جەعفەر عەلی

دیموکراسییەتی سازان 
    دیموکراسییەتی سازان، تیۆرەیەک نییە لە دەرەوەی دیموکراسیدا بوونی هەبێت، بەر لەوەی بیر لە سازان بکرێتەوە، گرنگە بڕوات بە پرەنسیپ و بەهاکانی دیموکراسی هێنابێت. ئەوەی ڕێگە بەرەو سازان و بەیەکەوە گونجانی جیاوازییەکان خۆش دەکات، دیموکراسی و بڕوابوون بە پرەنسیپەکانی دیموکراسییە، واتە پێشمەرجی سەرکەوتنی هەر سازانێک لە کۆمەڵگەی فرەییدا، دیموکراسیبوونە. لە ئامادەنەبوونی هۆشیاری دیموکراسیدا، ئەگەر چوارچێوەیەکیش بە ناوی سازان و دیموکراسییەتی سازانەوە بێتە بوون، سەرکەوتوو نابێت.    
   لە دوای ئازادکردنی عێراقەوە، لە دەرەوەی بوونی هەر دەق و ماددەیەکی دەستوری، وەک عورفێکی سیاسی و هەوڵدانێک بۆ سازانی نێوان پێکهاتە نەتەوەیی و ئاینیی و مەزهەبییە جیاوازەکان، پۆستە باڵا سیادییەکانی عێراق؛ سەرۆک کۆمار، سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران و سەرۆکی پەرلەمان، لە نێوان کورد، شیعە و سوننەدا لەسەر بنەمای سازانی نیشتمانی دابەشکراون. 
   ئەوەی پەیوەندی بە شیعەوە هەیە، بە حوکمی ژمارەی کورسییەکانی، هەمیشە لە کاتی یەکخستنی ڕیزەکانیاندا دەتوانن فراکسیۆنی گەورەی پەرلەمانی پێکبهێنن و لەو ڕێگە یاساییشەوە پۆستی سەرۆکی حکومەت ببەن، بەڵام سەبارەت بە دوو پۆستە باڵاکەی دی، کە بۆ کورد و سوننە دانراون، هیچ پەیوەندییەکی بە ژمارەی کورسی و گەورەیی فراکسیۆنی پەرلەمانییەوە نییە، بەڵکو وەک جۆرێک لە عورفی سیاسی و دیموکراسییەتی سازان، ڕێککەوتنی زارەکی، نەک یاسایی لەبارەوە کراوە، بۆیە چەند ئەگەری بەردەوامی ئەو سازانە دیموکراسییە هەیە، هێندەش ئەگەری دەستکاریکردن و پێداچوونەوەی دەبێت، چونکە هیچ بنەمایەکی یاسایی نییە و بە دەستور ڕێکنەخراوە.  
   دیموکراسییەتی سازان لە بەشی هەرە گەورەی کۆمەڵگە ڕۆژهەڵاتییەکاندا، لە ناوێکی بێ ناوەرۆک زیاتر هیچی دی نییە. لەم کۆمەڵگەیانەدا، مافی یەکسانی ململانێی سیاسی، هەڵبژاردنی دادپەروەرانە، سەربەخۆیی دامەزراوەکان و دەنگدانی ئازاد، تا ڕادەیەکی زۆر بوونی نییە، کاتێکیش ئەم ژێرخان و هۆشیارییە بە دیموکراسی ئامادەیی نابێت، ئیدی قسەکردن و هەوڵدان بۆ دیموکراسییەتی سازان، هەمیشە دەکەوێتە بەردەم ئەگەری قەیران و هەڵوەشانەوە، ڕەنگە لوبنان لە کاتێکدا پشتئەستوورە بە هێزی دەستوریش، باشترین نمونەی نزیک و زیندووی ئەم فۆڕمە لە دیموکراسییەت و سازانە  پڕ لە قەیرانە بێت. 
