پەیمانگای چاتام هاوس
پوختە
بەگوێرەی شیکردنەوەی نیک دیڤیس، هەوڵەکانی دوناڵد ترەمپ بۆ چەکداماڵینی گرووپە چەکدارەکانی عێراق کە ئێران پشتگیرییان لێدەکات، نەک بەهۆی کەمی فشارە ئەمریکییەکانەوە، بەڵکو بەهۆی ناکۆکییەکی بنەڕەتی لە سیاسەتی ئەمریکا سەرکەوتوو نەبوون. لە ساڵی ٢٠٠٣ەوە، هەندێک لەو هەنگاوانەی ئەمریکا کە بە ناوی جێگیرکردنی عێراق و پاراستنی ئارامی ئەنجام دراون، بە شێوەیەکی پێچەوانە بوونەتە هۆی لاوازبوونی دامەزراوەکانی دەوڵەت و فراوانبوونی نفووزی گرووپە چەکدارەکان.

کێشەکە تەنها ئەوە نییە کە واشنتۆن فشارێکی بەهێزتر بەکاربهێنێت؛ بەڵکو ئەوەیە کە سیاسەتی ئەمریکا لە هەندێک قۆناغدا هەمان ئەو بارودۆخانەی دروست کردووەتەوە کە گرووپە چەکدارەکان لێیان سوودمەند بوون. 

 سنووری کاریگەریی فشارەکانی ئەمریکا
ترەمپ فشارێکی سیاسی و ئابووریی بەرچاوی خستووەتە سەر حکومەتی عێراق، بۆ ئەوەی هەنگاو دژی گرووپە چەکدارەکان بنێت لەوانە فشارە داراییەکان بەو پێیەی واشنتۆن لە ڕێگەی کۆنترۆڵکردنی گەیشتنی داهاتی نەوتی بە عێراق، هەوڵی گواستنەوەی پەیامێکی سیاسی بە بەغدا داوە.
ئەگەر چی عەلی زەیدی، سەرۆک‌وەزیرانی عێراق، بەڵێنی چەکداماڵینی گرووپە چەکدارەکان تا ٣٠ی ئەیلوولی ٢٠٢٦ی دابوو؛ بەڵام دواتر کاتی دیاریکراو بۆ حوزەیرانی ٢٠٢٧ درێژ کرایەوە، لە ئێستادا واشنتۆن و بەغدا هیوادارن کۆتاییهێنان بە بوونی سەربازیی ئەمریکا لە عێراق، پاساوی گرووپە چەکدارەکان نەهێلێت کە بە ناوی بەرەنگاربوونەوەی هێزە بیانییەکان درێژە بە کارەکانیان دەدەن بەڵام، ئەم فشارانە ناتوانن بە تەنها گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی لە پێکهاتەی دەسەڵات لە عێراق دروست بکەن. 

بۆچی چەکداماڵینی گرووپەکان ئاسان نییە؟
گرووپە چەکدارەکان تەنها یەکە سەربازییەکان نین؛ بەڵکو هەندێکیان پەیوەندیی سیاسی و ئابوورییان هەیە و لە دامەزراوەکانی دەوڵەتدا نفووزیان دروست کردووە. لەبەر ئەوە، هەر هەوڵێک بۆ دوورخستنەوەیان لە پرۆسەی سیاسی، تەنها بڕیارێکی ئەمنی نییە؛ بەڵکو دەتوانێت هاوسەنگیی دەسەڵات لە ناوخۆی عێراق تێک بدات.

ئەگەر حکومەتی عێراق بە شێوەیەکی توند هەوڵی دوورخستنەوەی گرووپەکان لە سیاسەت بدات، مەترسیی شەڕی ناوخۆیی زیاد دەبێت. هەندێک لە ناوەندەکانی دەسەڵات لە عێراق ڕەنگە بە شێوەیەکی سنووردار لەگەڵ داواکارییەکانی واشنتۆن هاوکاری بکەن، بەڵام ئەوە بە مانای گۆڕینی ڕەفتاری ستراتیژییان نییە؛ لەوانەیە تەنها کات بکڕن تا سەرنجی ئەمریکا بگۆڕێت.

قەیس خەزعەلی، ڕابەری گرووپی عەسائیبی ئەهلی حەق، تا کاتی نووسینی ئەم بابەتە چەکەکانیان ڕادەستی حکومەت نەکردووە و نیشانەیەکی ڕوونیش نەییە کە ئەم کارە بە زوویی ئەنجام بدرێت. 

