پێگەی العرب 
وەرگێڕان: د.حلمی رەسوڵ رەزا
لەگەڵ نزیکبونەوەی ئەمریكاو ئێران لەجەنگ. تورکیا لەو نێوەندەدا گیری خواردوە. 
کەم دەوڵەت هەن لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا هێندەی تورکیا زیانیان پێ بگات لە ئەنجامی جەنگێکی بەرفراوانی ئەمریکی–ئێرانی.
ئیقاعی قسەکردن دەربارەی لێدانە سەربازییە ئەگەرییەکانی ئەمریکا دژی ئێران خێرا دەبێت، لە کاتێکدا دیپلۆماسییەتی ناڕاستەوخۆ بەردەوامە لە ناو تەمومژی پێشبینییە مەترسیدارەکان دەربارەی ئەگەری شکستێکی نزیک. واشنتۆن ئاماژەی بە ئامادەیی خۆی کردووە بۆ پەرەپێدانی گرژییەکان ئەگەر گفتوگۆکان سەرنەگرن، لە کاتێکدا تاران هۆشداری دەدات کە وەڵامی هەر هێرشێک دەداتەوە کە بیکاتە ئامانج بە لێدانی هێزەکانی ئەمریکا لە ناوچەکەدا، و تەنها بە وەڵامدانەوەی هاوشێوەی سنووردار ناوەستێت.
ئەم هاوکێشە پەرەسەندنە هاوسەنگەیە کە قەیرانەکان دەگۆڕێت بۆ گێژاوێکی یەک لە دوای یەک. گفتوگۆ بێ ئەنجامەکانی جنێف لە ڕۆژی سێشەممەی ڕابردوو قەبارەی بنبەستەکەی دەرخست: چونکە وا دەرناکەوێت هیچ کام لە لایەنەکان ئامادە بن سازشی پێویست بکەن بۆ زامنکردنی دەرچەیەکی بەردەوام لە قەیرانەکە.
توێژەر بورجو ئۆزجێلیک لە ڕاپۆرتێکدا کە گۆڤاری ناشناڵ ئینترێست بڵاوی کردۆتەوە، دەڵێت: لەم مەودا تەنگەدا، پانتایی مانۆڕکردن لەبەردەم تورکیادا سنووردار دەردەکەوێت، بەڵام هەڵەیە وا دابنرێت کە ئەنقەرە ناچالاک بووە. لە هەفتەکانی ڕابردوودا، هەوڵی داوە ڕێڕەوە دیپلۆماسییەکە بە زیندوویی بهێڵێتەوە، و تاقی بکاتەوە چی دەکرێت لە ڕووی سیاسییەوە لای هەردوولا قبوڵکراو بێت. وەک چۆن هاکان فیدان، وەزیری دەرەوەی تورکیا لەم دواییانەدا باسی کرد، زیادکردنی خێرای داواکارییەکان لەوانەیە ببێتە هۆی "هیچ" و ناوچەکە بەرەو ململانێ پاڵ بنێت.
لە پشت پەردەشەوە، تێوەگلانی ئەنقەرە لەگەڵ واشنتۆن لە خولی دووەمی سەرۆکایەتی دۆناڵد ترەمپ چڕ بووەتەوە، هاوتەریب لەگەڵ هەوڵە نوێیەكانی تورکیا بۆ ناساندنی خۆی وەک نێوەندگیرێکی پراکتیکی لە چەندین دۆسیەدا. بەڵام لە سیناریۆی جەنگی نزیک لەگەڵ ئێران، لەوانەیە تورکیا گەیشتبێتە سنووری ئەوەی کە دیپلۆماسییەتی هێزێکی ناوەندی دەتوانێت بەدەستی بهێنێت. چونکە کلیلی کۆتایی پەرەپێدانی گرژییەکان لە دەستی واشنتۆنە، لە کاتێکدا لایەنە ناوچەییەکان — لە نێویاندا ئیسرائیل — حیساباتی سیاسی و مەیدانی بە شێوازێک دادەڕێژن کە ئەنقەرە ناتوانێت بە تەواوی کۆنترۆڵیان بکات.
تورکیا هەڵوێستی خۆی ڕوون کردۆتەوە: ئەو جەنگێکی هەریمایەتی ناوێت. بەڵام ئەگەر هەڵمەتێکی سەربازی دەستی پێکرد، خۆی ناچار دەبینێت ئەو ڕۆڵە بگێڕێت کە تێیدا شارەزایە: بەڕێوەبردنی لێکەوتەکان. ئەمەش واتە پاراستنی سنوورەکان لەگەڵ ئێران، و کۆنترۆڵکردنی شۆکە لاوەکییەکان لە عێراق و ڕێڕەوی کەنداو–دەریای سوور، و پاڵنان بەرەو هێورکردنەوەیەکی خێرا و ڕێکخراو پێش ئەوەی بگۆڕێت بۆ دینامیکییەتێکی خۆژێن.