   ئەوەی لە عێراقی دوای پرۆسەی ئازادییەوە ڕوودەدات، بە هەرێمی کوردستانیشەوە، هێز و حیزبی سیاسی جیاواز هەن، هەڵبژاردن هەیە، هاوپەیمانێتی نێوان هێزە سیاسییەکان و پێکهاتەکان هەیە، دامەزراوەکانی حکومەت، پەرلەمان و دادوەری بوونیان هەیە، بەڵام شتێک بە ناوی دیموکراسی و کارکردن بۆ دیموکراتیزەکردنی ژیانی سیاسی و کۆمەڵایەتی بوونی نییە. دیموکراسییەتی عێراق، وەک زۆرینەی دەوڵەتانی دیکەی ڕۆژهەڵات، دیموکراسییەتێکی مەرجداری نەنووسراوەیە، دیموکراسییەتێکە چەندین ئاراستە و جوڵە و چالاکی نادیموکراسییانە بزوێنەرییەتی، واتە لە ئەگەرێکی سنورداری سەرکەوتنی هەڵبژاردنیشدا، هیچ دڵنیاییەک بۆ ئاڵوگۆڕی دەسەڵات لە نێوان شیعەی مەزهەبی و شیعەیەکی عەلمانیدا نابینرێت، وەک چۆن شیعەی مەزهەب لە هەڵبژاردنی ساڵی ٢٠١٠دا لە بەرامبەر سەرکەوتنی لیستی عیراقییە بە سەرۆکایەتی (ئەیاد عەلاوی)دا کردیان. 

سەرۆک کۆمار، گرێی کورد 
   گرێی سیاسی و دەروونی لای سیاسییەکان زیاتر پەیوەندی بە قورسی دۆزینەوەی ئەو کەناڵانەوە هەیە، کە دەتوانێت سازان لە نێوان بەرژەوەندی کەسی و حیزبی تەسک لەگەڵ بەرژەوەندی گشتیدا دروست بکات، ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی لەبەردەم چارەسەرکردنی کێشەکاندا، تایبەت قەیرانەکانی وەک دەستنیشانکردنی سەرۆکەکان و دابەشکردنی پۆستەکاندا، دەستەپاچە دەرکەوێت. زۆربەی کات ئەم گرێیە بەرهەمی نەبوونی سازان، یان ململانێی نفوز، یان فشاری دەرەکییە، کە پێویستی بە چارەسەری یەکلاکەرەوەی سیاسی ئاڵۆز دەبێت بۆ تێپەڕاندنی. گرێی سیاسی، دەبێتە هۆی وەرگرتنی بڕیاری کارەساتهێن، وەک کورتهێنان لە بەڕێوەبردنی قەیرانەکان، قوربانیدان بە بەرژەوەندی نیشتمانی لە بەرامبەر دەستکەوتی کەسی، هەورەها دووبارەکردنەوە و درێژەدان هەڵەکانی ڕابردوو. 