 جیاوازیی هەڵوێستی گرووپە چەکدارەکان
عەسائیبی ئەهلی حەق
ئەم گرووپە بەڵێنی چەکداماڵینی دابوو، بەڵام ئەو بەڵێنە تا کاتی نووسینی ئەم بابەتە نەبووەتە کردەوەیەکی ڕوون و بەڵگەدار.

کتائبی حیزبوڵڵا و جوڵانەوەی نوجەبا‌و
ئەم دوو گرووپە، کە بە پەیوەندییەکی نزیکتر لە ئێران ناسراون، تەنانەت هەوڵی جێبەجێکردنی ڕواڵەتی داواکاریی چەکداماڵینیشیان نەداوە.

لە کۆتایی مانگی تەممووز، کاتێک کە هێزە عێراقییەکان بۆ پشکنینی شوێنێکی پەیوەندیدار بە جوڵانەوەی نوجەبا‌و نێردرابوون بۆ دۆزینەوەی شوێنی مووشەک؛ بەڵام چەند چەکدارێک تەقەی ئاگادارکردنەوەیان کرد و داوایان لە هێزە حکومییەکان کرد پاشەکشە بکەن.
ئەم نموونانە نیشانەی ئەوەن کە فشارە سیاسییەکان بە تەنها ناتوانن کۆنتڕۆڵی دەوڵەت بەسەر هەموو گرووپە چەکدارەکاندا مسۆگەر بکەن. 

 ڕەگی مێژوویی کێشەکە:  لە ٢٠٠٣ەوە تا ئێستا
هەنگاوی یەکەم: هەڵوەشاندنەوەی سوپای عێراق
دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس، بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی سوپای عێراق بۆشاییەکی ئەمنیی گەورەی دروست کرد.  ئەم بۆشاییە ڕێگای بۆ گەشەکردنی چەندین گرووپی چەکدار خۆش کرد؛ لەوانەش ڕێکخراوی بەدر، سوپای مەهدی و دواتر عەسائیبی ئەهلی حەق.

هەنگاوی دووەم: سیاسەتی ئارامی لە سەردەمی مالیکی
ئەمریکا لە ساڵی ٢٠١٠ پشتگیریی لە نوری مالیکی دەکات، بەو هیوایەی کە جێگیریی سیاسی بپارێزرێت. بەڵام سیاسەتەکانی حکومەتی مالیکی کە بە شێوەیەکی زیاتر مەزهەبی و ئەمنیی بوون، لەگەڵ سەرکوتکردنی ناڕەزایەتییەکانی سوننە، بەشێک بوون لەو بارودۆخەی کە گەشەی داعشـی خێراتر کرد.

هەنگاوی سێیەم: شەڕ دژی داعش
شەڕ دژی داعش هێز و کاریگەریی گرووپە چەکدارەکانی زیاد کرد. ئەم گرووپانە بەشدارییان لە شەڕدا کرد لە چوارچێوەی هێزەکانی حەشد شەعبی، بەشێکیان پێگە و ڕەواییی یاسایی و بودجەی حکومەتیان بەدەستهێنا.

بەم شێوەیە هەندێک لە هەنگاوەکانی ئەمریکا کە بۆ جێگیرکردنی عێراق و بەرەنگاربوونەوەی هەڕەشەکان ئەنجام دراون، بە شێوەیەکی نەخوازراو بەهێزبوونی ئەو گرووپانەیان ئاسان کردووە کە ئێستا واشنتن داوای چەکداماڵینیان لێ دەکات. 

 کاریگەریی ململا‌نێی ئەمریکا و ئێران
ململا‌نێی ئەمریکا و ئێرانیش دۆخەکە ئاڵۆزتر دەکات. ئەگەر واشنتۆن لەگەڵ ئێراندا بچێتە شەڕەوە، ئەوە دەتوانێت ئەو ڕەواییی ئایدیۆلۆژییە بەهێز بکات کە هەندێک گرووپی چەکدار لە عێراق بۆ کۆکردنەوەی پشتگیریی جەماوەری سوودی لێ وەردەگرن.

لە ڕوانگەی ئەم گرووپانەوە، ململا‌نێ لەگەڵ ئەمریکا دەتوانێت بە ناوی بەرەنگاربوونەوەی دەستێوەردانی بیانی پاساوی بۆ بهێنرێتەوە، هەروەها، ئەم بارودۆخە ڕێگایان پێ دەدات توانای خۆیان بۆ تێکدانی ئارامیی ناوچەیی پیشان بدەن.