زۆرجار ڕۆڵی تورکیا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بە هەڵە تێدەگەرێت. ئەو هاوپەیمانێکی ناتۆیە و گرنگییەکی مەیدانی سەلمێنراوی بۆ ئاسایشی ئەمریکا و ئەوروپا هەیە، بەڵام لە هەمان کاتدا مێژوویەکی درێژی لە ڕکابەرییەکی ڕێکخراو لەگەڵ ئێراندا هەیە. پەیوەندی تورکیا–ئێران بە بەڕێوەبردنی ڕکابەری و بژاردەیی لە هەماهەنگی لە گۆڕەپانە تێکەڵاوەکانی وەک عێراق، سووریا، لوبنان، دەریای سوور و قەوقاز ناسراوە. ئەمە پەیوەندییەکی ئاڵۆز و پراگماتییە و هەندێکجار پڕە لە گرژی، بەڵام کەناڵی پەیوەندی کردەیی بەرهەم هێناوە. لە ساتێکدا کە زۆرێک لە لایەنەکان لە ڕێگەی نێوەندگیرەوە پەیوەندی دەکەن، ئەم کەناڵانە گرنگییەکی تایبەتیان هەیە.
هەندێکجار ئەوە بە هەڵە وا وێنا دەکرێت کە "تورکیا یەکسانە بە ئێران"، بەڵام ئەمە خوێندنەوەیەکی هەڵەیە؛ بەهای تورکیا لە توانایدایە بۆ پەیوەندی کردن لەگەڵ ناوەندە سەرەکییەکانی دەسەڵات لە ئێران، و قسەکردن لەگەڵ واشنتۆن بەبێ نمایشکاری سیاسی.
تورکیا بەرژەوەندی مادی و دەستبەجێی هەیە لە ڕێگریکردن لە هەڵگیرسانی جەنگ. هەر ڕووبەڕووبوونەوەیەک هەڕەشە لە گەرووی هورمز و باب المندب بکات، شەپۆلی شۆک بۆ بازاڕەکانی وزە و هێڵەکانی گواستنەوە دەنێرێت، و کاریگەری لەسەر دەوڵەتانی ئەنجومەنی هەماهەنگی کەنداو و ئوردن و عێراق دەبێت، هەروەها لەوانەیە گروپە چەکدارەکان چالاک بکات کە لە ژینگەی نادیاردا گەشە دەکەن، و ببێتە هۆی قەیرانی لاوەکی وەک ڕاپەڕینی جوداخوازی ناوخۆیی لە ئێران، یان جەمسەرگیری ناوخۆیی لە ناوچەکەدا. بە پێچەوانەی لایەنە دوورەکان، تورکیا ناتوانێت وەک "سیناریۆیەکی مەترسیداری" پەتی مامەڵە لەگەڵ پەرەسەندنی گرژییەکان بکات؛ چونکە ئەو ڕاستەوخۆ لە تەنیشت گۆڕەپانی شەڕە ئەگەرییەکەدایە.
پاڵنەرێکی تری ڕانەگەیەندراو لای ئەنقەرە هەیە بۆ دوورکەوتنەوە لە ململانێ: لێشاوی پەنابەران. تورکیا ئێستا خۆی باری سیاسی و ئابووری میوانداریکردنی ملیۆنان ئاوارەی شەڕەکانی پێشووی عێراق و سووریای لەسەرشانە. ئەگەر هێرشەکان بۆ سەر ئێران پاشەکشەی دەرەکی و تەقینەوەی ناوخۆیی بەدوای خۆیدا هێنا — وەک پارچەپارچەبوونی نوخبە، یان توندکردنی سەرکوت، یان ڕاپەڕینی ناوخۆیی، یان پەککەوتنی دامەزراوەکانی دەوڵەت — ئەوا پلانداڕێژەرانی تورکیا لە لێشاوێکی خێرای پەنابەران لە سنوورە ڕۆژهەڵاتییەکانیانەوە دەترسن. ڕاپۆرتە نوێیەکانی تورکیا ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەنقەرە سیناریۆی فریاگوزاری دادەنێت بۆ ئەگەری گۆڕانی ئاڵۆزییەکانی ناو ئێران بۆ شەپۆلێکی کۆچی بەکۆمەڵ، نەک تەنها قەیرانێکی ئاسایشی سنووردار.
