەری هەیە لەسەر بەشی زۆنی زەرد (هەولێر و بادینان) لە ڕووی ئابووری و سەربازییەوە (بەهۆی بوونی بنکە سەربازییەکان و هاوبەشی بازرگانی)ەوە لەگەڵ پارتی دیموکراتدا.
- ئێران کاریگەرییەکی قوڵتر و ستراتیژی تری هەیە لەسەر بەشی زۆنی سەوز (سلێمانی، هەڵەبجە و راپەڕین) لە ڕووی سیاسی، ئەمنی و بازرگانییەوە لەگەڵ یەکێتی نیشتمانیدا.
- گەیشتنی هەردوولا (پارتی و یەکێتی) بە ڕێککەوتنێکی گشتگیر و بەهێز، واتای کەمبوونەوەی ئەو دەسەڵاتە نەرمە دەگەیەنێت، کە ئێران و تورکیا بەکاری دەهێنن بۆ تێوەگلاندنی حزبەکان لە ململانێ ناوخۆییەکانی هەرێمدا.

٢.پرسە ئەمنی و سەربازییەکان (پەکەکە و ئۆپۆزسیۆنەکان):
بۆ تورکیا، دۆسیەی ئەمنی لە سەرووی هەموو شتێکەوەیە (بەتایبەت بوونی پەکەکە لە ناوچە سنورییەکانی هەرێمدا):
- تورکیا هەمیشە پێویستی بە دۆخێکە، کە تێیدا لایەنە کوردییەکان لەژێر فشاری بەردەوامدا بن بۆ ئەوەی ناچار ببن لەگەڵ سوپا و هەواڵگری تورکیادا هەماهەنگی بکەن لە دژی پەکەکە.
- ئەگەر هەرێم خاوەن حوکمڕانییەکی یەکگرتوو و سەربەخۆی بەهێز بێت، ڕەنگە زۆر جار بەرگری لە نەبوونی دەستوەردانی سەربازی بکات، بۆیە تورکیا چاوی لەوەیە، کە لاوازیی ناوخۆیی هەرێم وەک کارتێک بەکاربهێنێت بۆ مانەوەی نفوزی سەربازی خۆی بەسەر هەرێمدا.

٣.پرسی ئەمنی و دەرچەی ئابووری بۆ ئێران:
بۆ ئێران، هەرێمی کوردستان هەم پێگەیەکی هەستیارە بۆ ئاراستەکردنی کاریگەرییەکانی بەسەر عێراقدا و هەم دەرچەیەکیشە بۆ کەمکردنەوەی کاریگەری سزاکان لەسەری، چونکە:
- لاوازیی ئابووریی هەرێم و نەبوونی سیستەمێکی دارایی یەکگرتوو ڕێگە بە ئێران دەدات، کە بازرگانی سنووریی و ئاڵوگۆڕی دراوی بە ئاراستەی خۆیدا کۆنتڕۆڵ بکات.
- بوونی ناکۆکی لە نێوان هەولێر و سلێمانی وایلێدەکات، کە هەردوولا لە کاتی قەیرانەکاندا پەنا بۆ تاران ببەن بۆ ناوبژیوانی، و ئەمەش هێزی نەرمی ئێران لە هەرێمدا دەپارێزێت.
سەرەنجام: بۆیە، هەر کاتێک پارتی و یەکێتی نزیکبنەوە لە ڕێککەوتنێکی ستراتیژی ڕیشەیی، کە قەوارەی هەرێم لە ڕووی سیاسی و داراییەوە سەربەخۆ و تۆکمە بکات، دەستوەردانی دەرەکی (لە ڕێگەی فشار، دروستکردنی قەیرانی نوێ، یان توندکردنەوەی کێشە حزبییەکان) دەستپێدەکات بۆ تێکدانی ئەو هاوسەنگییە.

ئێران و تورکیا ئامادەن ڕێگە بە "ئارامییەکی ڕووکەش و کۆنتڕۆڵکراو" بدەن، بەڵام هەرگیز ڕێگە بە "سەقامگیرییەکی سەربەخۆی دیموکراتیی دادپەروەر" نادەن، کە لەژێر کۆنتڕۆڵی ئەواندا نەبێت.