   گرێی سیاسی وا دەکات گەیشتن بە دۆزینەوەی کەسێک، کە جێگەی ڕەزامەندی لایەنەکانی ململانێ بێت، کارێکی قورس بێت، هەر وەک چۆن دەبێتە هۆی ئەوەی، هیچ سیاسی و لایەنێکی سیاسی بە هۆی بەریەککەوتنی ئیرادەی سیاسییەکان و دواتریش لایەنە سیاسییەکان، هیچ یەکێکیان ئامادەیی ئەوەی تێدا نەبێت، دەستبەرداری کۆمەڵێک دەستکەوتی بچووک بێت لەپێناوی دەستکەوتی گەورەتردا. سەرەنجام ململانێی ئیرادە، کێشەکان بەو ئاراستەیەدا دەبات، بێ متمانەیی گەورە و تۆمەتبارکردنی یەکتری بەرهەم دەهێنێت، وێڕای ئەوەی ڕێگە خۆشدەکات بۆ دەستخستنە ناوەوەی ناوچەیی و نێودەوڵەتی لە بڕیاری ناوخۆییدا.  ئەگەر سەیری دۆخی هەرێمی کوردستان بکەین، ڕاستی ئەم گرێ سیاسییە دەبینین، کە چۆن بووەتە بەشێکی گرنگ لە مێژووی هێزە سیاسییەکان و تێکەڵ بە پێکهاتەی سایکۆلۆژی و کۆمەڵایەتییان بووە. ئەم حاڵەتی گرێی سیاسییە، لەگەڵ هەر ململانێیەکدا، بوونی هەر قەیرانێکدا، بە گەورەیی دەگەڕێتەوە بۆ نێو ڕووبەری سیاسی و دەبێتەوە بە گوتاری سەرەکی سیاسییە بڕیار بەدەستەکان و میدیای حیزبی، کۆی لایەنەکانی ململانێش بەگوێرەی ئەم میتۆدە و بە پاڵنەری ئەم گرێ سیاسییە، نمایشی سەرکەوتن و شکست دەنووسنەوە. لە ئێستای عێراقدا، هەردوو پۆستی سەرۆک کۆمار لە نێوان کورد، پۆستی سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران لە نێوان شیعەکاندا، ڕێک لە نێو پانتایی ئەم گرێ سیاسی و دەروونییەدا مامەڵەی لەگەڵدا دەکرێت.
    لە دوای ماوەی خولەکانی سەرۆکایەتی مام جەلالەوە، بەردەوام پۆستی سەرۆک کۆماری عیراق، کە بۆ کورد دانراوە، نەک حیزبێکی سیاسی و بنەماڵە و ناوێکی دیاریکراو، جێگەی ململانێیەکی توندی نێوان پارتی و یەکێتی بووە، ململانێیەک هەردوو لایان لە شەڕی شکاندنی ئیرادەدا، خەریکی شکاندنی ئیرادەی یەکتری بوون. ئەم پۆستە، کە دەبوایە بچێتە خزمەتی پرسی کورد وەک نەتەوەیەک، چونکە هەر لەسەر ئەو بنەما نەتەوەییە بەرکەوتەی کوردە، کەچی چەندین ساڵە هاوشانی ناکۆکییە بەردەوامەکانی نێوان پارتی و یەکێتی، بووەتە بەڵایەکی دیکە و یەخەی ئەم کوردە بەرنادات. لەم پرسەدا، پارتی و شەخسی مەسعود بارزانی بە عینادییەکی زۆرەوە لەگەڵ خێزانی تاڵەبانی خەریکی ناردنەدەرەوەی ململانێ نادروست و نادیموکراسییەکەی نێوانیانن لە هەرێمەوە بەرەو بەغدا و بۆ نێو ماڵی عەرەبی شیعە و سوننە. 