بەڵام هەژموونی ئەنقەرە بێ سنوور نییە. دەبێت چی بکات ئێستا، بەتایبەت دوای ئەوەی گفتوگۆکانی جنێف هەستی بنبەستەکەی بەهێزتر کرد؟
یەکەم، بەشداری تورکیا کە کەمتر دەردەکەوێت زۆر گرنگە: پەیوەندییە نهێنییە ڕێکخراوەکان. ئەمە خاڵی هێزی بەراوردکاری ئەنقەرە بوو لە هەفتەکانی ڕابردوودا، هەرچەندە نادیار دەردەکەوێت چونکە وا دیزاین کراوە کە بێدەنگ بێت. تورکیا دەتوانێت نامەکان لە نێوان واشنتۆن و تاران بێ دەنگەدەنگ بگوازێتەوە: ئەمریکا چی دەکات ئەگەر گفتوگۆکان سەرنەگرن؟ ئێران چۆن وەڵام دەداتەوە؟ کام هەنگاوانە وەک پەرەپێدانی گرژی دەخوێندرێنەوە نەک بەرگری؟ لە قەیرانێکدا کە بەهۆی تێگەیشتنی هەڵە و ئاماژە ئاڵوگۆڕکراوەکان دروست دەبێت، کەمکردنەوەی مەترسی خراپ تێگەیشتن یان "خراپترین خوێندنەوە" کارێکی سەقامگیرکەری بەرجەستەیە.
دووەم، تورکیا دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لەوەی زنجیرە هەنگاوە سیاسییەکان جێبەجێکراوتر بن، تەنانەت ئەگەر نەتوانێت ئەنجامەکان بسەپێنێت. کێشەی سەرەکی لە دیپلۆماسی ئەمریکی–ئێرانی ئەوەیە کە هەردوولا شتی جیاوازیان دەوێت و بە خێرایی جیاواز. تاران پێداگری دەکات لەسەر سنووردارکردنی گفتوگۆکان بۆ دۆسیەی ئەتۆمی، لە کاتێکدا سەرۆک ترەمپ پێداگری لەسەر ڕێککەوتنێکی گشتگیر دەکرد کە مووشەک و تۆڕە ناوچەییەکان بگرێتەوە. تورکیا پێشنیاری پاکێجێکی قۆناغبەندی دیاریکراو دەکات کە سەرەتا گرژییەکان کەم بکاتەوە: کۆنترۆڵی ئەتۆمی و هەنگاوی سەلمێنراو لە بەرامبەر سوککردنی سنوورداری سزاکان. ئەم ڕێگایە تەواوکەری نێوەندگیری عومانە نەک کێبڕکێی بکات.
سێیەم، تورکیا دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە دانانی "پەرژینی پارێزگاری" ناوچەیی لە دەوری ئەو ناوچانەی ئەگەری تەقینەوەیان تێدایە. ئەگەر لێدان ڕوو بدات، پەرەسەندنەکە بە شێوەیەکی ڕێکخراو لە نێوان پایتەختەکاندا نابێت؛ بەڵکو لەوانەیە بەسەر کەنداو و عێراق و دەریای سووردا بڵاو بێتەوە، و لەوانەیە ئیسرائیلیش پەلکێش بکات. تورکیا ناتوانێت کۆنترۆڵی ئەم گۆڕەپانانە بکات، بەڵام دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە داڕشتنی لێکتێگەیشتنی کردەیی بۆ دانبەخۆداگرتن: چی نابێت بکرێتە ئامانج، چ هێڵێک نابێت ببەزێنرێت، و چۆن پەیوەندی بکرێت کاتێک لێدان و لێدانی بەرامبەر تێکەڵ دەبن.
بەڵام ئەم ڕۆڵە بێ باج نییە. متمانەی تورکیا لای واشنتۆن لەوانەیە لەرزۆک بێت، و تاران هێشتا بە گومانەوە سەیری جوگرافیای ناتۆ دەکات. ئەرکەکە لە ژینگەیەکی وتاری ناوچەیی توندتردا ئاڵۆز دەبێت. لە هەندێک دۆسیەدا، بەتایبەت لە سووریا، لەوانەیە تورکیا تۆمەتبار بکرێت بە زیادەڕۆیی لە خواستەکانیدا. لە بەرامبەردا، ئەنقەرە چاودێری پەرەسەندنی وتاری سیاسی ئیسرائیل دەکات کە تورکیا وەک "هەڕەشەی داهاتوو" دوای ئێران وێنا دەکات. ئەم چوارچێوەیە مەترسیدارە و پانتایی دیپلۆماسی تەسک دەکاتەوە.
بۆیە، باشترین ڕێگا بۆ تورکیا پراگماتیبوون و خاکەڕاییە. ئامانجەکە "چارەسەرکردنی" ململانێی ئەمریکا–ئێران نییە، بەڵکو هێشتنەوەی قەیرانەکەیە لەژێر کۆنترۆڵدا تاوەکو دەرفەتێک بە دیپلۆماسییەت بدرێت. تورکیا ناتوانێت حیساباتی واشنتۆن و تاران سەرلەنوێ دابڕێژێتەوە، بەڵام دەتوانێت یارمەتیدەر بێت لە زامنکردنی ئەوەی کە ڕێڕەوی دیپلۆماسی بە شێوەیەکی کارەساتبار شکست نەهێنێت.