کورد لە ئەمریکا؛ لە زانکۆ و ئینستیتیوتەکانەوە بۆ ناوەندی بڕیاردان

توێژینەوە و شیکاریی

41 خولەک پێش ئێستا‌ 42 جار خوێندراوه‌ته‌وه

 
لە ماوەی چەند دەیەی ڕابردوودا، لە ئەمریکا تۆڕێک لە زانکۆکان، ناوەندەکانی توێژینەوە، تینك تانکەکان، دامەزراوە حکومییەکان پەرەی سەندووە کە کاریگەریی بەرچاوی لە دروستکردن، گواستنەوە و دووبارە بەرهەمهێنانی زانیاری دەربارەی کورد هەیە.
گرنگی ئەم تۆڕە لەوەدایە کە زانیاری دەربارەی کورد تەنها لە وەزارەتەکانی دەرەوە و بەرگری و کۆنگرێسی ئەمریکا دروست نابێت؛ بەڵکو لە پڕۆگرامە زانکۆییەکان، وانەکانی زمانی کوردی، کۆرسە زانستییەکان، توێژینەوەکانی مێژوو و سیاسی و کۆبوونەوەکانی تینک تانکەکانیش بەرهەم دێت. تۆڕەکە بە شێوەیەکی گشتی لە چوار گروپی سەرەکی پێک دێت:
یەکەم: زانکۆکان
زانکۆکانی ئەمریکا لە بواری مێژوو، سیاسی، زمان، کولتوور، کۆمەڵناسی، مێژووی عوسمانی و ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کار دەکەن. هەندێکیان بەرەو دامەزراندنی پڕۆگرام و کۆرسیی تایبەت بە توێژینەوەی کوردی چوون لەوانە UCF، American University، Arizona State، Pennsylvania، Northwestern، Chicago، Columbia، Harvard، Princeton، Berkeley، Indiana و NYU.
دووەم: تینک تانک و ناوەندە سیاسییەکان
لە لایەنی دیکەوە، دامەزراوەکانی وەک  RAND، Council on Foreign Relations، Washington Institute، AEI، Carnegie، Wilson Center، Brookings،  CSIS و USIP بە شێوەی جیاواز لەسەر کورد، عێراق، تورکیا، سوریا و سیاسەتی ئەمریکا کار دەکەن. ئەم جۆرە ناوەندانە جیاوازییەکی گرنگیان لەگەڵ زانکۆکان هەیە و بەرهەمەکانیان زۆرجار بۆ بڕیاردەران، کۆنگرێس، وەزارەتی دەرەوە، پنتاگۆن و میدیا دەنووسرێن.
 بۆچی زانکۆی فلۆریدای ناوەندی UCF گرنگە؟
یەکێک لە گرنگترین نموونەکان University of Central Florida ـە. ئەم زانکۆیە پڕۆگرامێکی تایبەتی بۆ لێکۆڵینەوەی سیاسییەکانی کورد Kurdish Political Studies هەیە و خۆی بە یەکێک لە نموونە سەرەکییەکانی دامەزراندنی خوێندنی سیاسیی کوردی لە ئەمریکا دەناسێنێت. هەروەها کۆرسی نجمەدین کریم و جەلال تاڵەبانی بۆ خوێندنی سیاسیی کوردی لە ساڵی ٢٠١٥ دامەزراوە بە پشتیوانی دارایی یەک ملیۆن دۆلاری بە ڕێبەرایەتی نەجمەدین کریم. لە ڕوانگەی شیکارییەوە، ئەمە گرنگە، چونکە کورد لە ئاستی بابەتی توێژینەوە تێدەپەڕێت و دەبێتە بابەتێکی دامەزراو و بەردەوامی خوێندنی ئەکادیمی. هەروەها ناوی جەلال تاڵەبانی لە ناوی کۆرسەکەدا ڕەهەندێکی مێژوویی و سیاسیی هەیە.