   پارتی، کە خۆی بەشێکی بنەڕەتی دروستکردنەوەی عیراق و لە ئێستاشدا بەشێکی پێکهێنەری پەرلەمان و حکومەتەکەیەتی، لەسەر بنەمای گوتارێکی فریودەرانەی نەتەوەیی ڕووەو بەغدا کاردەکات، ڕۆژێک ڕیفراندۆم دەکات، ئاڵا و پاسپۆرت دەسووتێنن، ڕۆژێک بە زمانێکی لەرزۆکەوە داوای کردنەوەی دەرگای حیوار لەگەڵ بەغدا دەکەن. ڕۆژێک قبوڵی ناکەن، ڕۆژی دواتر لەگەڵ سەدر و حەلبوسی دەبن بە هاوپەیمانی سیاسی. لەمڕووەوە پارتی چەند لە ئاستی ناوخۆی هەرێمدا لە چنینەوەی دەنگی هاوڵاتیان و مانەوەی وەک هێزی یەکەم، سەرکەوتوو بووە، بە هەمان ئەندازە، بەڵام بە دیوە پێچەوانەکەی، هێندەش لە سیاسەت و درێژەپێدانی ململانێ لەگەڵ ناوەندی بڕیار لە بەغدا شکستخواردوو بووە. پارتی لە یەککاتدا عێراقییە و عێراقیش نییە، لەگەڵ بەغدایە و لەگەڵیشیدا نییە، بۆ پۆست و چنینەوەی پێگەی دەسەڵات لە بەغدا ئامادەیە شەڕی دنیا بکات، بەڵام وەک گوتار و زمانی میدیایی، لە پیشاندانی ئەم بەغدایە وەک شەیتانێکی نەفرەتی درێغی ناکات. کاتێک ئەم قسانە دەکەین، نە کەسێکی عێراقچین، نە باوەڕمان وایە عێراق بەم ئەقڵییەتە سیاسی و تائیفییەی ئێستا دەبێتە وڵاتێکی دیموکراسی، بەڵکو عێراقیش وەک تورکیا، ئێران و سوریا، وەک هێزی داگیرکەر لە کوردستان دەبینین، بەڵام بینینی ئێمە شتێکە و ئەوەی لەسەر ئەرزی واقیعدا دەگوزەرێ شتێکی دی. مرۆڤی سیاسی و هێزی سیاسی، هەموو کات ناتوانێت لە جەنگی ململانێدا براوە بێت، ئەگەر بە هۆشیاری و ئاگایی زۆرەوە خوێندنەوە بۆ ئەو سەرزەمینە سیاسی، کۆمەڵایەتی و ئابورییە نەکات، کە تێیدا یاری سیاسی دەکات. 
   پارتی وەک هێزێکی سیاسی گەورە، لەسەر دەیان لادانی دەستوری، لەسەر دەیان سووکایەتی بە کورد، لەسەر موچەبڕین و پەلاماری سەربازی بۆ سەر کەرکوک و ناوچە کوردستانییە دابڕێنراوەکان (هەموو ئەمانە بەشێکن لە گوتاری سیاسی و میدیایی پارتی و بەردەوام  بەغدای پێ تۆمەتبار دەکرێت)، هەرگیز ئامادەی هەڵوێست وەرگرتن تا ڕادەی کشانەوە لە بەغدا نەبووە، بەڵام لەسەر پۆستی سەرۆک کۆمار، هەردوو فراکسیۆنەکەی لە پەرلەمان و حکومەت لە بەغدا وەک ناڕەزایەتییەک و پیشاندانی هەڕەشەیەک بانگهێشتی هەولێر دەکاتەوە. ئەوە لە کاتێکدا پۆستەکە نە هیچ لادانێکی دەستوری دژ بە کوردی تێدایە، نە هیچ لادانێک لەو دیموکراسییەتە تەوافوقییەی کورد لەگەڵ لایەنەکانی دیکەی عیراق لەسەری ڕێککەوتووە کراوە. 
   پرسیار ئەوەیە، بۆچی پارتی چەند خولێکە لە پرسی هەڵبژاردنی سەرۆک کۆماردا، توشی گرێی سیاسی و دەروونی دەبێت و ناچێتە ژێرباری سازانەوە، لە کاتێکدا منداڵێک ئەو ڕاستییە دەزانێت، دۆخی سیاسی و هاوپەیمانێتییەکان لە بەغدا، لانیکەم لە دوای ڕیفراندۆمەوە هەرگیز لە قازانجی پارتی نەبووە. ئایا ئەوەی پارتی دەیکات، پەیوەندی بە پرسی نەتەوەیی کوردەوە هەیە، یان گرێیەکی سیاسییە و پارتی بە هۆی عینادییەوە توانای کردنەوەی نییە. 