لە هەمان کاتدا، هەندێک گرووپ دەتوانن بە شێوەیەکی هۆشیارانە خۆیان لە گرووپە توندڕەوترەکان جیا بکەنەوە و وەک لایەنێکی سەربەخۆتر لە ئێران خۆیان پیشان بدەن، لە کاتێکدا باڵە سیاسییەکانیان نفووزیان لە دامەزراوەکانی دەوڵەتدا بەردەوام پەرە پێدەدەن.
بەم پێیە ململا‌نێی ناوچەیی ڕەنگە لە جێی لاوازکردنی گرووپە چەکدارەکان، هەلی نوێیان بۆ بەهێزکردنی خۆیان بدات. 

 بۆچی کۆتاییهێنان بە شەڕ گرنگە؟
ئاشتی بە تەنها ناتوانێت گرووپە چەکدارەکان ناچار بکات چەکەکانیان ڕادەستی حکومەت بکەن؛ بەڵام ئاشتی مەرجێکی گرنگە بۆ دروستکردنی بارودۆخی گونجاو بۆ بەهێزکردنی دەوڵەت. کۆتاییهێنان بە شەڕ دەتوانێت:
1.هەلی وەبەرهێنان و گەشەپێدانی ئابووری زیاد بکات.
2.ڕێگە بۆ چاکسازیی ژێرخانی ئابووری و گواستنەوە بکاتەوە.
3.بانگەشەی بەشێک لە هێزەکان بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەمریکا کەم دەکاتەوە.
4.هەل بۆ بەهێزکردنی دامەزراوەکانی دەوڵەت و کۆنترۆڵی یاسایی بەسەر چەکدا زیاد بکات.

ئەمریکا و عێراق:  کێ دەتوانێت چەکداماڵین بەڕێوە ببات؟
نە واشنتۆن و نە حکومەتی عێراق بە تەنها ناتوانن گرووپە چەکدارەکان لە ڕێگەی فشارەوە هەڵبوەشێننەوە.
ئەمریکا دەبێت دان بەوەدا بنێت کە سیاسەتەکان لە هەندێک قۆناغدا لەگەڵ داواکاریی چەکداماڵین ناکۆک بوون؛ چونکە لە هەمان کاتدا کە داوای لاوازکردنی گرووپەکان دەکات، بارودۆخێکیش دروست بووە کە هەندێکیان تێیدا بەهێز بوون.

چەکداماڵین پێویستی بە گۆڕانکارییەکی درێژخایەن لە پێکهاتەی دەوڵەت، دامەزراوە ئەمنییەکان و پەیوەندیی نێوان دەسەڵاتی سیاسی و گرووپە چەکدارەکان هەیە.  فشارە دەرەکییەکان دەتوانن هەندێک هەنگاوی کاتی دروست بکەن، بەڵام ناتوانن بە تەنها پەیوەندییەکانی دەسەڵات و هاوسەنگییە سیاسییەکان بگۆڕن. 

کۆتایی
یەکەم: چەکداماڵین تەنها پرسیارێکی سەربازی نییە. کاتێک گرووپێک لە هەمان کاتدا هێزی چەکداری، نوێنەرایەتیی سیاسی و پەیوەندیی ئابووری هەبێت، چەکداماڵینی بە بڕیارێکی حکومیی سادە بەدەست نایەت.

دووەم: فشارە دەرەکییەکان ڕەنگە کاریگەریی سنوورداریان هەبێت. ئەگەر حکومەت بۆ جێبەجێکردنی داواکارییە دەرەکییەکان پشت بە فشار ببەستێت، بەڵام لە ناوخۆدا توانای دامەزراوەیی پێویست نەبێت، ئەنجامەکان ڕەنگە ڕواڵەتی و کاتی بن.

سێیەم: ململا‌نێی ناوچەیی دەتوانێت چەکداماڵین ئاڵۆزتر بکات. هەر کاتێک هەست بە هەڕەشەی دەرەکی زیاد بێت، گرووپە چەکدارەکان دەتوانن لەو دۆخە بۆ بەهێزکردنی بانگەشەی سیاسی و ئایدیۆلۆژیی خۆیان سوود وەربگرن.

چوارەم: هێزی دەوڵەت پێویستی بە زیاتر لە کۆنترۆڵی چەک هەیە. توانای دادگاکان، دامەزراوە ئەمنییەکان، سیستەمی دارایی و ڕەواییی سیاسی، هەموویان لە دروستکردنی کۆنترۆڵێکی بەردەوامدا گرنگن.