زمانی کوردی
یەکێک لە بەهێزترین بەشەکانی ئەم تۆڕە فێربوونی زمانی کوردی ـە. ئەم خاڵە لە ڕوانگەی زانستییەوە زۆر گرنگە، چونکە توێژەرێک کە زمانی کوردی نازانێت، زۆرێک لە سەرچاوەکانی لە ڕێگەی وەرگێڕانەوە بەدەست دەگات؛ بەڵام فێربوونی زمان ڕێگە بە توێژەر دەدات ڕاستەوخۆ بچێتە ناو سەرچاوە و دەقی کوردییەکانەوە.
زانکۆی ئیندیانا Indiana سورانی و کرمانجی لە پڕۆگرامەکانی زماندا جێکردۆتەوە، زانکۆی پێنسلڤانیا University of Pennsylvania  وانەی پێشەکییەک بۆ کوردی سۆرانی Introduction to Sorani Kurdish  هەیە، و زانکۆی هارڤارد  Harvardیش لە ٢٠٢٦ وانەی Elementary Kurdish I  ی هەیە.
زمان یەکسانە بە سەرمایەی زانستی، ئەگەر نەوەیەک لە توێژەرانی ئەمریکایی بتوانێت بە سورانی یان کرمانجی بخوێنێتەوە، ئەوان تەنها لە ڕێگەی ئەو وێنەیەوە کورد ناناسن کە وەرگێڕان و میدیا پێشکەشیان دەکات؛ بەڵکو دەتوانن ڕاستەوخۆ لەگەڵ ئەدەبی کوردی، میدیا، بەڵگەنامەکان، گوتاری سیاسی، مێژوو، توێژینەوە کوردییەکان، و گفتوگۆی کۆمەڵگەیی پەیوەندی دروست بکەن.
ئەم تۆڕە تەنها لە واشنگتۆنەوە بۆ کورد نییە
ڕەنگە لە یەکەم تێڕوانین‌دا وابزانرێت کە ئەمریکا زانیاری دەربارەی کورد بەرهەم دەهێنێت و ئەم زانیارییە دواتر دەبێتە بنەمای سیاسەت، بەڵام ئاڕاستەکە دوولایەنەیە. سیاسەتمەدار و دامەزراوە کوردییەکانیش هەوڵیان داوە لە واشنگتن کاریگەری لەسەر گوتار و زانیارییەکان دابنێن، لە ڕێگەی پەیوەندی بە ئەندامانی کۆنگرێس، دیپلۆماسی، لۆبی کردن، بەشداری لە کۆبوونەوەی زانکۆکان، پشتیوانی دارایی و گواستنەوەی زانیاری و ڕوونکردنەوەی بۆچوونی کوردی. توێژینەوەیەکی  Carnegie  بە تایبەتی باس لە هەوڵەکانی هەرێمی کوردستان بۆ دروستکردنی پەیوەندی لەگەڵ کۆنگرێس و لۆبی گەری دەکات.

 پەیوەندی زانکۆ و سیاسەت
لە ڕوانگەی شیکارییەوە، نابێت زانکۆ و حکومەت بە یەک شت دابنرێن. هەندێک توێژەر پێشتر ئەزموونی حکومی یان سەربازییان هەبووە، هەندێک پڕۆژە پەیوەندی بە دامەزراوە بەرگرییەکانەوە هەیە، و هەندێک توێژینەوە ڕاستەوخۆ بۆ سیاسەت‌دانان نووسراون. بۆ نموونە، مایکل روبین ئەزموونی کارکردنی لە وەزارەتی بەرگریی ئەمریکای هەبووە، بەڵام ئەو ئەزموونە بە تەنیا بەڵگەی ئەوە نییە کە حکومەت ناوەڕۆکی توێژینەوەکانی ئەوی کۆنترۆڵ کردووە. هەمان شت لە RAND ـیش دەبینرێت: پەیوەندی بە دامەزراوەکانی بەرگری بەڵگەی پەیوەندیی دامەزراوەییە، بەڵام بەڵگەی کۆنترۆڵکردنی ئەنجامی زانستی نییە. ئەم جیاکردنەوەیە بۆ هەر شیکارییەکی هەستیاری ئەمنی زۆر گرنگە.
 ئەمە بۆ سیاسەتی ئەمریکا بەرامبەر کورد چی دەگەیەنێت؟
دەتوانرێت سێ ئاستی کاریگەری جیا بکەینەوە:
ئاستی یەکەم زانیاری: زانکۆکان زانیاری و پسپۆڕی دروست دەکەن.
ئاستی دووەم شیکاری: تینک تانکەکان ئەو زانیارییە دەگۆڕن بۆ شیکاریی سیاسی و هەندێک جار پێشنیاری سیاسەت.
ئاستی سێیەم بڕیاردان: بەرهەمەکانی ئەو دوو ئاستە دەتوانن بگەنە دەستی کۆنگرێس، وەزارەتی دەرەوە، پنتاگۆن، دەزگاکانی ئەمنی، میدیا، و دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان.
کاریگەری زانکۆ زۆرجار ڕاستەوخۆ و خێرا نییە؛ بەڵکو دروستکردنی سەرمایەی مرۆییە، واتە پەروەردەکردنی ئەو کەسانەی دواتر دەچنە ناو حکومەت، میدیا، تینک تانک و دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان.
کێ وێنەی کورد دروست دەکات؟
وەڵامەکە یەک کەس یان یەک دامەزراوە نییە. وێنەی کورد لە کۆبوونەوەی چەند جۆر زانیارییەک دروست دەبێت لەوانە زانکۆ، زمان، توێژەر، تین تانک، دیپلۆماسی کوردی، لۆبی، دامەزراوە حکومییەکان و میدیا. بۆیە ئەوەی لە واشنگتۆن بە ناوی کورد ناسراوە، دەتوانێت بەرهەمی کۆمەڵێک گوتار و زانیاریی جیاواز بێت، نەک تەنها بەرهەمی سیاسەتی فەرمیی حکومەتی ئەمریکا.