 
گواستنەوەی سەرۆک کۆمار لە مۆنۆپۆلی حیزبییەوە بۆ بەرکەوتەی کورد وەک نەتەوە  
   سازان لەبارەی پۆستە باڵاکانی عێراق، سازانێکی حیزبی نییە، بەڵکو سازانە لەسەر بنەمای پێکهاتەی نەتەوەیی و تائیفی، بۆیە نابێت دابەشکارییەکانی دوای هەڵبژاردنیش لە بازنەی حیزبیدا بچووک بکرێنەوە، چونکە پۆستی سەرۆک کۆمار وەک بەرکەوتەی حیزبی و سیاسی بۆ کورد دیارینەکراوە، بەڵکو وەک نەتەوەی دووەمی عیراق پێیدراوە. بیرۆکەکانی پارتی لەم خولە تازەیەدا سەبارەت بە ڕێگەکانی هەڵبژاردنی سەرۆک کۆمار، وەک بیرۆکە نەک ئامانجی پشتی بیرۆکەکان، تا ڕادەیەک ڕەوایەتی زیاتر بوو لەو بیرۆکەیەی، کە یەکێتی پێیوایە ئەم پۆستە بۆ هەمیشە دەبێت وەک موڵکی تایبەتی ئەو بمێنێتەوە. ڕەنگە پێویست بەوە نەکات بچینە نێو وردەکاری ئەو پاڵنەرانەی لە پشتی ئەو بیرۆکانەی پارتی وەستاونەتەوە، چونکە بۆ هەر کەسێک کەمێک چاودێری دۆخی سیاسی باشوری کوردستان و ئەو پاوانکارییەی کردبێ، کە پارتی و یەکێتی دەیکەن، ئەو ڕاستییەی بۆ دەردەکەوێت، کە هەڵوێست و بیرۆکەکانی پارتی سەبارەت بەم بابەتە، لە خەمخۆری بۆ کورد و پرسی دیموکراسییەوە نەهاتووە، هێندەی پەیوەندی بە ململانێی نادیموکراسی و شکاندنی ئیرادەوە هەیە لەگەڵ یەکێتی بۆ پاوانکردنی هەرچی زیاتری پۆستەکان، پێگەکانی دەسەڵات، لەشکر و ئابووری و بازاڕ. 
   بەگوێرەی ئەوەی ئەم پۆستە پشت بە هیچ ماددەیەکی دەستوری و یاسایی نابەستێت، تەنها مەسەلەی نەتەوەیی کردووە بە پێوەر، بۆیە باشترین ڕێگەچارە بۆ دەربازبوون لە خولانەوە لە نێو هەمان بازنەی ململانێی ناشیرینی پارتی و یەکێتی و قۆرخکردنی پۆستەکە، باشترین چارەسەر بریتییە لەوەی دەرگای خۆپاڵاوتن لە هەرێمی کوردستان و ناوچە دابڕێنراوەکان بۆ سەرجەمی هاوڵاتیانی کورد بەبێ جیاوازی و بەپێی مەرجە یاساییەکان بکرێتەوە و هەڵبژاردن بۆ پۆستەکە ئەنجام بدرێت، ئەو کاتە دەنگی یەکەم بکرێتە پاڵێوراوی کورد لە بەغدا و پۆستەکەش ڕاستەوخۆ دەبێت بە پۆستی کورد، نەک پۆستی یەکێتی، یان پارتی. ئەم ڕێگەیە ئەگەر لە ڕووی هونەری و داراییشەوە کەمێک قورسایی دروستبکات، بەڵام لەو ئەقڵییەتە پاوانخوازی و سیاسەتی قۆرخکارییە حیزبی و بنەماڵەییە ڕزگارمان دەکات، کە کورد کورت دەکاتەوە بۆ حیزب و بنەماڵە و خێزانێکی تایبەت. بێگومان ڕێگەی تر و میکانیزمی تریش هەن، وەک ئەوانەی پارتی ئاماژەی پێکردوون، لە پەرلەمانی کوردستان، یان لە نێو فراکسیۆنە کوردییەکانی پەرلەمانی عیراق پۆستەکە یەکلابکرێتەوە. ئەم دوو ڕێگەیە هەردووکی لە پاوانخوازی باشترە، بەڵام ئەگەر پارتی لە هەردوو میکانیزمەکە بردنەوەی مسۆگەر نەبایە هەرگیز بژاردەیەکی وەهای نەدەخستە بەردەستی یەکێتی، ئەمە لەلایەک، لەلایەکی دیکەوە، پەرلەمانی کوردستان خۆی چەندین ساڵە جەستەیەکی بێ ڕۆح و دامەزراوەیەکی پەکخراوە، هەروەها لە ڕووی مافی گشتیشەوە هیچ مانایەکی تێدا نییە، دەزگایەک ببێتە نوێنەری کۆی دەنگی خەڵک، کە توانای نوێنەرایەتی لەدەستدابێت. 

