پێشەکی
کۆلۆنیالیزم یەکێکە لەو رووداوە مێژووییانەی کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر ژیانی گەلان و نەخشەی سیاسیی جیهان دانا. کە چەندین وڵاتی ئەوروپی هەولی گرتنی ناوچەکانیان ئەدا لەوانە پورتوگال لە سەرەتای سەدەی پازدەهەمەوە وەک هێزێکی پێشەنگی دەریایی دەرکەوت و لە کەناراوەکانی ئەفریقا ناوەند و بنکەی بازرگانیی دامەزراند. لە سەرەتادا گەشتەکانی بە مەبەستی دۆزینەوەی ڕێگای نوێی بازرگانی و گەیشتن بە سامان بوون؛ بەڵام دواتر ئەم ئامانجانە بە دەسەڵاتگرتن و سوودوەرگرتن لە خاک و سەرچاوەکانی ئەفریقا تێکەڵ بوون.
هۆکارەکانی کۆلۆنیالیزم
کۆلۆنیکردنی ئەفریقا تەنها بەهۆی یەک پاڵنەرەوە نەبوو؛ بەلکو چەندین هۆکاری جیاوازی لە پشت بو لەوانە هوکاری سیاسی،ئابووری،بازرگانی. لە ڕووی ئایینییەوە، هەندێک لە دەسەڵاتدارانی ئەوروپا گەشت و فراوانبوونیان بە باڵوکردنەوەی مەسیحیەت و بەرەنگاربوونەوەی دەسەڵاتی موسڵمانان پاساو دەدا. بەڵام کۆنترۆڵکردنی ڕێگاکانی بازرگانیی ڕۆژهەڵات و کەمکردنەوەی دەستی ناوەندە بازرگانییە ڕکابەرەکان، بەرژەوەندییەکی گرنگی پورتوگال بوو.
هۆکاری دیکە، پێگەی ستراتیژیی ئەفریقا بوو. کەناراوەکان، بەندەرەکان و ڕێگاکانی دەریایی بۆ گواستنەوەی کاڵا و گەیشتن بە ناوچەکانی دیکە گرنگییان هەبوو. بۆیە زلهێزە ئەوروپییەکان کێبڕکێیان دەکرد بۆ کۆنترۆڵکردنی شوێنە گرنگەکان و پاراستنی ڕێڕەوەکانی کەشتیوانی. هەروەها، دەستگەیشتن بە سەرچاوە و بازاڕ، ویستی فراوانکردنی دەسەڵات و کێبڕکێی نێوان دەوڵەتەکان، پاڵنەری دیکەی ئەم ململا‌نێیە بوون.
شێوازی دەسەڵاتی پورتوگال و کاریگەرییەکانی
پورتوگال لە ئەفریقا ناوچەکانی وەک ئەنگۆلا، مۆزەمبیق و گینیای پورتوگالیی خستە ژێر کاریگەریی خۆیەوە. بەڵام سیاسەتی پورتوگال لە هەندێک قۆناغدا پلانی درێژخایەنی ڕوونی بۆ گەشەپێدانی کۆلۆنییەکانی نەبوو؛ زۆرجار ئەو ناوچانە وەک بنکەی بازرگانی یان وێستگەیەک لەسەر ڕێگای گەشتەکانی بۆ هیندستان بەکاردەهێنران. دەسەڵاتەکە بە تێکەڵەیەک لە بازرگانی، چالاکیی میسیۆنەری و هەندێک جار هێزی چەکداری بەڕێوەدەچوو.
ئەم جۆرە دەسەڵاتگرتنە کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر ژیانی دانیشتوانی ڕەسەن هەبوو. کۆنترۆڵی زەوی و بازرگانی، پشتگوێخستنی بەرژەوەندیی خەڵکی ناوخۆ و هەوڵی گۆڕینی کولتوور، بوونە هۆی ناڕەزایی و بەرخۆدان. ئەفریقییەکان لە ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوای کیشوەرەکەدا بەرامبەر دەسەڵاتی پورتوگال ڕاپەڕین و خۆڕاگرییان پیشان دا. لە هەندێک ناوچەدا، ئەم بەرخۆدانانە پورتوگالی ناچار کرد دەسەڵاتی خۆی لە سنوورێکی تەسکتردا چڕ بکاتەوە.