ئەمە یەکێکە لە قووڵترین و ڕەخنەگرانەترین پرسیارەکان لەسەر دۆخی حوکمڕانی و سیاسی لە هەرێمی کوردستاندا: ئەی چۆن سەرکردەکان خۆیان دەرگا بە ڕووی دەستوەردانی دەرەکیدا واڵا دەکەن، لە کاتێکدا دەزانن زیان بە قەوارەی هەرێم دەگەیەنێت؟!

بۆ تێگەیشتنی ئەم پرسە، دەبێت لەو خاڵەوە دەستپێبکەین، کە پەیوەندییەکی "تەواوکەر" لە نێوان حەزی مانەوەی دەسەڵاتی حزبی لە ناوخۆ و بەرژەوەندییەکانی دراوسێکاندا هەیە. لێرەدا دەبینین، کە سەرکردەکان چۆن خۆبەخشانە ئەم دۆخە دروستدەکەن:
١.مۆدێلی "پشتیوانی دەرەکی بۆ شەرعییەتی ناوخۆیی":
لە سیستەمێکدا، کە شەرعییەت لە ڕێگەی هەڵبژاردنێکی دادپەروەرانە و دامەزراوەی بەهێزەوە سەرچاوە نەگرێت، سەرکردەکان هەمیشە بەدوای "سەرچاوەیەکی تری شەرعییەت و پشتیوانی"دا دەگەڕێن چونکە:
- کاتێک حزبێک لە ناوخۆدا متمانەی جەماوەری کەمدەکات، یان لەگەڵ ڕکابەرەکەیدا تووشی بنبەست دەبێت، بۆ ئەوەی کورسی و دەسەڵاتەکەی بپارێزێت، پەنا بۆ وڵاتە دراوسێکان (ئێران یان تورکیا) دەبات.
- لە بەرامبەر ئەو پشتیوانییە سیاسی،و ئەمنی،و یان ئابوورییەی، کە وەک "پەناگە" وەریدەگرن، ئامادەن ئاسانکاری بۆ بەرژەوەندییەکانی ئەو وڵاتانە بکەن لە ناو هەرێمدا. واتە: "پاراستنی کورسی و دەسەڵاتی حزبی لەسەر حسابی سەروەریی نیشتمانی".
٢.ئابووریی سیاسی و خاڵە لاوازەکان:
سەرکردە سیاسییەکان کۆنتڕۆڵی ڕه‌های سەروەت و داهاتی هەرێمیان بەدەستەوەیە (نەوت، دەروازە سنورییەکان، باجو خەراج).
- کاتێک ئەم سامانە بە شێوازێکی نادادپەروەرانە دابەشدەکرێت و بۆ بەرژەوەندی تەسکی حزبی یان خێزانی بەکاردێت، تۆڕێکی گەورەی "بەرژەوەندی و بەرتیلکار"دروستدەبێت، کە دەبێتە هۆی پاشکۆبوونی ئابووری.
- بازرگانی و ئاڵوگۆڕی دارایی لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ بە شێوازێک ڕێکدەخرێت، کە هێزە حزبییەکان تێیدا پشکیان هەبێت.
کاتێک ئابوورییەک لەسەر بنەمای "قاچاخچێتی،و داهاتی ناسەقامگیر و بەستنەوە بە بازاڕی دراوسێکان"ەوە بونیادبنرێت، ئەوا ڕاستەوخۆ ئیرادەی سیاسییش بۆ پاراستنی سەربەخۆیی دادەبەزێت.
٣.ترسی "قەڵەمڕەوی بچووک" لە بەرامبەر یەکتردا:
کێشەی دەروونی و سیاسیی سەرکردایەتی سیاسیی کورد لەوەدایە، کە ترسیان لە یەکتری زۆر زیاترە وەک ترسیان لە دەستوەردانی دەرەکی:
- سەرکردەی حزبێک پێیباشترە لە ناوچەی خۆیدا دەسەڵاتدارێکی تەواو بێت (تەنانەت  گەر لەژێر چاودێری و ڕێنمایی وڵاتێکی دراوسێشدا بێت) نەک ئەوەی لەگەڵ ڕکابەرەکەی ڕێکبکەوێت و ببێتە خاوەن کیانێکی دامەزراوەیی مەدەنی، کە تیایدا پێگە و قۆرخکارییەکەی نەمێنێت.