پۆست وەک پەرتکردنی ناوماڵی کورد   
   ناوماڵی کوردی لە باشور، بە پلەی نایاب لە ڕووی سیاسییەوە ناوماڵێکی پەرت و شێواوە، ناوماڵێکە لەبەردەم گرفتی گەورەی ئەخلاقی و نیشتمانیدایە. پشکی شێری ئەم پەرتبوونە بەر پارتی و یەکێتی دەکەوێت. سەرۆک کۆمار، ئەگەر پۆستێکی تەشریفاتیش بێت، هێشتا دەکرا لەبری پەرتبوونی زیاتر لە بەرامبەر ئەوانیدی جیاواز، یەکمانبخات، ناکۆکییە ناوەکییەکانی هەرێمی کوردستان جێبهێڵین و وەک کورد بە گوتارێکی هاوبەش و بەرنامەی سیاسی و یاسایی هاوبەشەوە لە خەمی سەرخستنی هەر کەسێک بین کە دەچێتە سەر کورسی سەرۆکایەتی کۆمار لە کۆشکی سەلام. ڕاست ئەوەبوو، ئەگەر بڕیارە پۆستەکە هی کورد بێت، دەبێت خودی سەرۆک کۆمار، لە دەیان دۆسیەی گرنگی نەتەوەیی و یاساییدا، بەگوێرەی دەستور، بەشێک لە دەسەڵاتەکانی بۆ پاراستن و بردنەپێشی مافە سیاسی و کولتورییەکانی کورد بەکاربهێنێت، یان لانیکەم بۆ گەڕانەوەی ئەو مافە یاساییانەی کە دەستور بۆی دیاریکردووین و بە فەرامۆشی سپێردراوە، لە سەرووی هەموویانەوە ماددەی ١٤٠ی دەستور و یەکلاکردنەوەی چارەنوسی ئەو ناوچە کوردستانییانەی لە دەستوردا بە ناوچەی کێشە لەسەر پێناسە کراون. 
   پۆستی سەرۆک کۆمار، لە بیست ساڵی ڕابردوودا چ لە تێپەڕبوونی وادەی یاسایی دیاریکراو (٣١/١٢/٢٠٠٧) بۆ جێبەجێکردنی ماددەی ١٤٠، چ لە فەرامۆشکردنی ئەو ماددە دەستورییە گرنگە لە ساڵانی دوای ئەوە، بەشێکی گەورە لە بەرپرسیارێتی مێژوویی و نەتەوەیی دەکەوێتە ئەستۆ. لە بەغدا، شەڕی گەورەی پارتی و یەکێتیمان لەسەر پۆستی سەرۆک کۆمار بینی، بەڵام کەمترین هەڵوێستمان لەبارەی فەرامۆشکردنی ماددەی ١٤٠ بینیوە، دەنگە دەنگی زۆری فراکسیۆنەکانی دەرەوەی پارتی و یەکێتیشمان گوێ لێبوو، بەڵام تیرەکان هێندەی ڕووی لە خۆمان بوو، هێندە ڕووی لە بەغدا و ئەو فاشیزمە مەزهەبی و نەتەوەییە نەبوو، کە لە پشتی پەکخستنی ماددەی ١٤٠ی دەستور وەستاوەتەوە، تەنانەت بە دەسەڵات و ئۆپۆزیسیۆنی کوردییەوە، نەیانتوانی بەکارهێنانی زمانی کوردی وەک مافێکی دەستوری ببەنە نێو هۆڵی پەرلەمان و قسەی پێبکەن. ئێمە دەزانین کار کراوە، کەسانی دڵسۆز و چالاک هەن، بەڵام ئەوەی دەستی بۆ براوە کارە سەرەکییەکە نەبووە، بەڵکو زیاتر ئەو کارانە بوون، کە زۆر کەسی تر دەتوانێت بیانکات. 
   کورد هێندەی سەری لە نێو دنیای پەرتبوون و دابەشکاری سیاسی بچووکدایە، هێندە بیری لای یەکخستنی تواناکان و دروستکردنی ئیرادەی یەکگرتووی نەتەوەییدا نییە، بۆیە بەردەوام بە ئاراستەی جیاواز و پەرتبوونی سیاسییەوە دەچێتە نێو ململانێی سیاسی و گفتوگۆ لەگەڵ ئەویدی جیاواز، سەرەنجامیش یان دەرفەتە مێژووییەکان دەدۆڕێنێت، یان بە دەستکەوتی بچووکەوە لێی دێتەدەر. ئەوەی چەند خولێکە پارتی و یەکێتی و زۆرینەی هێزەکانی تریش بەدوایاندا، سەبارەت بە پرسی سەرۆک کۆمار دەیکەن، جگە لە درێژەدان بەم گەورەترکردنەوەی ڕووبەری پەرتبوونە سیاسییە هیچی دیکە نییە. 
   تۆ سەیری کۆمیدیای سیاسەتی زەردی کوردی، مەسعود بارزانی پیرۆزبایی لە ئەحمەد شەرع دەکات وەک سەرۆک کۆماری دەوڵەتی سوریای عەرەبی، بەڵام نەک پیرۆزبایی لە نزار ئامێدی کاندیدی دەرچووی یەکێتی بۆ پۆستی سەرۆک کۆمار ناکات، بەڵکو بە فەرمیش ڕایانگەیاندووە؛ پارتی وەک سەرۆک کۆمار مامەڵەی لەگەڵدا ناکات. ئەگەر ئاوڕێکیش لە کۆمیدیای سیاسەتی سەوز بدەینەوە، بافڵ تاڵەبانی سەرۆکی یەکێتی، مانگی دووجار باوەشی گەرم بە خەزعەلی و ڕەیان کلدانیدا دەکات، بەڵام ئەو گەرمی باوەشەی هێزی بەرزکردنەوەی نیو پلە لە گەرمی پەیوەندی لەگەڵ پارتیدا نەبووە. 
   بۆ هاوڵاتیانی کورد لە باشور، بایەخێکی ئەوتۆی نییە، کێ لە پەرتبوون بەرپرسیارە، پارتی یان یەکێتی، بارزانی یان تاڵەبانی، تا ڕادەیەکی زۆر بۆ مێژووش ئەمە بابەتێکی زۆر جێگەی پرسیار نابێت، ئەوەی گرنگە یەکیان هەڵەکانی گەورەتر، ئەویدی بچووکتر، یەکیان بە هەڵە مامەڵە دەکات و ئەویدی درێژەی پێدەدات، یەکیان یەکەم فیشەکی شەڕی ناوخۆ دەتەقێنێت، ئەویدی شەڕ فراوان دەکات، ئەوەی لە نێوان ئەم دوو هەڵەیەدا باجە گەورەکە دەدات، مرۆڤەکانی تر و ژیانی گشتی و ئاسایی هاوڵاتیانی باشوری کوردستانە. 
   بۆ هەر یەکێک لە ئێمە، کاتێک باس لە ناکۆکییە نێوخۆییەکانی نێوان میرایەتییەکی کورد، یان ناکۆکی میرایەتییەک لەگەڵ میرنشینێکی کوردی دیکە دەکەین، پرسیارە جەوهەرییەکە ئەوە نییە کامیان هەڵەی گەورەتر و کامیان هەڵەی بچووکتری کردووە، بەڵکو کرۆکی بابەتەکە جەخت لەسەر ئەو پنتە ناوەندییە دەکاتەوە، ئەنجامی هەردوو هەڵەکە، جگە لە دۆڕاندنی دەرفەتە مێژووییەکە، هیچی تری بۆ کورد وەک نەتەوەیەک نەهێناوە. بێگومان ئەم قسانە مانای ئەوە نییە، مێژوو هەڵە و کەموکورتییە گەورەکان نابینێت، هێڵی خیانەت و نیشتمانفرۆشی نانووسێتەوە و لە ئاست تاڵانی و ستەم و بێدادیدا چاو دادەخات، بەڵام کاتێک قسە دێتە سەر پرسە گەورەکە، پرسی نەتەوەیی، کە پرسی چارەنوسسازی هەمووانە، مرۆڤ کەمتر سەرنجی دەچێتە سەر ئەوەی گوناهی گەورە هی کام میر، کام خێزان و بنەماڵەی میرایەتی کورد بوو. ئێستا لە تەواوی بەشەکانی کوردستان، بۆ هاوڵاتی کورد گرنگ نییە، کام حیزب، کام سەرۆک، سکرتێر، میر و سوڵتان و پاشا، لەسەر هەقە و کامیان هەڵە، ئەوەی گرنگە هەوڵدانە بۆ نزیککردنەوەی ئاراستە جیاوازەکان، بچووککردنەوەی کەلێنە گەورەکان، بۆ ئامانجێکی گەورەتر لە بەرژەوەندی سەرۆک، سکرتێر، میر و بنەماڵە و حیزبەکانیان. 
   دەمێک ساڵە، چ لە عێراق و چ لە هەرێمی کوردستان، پشتیوانی دیموکراسییەتی سازان نەبووم، تایبەت لە وڵات و هەرێمێکدا، کە هەر لە بنەڕەتدا دیموکراسی لە ژێر پرسیاری قورسدا بێت. ئەگەر بڕیارە دیموکراسی بین، ئەگەر باوەڕمان بە پرەنسیپی زۆرینە و کەمینەی هەڵبژاردن و ڕێزگرتن لە ئەنجامەکانی هەیە، یەکێک لە باشترین چارەسەرەکان ئەوەیە، خۆمان لە بەڵای سازانی حیزبی ڕزگار بکەین، سازانێک لە ڕۆژگاری پەنجا بە پەنجای پارتی و یەکێتییەوە، جگە لە بەڵا و وەیشومەی زۆر، جگە لە پەرتبوونی مەترسیدار، شتێکی گەورەی بۆ کورد وەک نەتەوە نەهێناوە. 
   ئەوەی لە ماوەی چەند خولی ڕابردووی دیاریکردن و هەڵبژاردنی سەرۆک کۆماردا لە نێوان پارتی و یەکێتی ڕوویداوە، بە پلەی نایاب دەرچوون بووە لە هەر پرەنسیپێکی نەتەوەیی و نیشتمانی. پۆستی سەرۆک کۆمار، لەبری یەکخستنی گوتاری کوردی، هەرچی زیاتر درزی گەورەتری خستووەتە نێو ئەو کەلێن و قڵیشانەی لە نێوان پارتی و یەکێتیدا هەبوون. ئاخر پەرتبوون لەوە زیاتر دەبێت چی بێت؛ ئەنکەرەت قبوڵ بێت، بەڵام سلێمانی نا، تارانت قبوڵ بێت، بەڵام هەولێر نا، مالیکیت قبوڵ بێت، بەڵام نزار ئامێدی نا، خەزعەلیت قبوڵ بێت، بەڵام مەسرور نا. هەموو کەسمان لە دەرەوەی خۆمان، بە دوژمنە چنگ بە خوێنەکانیشمانەوە قبوڵ بێت، بەڵام خۆمان نا.