کۆنگرەی بەرلین و کێبڕکێی ئەوروپی
لە کۆتایی سەدەی نۆزدەهەمدا، کێبڕکێی نێوان زلهێزە ئەوروپییەکان بۆ داگیرکردنی ئەفریقا خێراتر بوو. کۆنگرەی بەرلین، کە لە ساڵانی ١٨٨٤–١٨٨٥ بەڕێوەچوو، هەوڵی ڕێکخستنی کێبڕکێی ئەوروپییەکان و دیاریکردنی مەرجەکانی دەستگرتن بە ناوچەکانی ئەفریقا بوو. بەڵام گەلان و دەوڵەتە ئەفریقییەکان بە شێوەیەکی کاریگەر لەو گفتوگۆ و بڕیارانەدا بەشدار نەبوون؛ لە ئەنجامدا، سنوور و داهاتووی ناوچەکان زۆرجار بەبێ ڕەزامەندیی خەڵکی خۆیان دیاری دەکرا.
پورتوگالیش هەوڵی دا دەسەڵاتی خۆی فراوانتر بکات، بەڵام ڕووبەڕووی ڕکابەریی هێزە بەهێزترەکانی وەک بەریتانیا و فەرەنسا بووەوە. لاوازیی ئابووری و سەربازیی پورتوگال و کەمبوونی کۆنترۆڵی ڕاستەقینەی لەسەر هەندێک ناوچە، سنووری بۆ خواستەکانی دانا. ئەمە نیشانی دەدات کە کۆلۆنیالیزم تەنها داگیرکردنی خاک نەبوو، بەڵکو ململا‌نێیەکی نێودەوڵەتی بوو بۆ دەسەڵات و بەرژەوەندی.
بەرخۆدان و خەبات بۆ ئازادی
بەرخۆدانی گەلان بەشێکی گرنگی مێژووی کۆلۆنیالیزمە. خەڵکی ناوچە جیاوازەکانی ئەفریقا بەرامبەر دەسەڵاتی کۆلۆنیالی ڕاپەڕین و هەوڵیان دا مافی خۆیان بپارێزن. ئەم بەرخۆدانانە، هەرچەندە هەمیشە نەیانتوانی دەسەڵاتی کۆلۆنیالی لەناوببەن، بەڵام نیشانیان دا کە گەلان تەنها قوربانیی ڕووداوەکان نەبوون؛ بەڵکو خاوەنی ویست و هەوڵی سیاسیی خۆیان بوون.
خەباتی نیلسن ماندێلا دژی جیاکاریی ڕەگەزی لە باشووری ئەفریقا نموونەیەکە لە بەردەوامیی هەوڵی گەلی ئەفریقا بۆ ئازادی و یەکسانی. ئەو ماوەیەکی درێژ لە زینداندا بەسەر برد، بەڵام دوای ئازادبوونیش بانگەشەی ئاشتی و پێکەوەژیانی کرد. ئەم مێژووە یادمان دەخاتەوە کە کاریگەریی دەسەڵات و جیاکاری دەتوانێت دوای کۆتاییهێنان بە فەرمیی کۆلۆنیالیزمیش ماوەیەکی درێژ بەردەوام بێت.
ئەنجام
کۆلۆنیالیزمی پورتوگال لە ئەفریقا بە مەبەستی بازرگانی و کۆنترۆڵی ڕێگاکانی دەریایی دەستی پێکرد، بەڵام دواتر بووە سیاسەتێک بۆ دەستبەسەرداگرتنی خاک و سەرچاوە و فراوانکردنی دەسەڵات. پاڵنەرە ئایینی و ستراتیژییەکان و کێبڕکێی نێوان زلهێزە ئەوروپییەکانیش لە بەهێزکردنی ئەم پرۆسەیەدا ڕۆڵیان هەبوو. کۆنگرەی بەرلین نموونەیەکی ڕوونی ئەوەیە کە چۆن بڕیارەکانی پەیوەست بە داهاتووی ئەفریقا بەبێ بەشداریی کاریگەری خەڵکی ناوخۆ دەگیران.
لە بەرامبەردا، بەرخۆدان و خەباتی گەلان نیشانی دا کە ویستی ئازادی و یەکسانی بە ئاسانی لەناو ناچێت. خوێندنەوەی ئەم مێژووە یارمەتیمان دەدات ڕەگ و ڕیشەی هەندێک لە کێشە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی ئەفریقای ئەمڕۆ باشتر تێبگەین.
سەرچاوەکان:
١. عالی، د. فاخر عالی. (٢٠٢٣). مێژووی نوێ و هاوچەرخی کیشوەری ئەفریقیا. چاپی یەکەم، میخەک.
٢. ساغی، ڕەباب. (٢٠٢٢). نیلسۆن ماندێلا. چاپی دووەم، نووسینگەی کاروان.
٣. ڕزگار، نیما. (٢٠٢٤). کۆلۆنیالیزمی پورتوگالی. توێژینەوەیەکی ئامادەکراو لە بەشی مێژوو، زانکۆی سۆران؛ بە سەرپەرشتیاری د. فاخر عالی.
ئەم وتارە دەربڕی بۆچونی نووسەر خۆیەتی