- ئەمە ئەو پێکهاتە مەترسیدارەیە، کە تێیدا "بەرژەوەندی حزبی" دەخاتە سەروو "بەرژەوەندی نەتەوەیی و نیشتمانییەوە". ئەی ئەم پێکهاتە شێواوە چۆن دەشکێت؟
سەرەڕای تاریکیی ئەم دۆخە، مێژووی گەلان پێماندەڵێت، کە ئەمجۆرە سیستەمانە هەتا هەتایە بەردەوام نابن، چونکە:
- فشاری نەوەی نوێ و شەقام: گۆڕانی تێڕوانینی کۆمەڵایەتی و بێزاربوونی هاووڵاتییان لەم دۆخە، وردە وردە ڕەوایەتیی حزبی سفر دەکەنەوە.
- گۆڕانی هاوکێشە هەرێمایەتییەکان: کاتێک هێزە دەرەکییەکان خۆیان تووشی قەیران دەبن، یان بەرژەوەندییان دەگۆڕێت، ئەو دەسەڵاتە ناوخۆییانەی، کە پشتیان پێبەستبوون بێپشتیوان دەمێننەوە.
بۆیە، هۆکاری سەرەکی ئەوەیە، کە بچووکبوونەوەی تێڕوانینی نیشتمانی و قۆرخکاریی ئابووری وایکردووە سەرکردەکان خۆبەخشانە ببنە بەشێک لە کێشەکە، نەک چارەسەر.
لەمبارەوە زۆر کەسایەتی ڕووناکبیر،و ئەکادیمی و هاووڵاتیی ئاساییش ئەمڕۆ هەمان ئەو بێهیوايي و پرسیارە قورسەیان هەیە:  "بۆچی سەرەڕای ئەوەی هەموو دەزانین دۆخەکە هەڵەیە و خەڵکیش ناڕازییە، کەچی هیچ گۆڕانکارییەک ڕوونادات و هیچ گوشارێکی مەدەنی سەرکەوتوو نابێت؟".
ئەگەر سەیری سروشتی ئەم کۆمەڵگەیە و شێوازی حوکمڕانییەکە بکەین، دەبینین چەند هۆکارێکی دەروونی، کۆمەڵایەتی و پێکهاتەیی هەن، کە وایانکردووە بزوتنەوەی مەدەنی و فشاری شەقام نەتوانن وەک پێویست گۆڕانکاری دروستبکەن:
١."ئابووریی سەرکردە" و وابەستەیی مووچە و بژێوی:
گەورەترین لەمپەر لە بەردەم هەر گۆڕانکارییەکی مەدەنیدا ئەوەیە، که حکومەت و حزب گەورەترین دابینکەری کار و بژێوین.
- کاتێک زۆرینەی خەڵک یان مووچەخۆرن، یان لە کەرتی گشتی و حزبیدا کار دەکەن، یان بە جۆرێک لە جۆرەکان وابەستەی ڕەزامەندیی دەسەڵاتن بۆ بژێوی ژیانیان، ترسی لەدەستدانی بڕی بژێوی مانگانە دروست دەبێت.
- لە کۆمەڵگەیەکدا، کە مرۆڤەکان خەریکی "شەڕی مانەوە" بن و هەموو خەمیان دابینکردنی نان و کرێی خانوو بێت، وزەی بەشداریکردن لە ناڕەزایەتییەکی مەدەنیی درێژخایەندا کەمدەبێتەوە.
٢.نوقمبوون لە "تۆرە کۆمەڵایەتییەکان" (ناڕەزایەتیی وەتسئەپ و فەیسبووک):
لە جیاتی ناڕەزایەتیی ڕێکخراو و کاریگەر لە سەر زەوی، ناڕەزایەتییەکان لە کوردستاندا بوونەتە "ناڕەزایەتییەکی کاغەزی و مجازی":
- خەڵک لە ڕێگەی پۆست، کۆمێنت، و ڕەخنەگرتن لە توڕە کۆمەڵایەتییەکان تووڕەیی خۆیان دەردەبڕن و وەک ئەوەی وا هەست بکەن "کارێکیانکردووە".
- ئەمە جۆرێکە لە "پۆشاكی دەروونی"، کە تووڕەیی و فشارە دەروونییەکان بەتاڵدەکاتەوە بێئەوەی پێویست بکات مرۆڤ بچێتە سەر شەقام یان دەرگیربێت لەگەڵ مەترسییەک لە پێناو گۆڕانکاریدا.