 مەترسییەکان و کێشەکان
لەگەڵ ئەو پێشکەوتنە زانستییە، چەند کێشەیەکی بنەڕەتیش بوونیان هەیە: 
یەکەم: لاوازی دامەزراندنی لێکۆڵینەوەی کوردی Kurdish Studies وەک بوارێکی سەربەخۆ، لە زۆر زانکۆدا کورد هێشتا لە ژێر ناونیشانی لێکۆڵینەوەکانی خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، لیکۆڵینەوەکانی تورکیا، لێکۆڵینەوەکانی عوسمانی، زمانەوانی، مێژوو و زانستی سیاسیت توێژینەوەی لەسەر دەکرێت. واتە بواری خوێندنی کوردی هێشتا لە زۆر شوێن دامەزراوەی سەربەخۆ و جێگیری نییە.
دووەم: جیاوازی ناوچە و کۆمەڵگە کوردییەکان
کورد لە عێراق، تورکیا، ئێران و سوریا هەمان بارودۆخی سیاسی و مێژوویی نییە. لەبەر ئەوە، ئەگەر توێژینەوەیەک کورد وەک یەک یەکەی سیاسی و کۆمەڵایەتی ببینێت، دەتوانێت جیاوازییە ناوخۆییەکان کەمتر ببینێت.

هەڵسەنگاندنی ستراتیژی
ئەمریکا لە ماوەی چەند دەیەدا توانایەکی زانستی و دامەزراوەیی بۆ ناسینی کورد دروست کردووە کە لە چەند ئاستێکدا کار دەکات. ئەو توانایە تەنها لە کۆکردنەوەی زانیاری پێک نەهاتووە؛ بەڵکو فێرکاری زمانە، توێژەر پەروەردە دەکات، توێژینەوە بەرهەم دەهێنێت، شیکاری سیاسی دروست دەکات و زانیاری دەگەیەنێت بە بڕیاردەران. لە بەرامبەردا، کورد هەوڵی داوە لەڕووی دیپلۆماسی و لۆبی کردنەوە کاریگەریی لەسەر ئەو تۆڕە دابنێت. بەم شێوەیە، پەیوەندی کورد و ئەمریکا تەنها پەیوەندییەکی سیاسی ـ سەربازی نییە؛ بەڵکو پەیوەندییەکی زانستی ـ زانیاری ـ دامەزراوەیی ـیشە.

 دەرئەنجام 
زانکۆ، تینک تانک، توێژەر، پڕۆگرامی زمان و دامەزراوەی کوردیی لە ئەمریکا، تۆڕێکی درێژخایەنی بەرهەمهێنانی زانیاری دەربارەی کورد پێکدەهێنێت. ئەم تۆڕە سیاسەتی ئەمریکا دیاری ناکات، بەڵام ژینگەی زانیاری و شارەزایی دروست دەکات کە بڕیاردەران دەتوانن پشتی پێببەستن. لە هەمان کاتدا، کوردەکان تەنها بابەتی ئەو زانیارییە نین؛ بەڵکو بەشێک لە بەرهەمهێنان و ئاراستەکردنی زانیاری ـشن، لە ڕێگەی دیپلۆماسی، لۆبی، پەیوەندی زانکۆیی و پشتیوانی دامەزراوەییەوە.