٣.لەدەستدانی متمانە بە "ئەڵتەرناتیفەکان" (نائومێدیی مێژوویی):
لە ماوەی سێ دەیەی ڕابردوودا، چەندین لایەنی ئۆپۆزسیۆن،و دروشمی جیاواز، و جووڵانەوەی نوێ دروست بوون بۆ گۆڕینی دۆخەکە، بەڵام زۆرینەیان کاتێک گەیشتنە دەسەڵات یان تێکەڵ بە سیستەمەکە بوون، هەمان ڕەفتاری پارتە دەسەڵاتدارەکانیان دووبارە کردەوە.
- ئەمە وایکرد، کە متمانەی خەڵک بەوەی، کە "گۆڕانکاری مەحاڵە" یان "هیچیان جیاواز نیین لەیەکتر" زۆر قووڵ ببێتەوە. خەڵک پێیانوایە گەر دەسەڵات بگۆڕێت، ئەوا تەنها دەموچاوەکان دەگۆڕێن، بەڵام سیستمەکە وەک خۆی دەمێنێتەوە.
٤.پەرتەوازەیی کۆمەڵگە لەسەر بنەمای "ناوچەگەری و حزبایەتی":
کۆمەڵگەی کوردی سەرەڕای ئەوەی لە زۆر ڕووەوە نیشتمانپەروەرە، بەڵام لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە زۆر دابەشکراوە:
- لە کاتی کێشەکاندا، هاووڵاتی پێشئەوەی بە چاوی نیشتمانی سەیری دۆخەکە بکات، بە چاوی ناوچەیی، حزبی، یان خێڵەکی سەیریدەکات، (ئەمە لە زۆنی ئێمەیە یان ئەوانی تر؟، ئەمە بۆ سەرکەوتنی حزبی ئێمەیە یان زیانمان پێدەگەیەنێت؟).
- ئەم دابەشبوونە کۆمەڵایەتییە ڕێگریدەکات لەوەی دەنگێکی گشتیی یەکگرتوو دژی گەندەڵی و خراپی حوکمڕانی دروستببێت.
ئەم هۆکارانە وا دەکەن مرۆڤ هەست بە جۆرێک لە  "چەقبەستوویی بێئومێدانە” بکات و بڵێت: بڕواناکەم شتێک بگۆڕێت!
بەڵام لە مێژووی گەلاندا، زۆر جار گۆڕانکاری گەورە لەو کاتەدا سەریهەڵداوە، کە کۆمەڵگە گەیشتووەتە لوتکەی بێئومێدی و بێدەنگییەکە کتوپڕ تێکشکاوە. باشە گەر خەڵک هێندە ماندوو، برسی و ناڕازییە، بۆچی بێدەنگە و هیچ ناکات؟
وەڵامەکە تەنها لە “ترس” یان “دۆشدامان”دا کورت نابێتەوە، بەڵکو پەیوەندی بە دەروونناسیی کۆمەڵگە، ئەندازیاریی کۆنتڕۆڵی حزبی، و تێچووی بەرزەوە هەیە. بۆ تێگەیشتنی ئەم بێدەنگییە، دەبێت لەم هۆکارە شاراوانە بڕوانین:
١.ترس لە “تێچووی زۆر بەرز”:
لە کۆمەڵگەیەکدا، کە دامەزراوەکانی دەوڵەت (دادگا، پۆلیس، ئاسایش) لە بنەڕەتدا لە خزمەت هاووڵاتیدا نەبن، بەڵکو لە خزمەت حزب و دەسەڵاتدابن، تێچووی ناڕەزایەتی دەربڕین زۆر بەرز دەبێت:
- خەڵک دەزانێت، کە چونە سەر شەقام یان ناڕەزایەتی دەربڕین تەنها بە دروشم ووتنەوە تەواو نابێت، بەڵکو لەوانەیە ببێتە هۆی لەدەستدانی کار، بڕینی بژێوی، زیندانیکردن، یان تەنانەت لەکەدارکردنی ناوبانگ بە تایبەت لە کۆمەڵگەیەکی داخراودا.
- کاتێک مرۆڤ هەستدەکات پاداشت یان گۆڕانکاری سفرە، بەڵام مەترسیی لەدەستدانی هەموو شتێک هەیە، مێشک بڕیار دەدات کە “بێدەنگی” سەلامەتترین هەڵبژاردەیە.
٢.“فێربوونی بێهیوایی”: ئەمە زاراوەیەکی دەروونناسییە و زۆر بەسەر دۆخی ئێستای کۆمەڵگەی ئێمەدا جێبەجێدەبێت:
- کاتێک مرۆڤ یان کۆمەڵگە چەندینجار هەوڵدەدات،و ناڕەزایەتی دەردەبڕێت،و بەشداری هەڵبژاردن دەکات،و خۆپیشاندان دەکات، یان ئومێد بە گۆڕانکاری دەبەستێت، بەڵام دەبینێت هیچ شتێک ناگۆڕێت و دەسەڵاتداران هەمان سیاسەت دووبارە دەکەنەوە، لێرەوە دیاردەی “فێربوونی بێهیوایی” سەرهەڵدەدا.
- مێشک فێردەبێت، کە مومارەسەی “هەوڵدانی من بێسوودە”بکات، بۆیە دەستبەرداری کاردانەوە دەبێت. ئەمە ئەوە دەگەیەنێت، کە خەڵک ڕازییە، یان تەسلیمبوونێکی کاتییە بەوەی، کە گۆڕانکاری لەسیستمەکەدا لە توانای ئەو گەورەترە.
٣.پارچەپارچەکردنی کۆمەڵگەو دروستکردنی جیاوازی چینایەتی: دەسەڵات زۆر زیرەکانە کۆمەڵگەی دابەشکردووە بۆ ئەوەی نەتوانێت یەکدەنگ بێت:
- بەشێک لە خەڵک دەبەسترێنەوە بە مووچە و ئیمتیازاتی حزبییەوە بۆ ئەوەی هەمیشە نیگەرانی مانەوەی خۆیان بن.
- کاتێک گروپێک ناڕەزایەتی دەردەبڕێت، گروپەکەی تر کە ( لە حزبێکی ترەوە نزیکن یان سوودمەندن) بە گومانەوە سەیریان دەکەن یان دژیان دەوەستنەوە.
- کاتێک کۆمەڵگە یەکگرتوو نەبوو، دەسەڵات بە ئاسانی دەتوانێت بە لۆژیکی “پەرتکەو زاڵبە” کۆنتڕۆڵی دۆخەکە بکات.
٤.گواستنەوەی جەنگەکان بۆ “شەڕی مانەوەی تاکەکەسی”:
پێشتر، کاتێک قەیران دروستدەبوو، کۆمەڵگە پێکەوە یەکدەنگبوو. بەڵام ئێستا قەیرانی ئابووری و نەبوونی هەلیکار وایکردووە، که هەموو تاکێک ببێتە دوورگەیەکی سەربخۆ و جیا لەویتر،کە تەنها خەریکی شەڕی مانەوەی خۆی و خێزانەکەیەتی:
-کاتێک خێزانێک خەمی ئەوەیەتی سبەی کرێی خانوو چۆنبدات، یان چۆن دەرمان بۆ نەخۆشەکەی بکڕێت، کاتی نامێنێت بۆ بیرکردنەوە لە گۆڕانی سيستم یان ناڕەزایەتی سیاسی. لەمەوە ماندووبوونێکی جەستەیی و دەروونی قووڵ باڵی بەسەر تاکەکاندا کێشاوە. ئەی ئاخۆ ئەم بێدەنگییە هەتا هەتاییە؟
مێژووی مرۆڤایەتی نیشانیدەدات، کە هیچ کۆمەڵگەیەک بۆ هەتا هەتایە لەژێر بێدەنگیدا نامێنێتەوە. کاتێک بێدەنگی درێژە دەکێشێت، مانای ئەوە نییە، کە خەڵک ڕازییە؛ بەڵکو مانای ئەوەیە، کە ناڕەزایەتییەکە لە ناوەوە کۆ دەبێتەوە (لە پزیسکەوە ئاگر هەلدەستێت).
کاتێک زۆرداری و ستەم دەگاتە ئەو خاڵەی، کە تێچووی “بێدەنگی” لە تێچووی “قسەکردن و ناڕەزایەتی” زیاتر دەبێت، ئەو کاتە تەقینەوەیەکی کتوپڕ دروستدەبێت، کە پێشبینینەکراوە.
بۆیە ئەوەی دەیبینین “ئارامیی سەرئاو”ە، نەک ڕازیبوون بەو دۆخە!، "وەستانە لەبەردەم کەرتبوون یان ڕاچڵەکینێکدا بۆ دەربازبوون!"، ئەمە ئەوەیە کە ویستی تاکڕەویی حزبیی بڕیار لەیەکەمیان و ویستیی جەماوەریی و نیشتمانی بڕیار لە دووەمیان دەدات.
***

ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی