- تیۆریزەکردنی پەیوەندی نێوان جەستە و نووسین -     
شوان ئەحمەد
گەر جاران وەک وەرزشێکی جەستەیی یاخود ئەزموونێکی ڕوحانی سەیری پیادەڕۆیی(پیاسەکردن) کرابێت، ئەوا لە ئێستادا وەک ئەکتێکی فەلسەفی باسدەکرێت.
فردریک گروی ئەکادیمیست و فەلسەفەکاری فەرەنسی کە خاوەنی چەند بەرهەمێکی فیکرییە، لەوانە:(میشێل فوکۆ)، (یاخیبوون)، لە کتێبێکی تایبەت و سەربەخۆی دیکەیدا( پیادەڕۆیی فەلسەفەیە یان فەلسەفەی پیادەڕۆیی)، ئەو پرسە دەکاتە بابەتی قسە لەسەرکردنێکی چڕوپڕ و هەڵوێستەی لەسەر دەکات.
کتێبەکە (٣٠٢) لاپەڕەیەو لە پاریس بڵاوکراوەتەوە.  لەلایەن سەعید بوکرامییەوە وەرگێڕدراوەتە سەر زمانی عەرەبی و لە وەشانخانەی(معنى) چاپکراوە. فردریک گرو دەیەوێت بەدوای وەڵامی ئەم پرسیارەدا بچێت:(ئایا مرۆڤ دەتوانێت بە پێیەکانی بیر بکاتەوە؟).
گەر تا عەیامێکی زۆر بۆ ئێمەومانان شوێنی گونجاو و دروستی بیرکردنەوەی مرۆڤ مێشک و کەللە سەری بووبێت، ئەوا لەگەڵ ئەم فەلسەفەکارە فەرەنسییەدا پنتێکی دیکە و جەمسەر و جێگەیەکی تر بۆ ئەو ئەکتە دەدۆزینەوە و پێیەکانمان وەک چاوگ و ئامرازێکی دیکەی بیرکردنەوە، قوت دەبنەوە.
کتێبەکە لە ناواخنیدا پیاهەڵدان و ستایشکردنی جوڵە و بزوتن و پیادەڕۆییە، وەک سەرچاوەیەکی گرنگی ژیاندۆستی و تەندروست باشی و وەک فریادڕەس و چارەسەری زۆر گرفت و ئەکتێکی فەلسەفی ئەرێنیانە و ...... هتد.
بۆ پشتڕاستکردنەوەی دیدوبۆچونەکانی و بەرچاوڕونی پێدانی زیاتر بە خوێنەران، فردریک گرو سەفەرێکی ورد بە ناو کایەی ئەدەب و هونەر و فەلسەفە و مێژوودا دەکات و نمونە گەلێکی گرنگمان، لەو بارەیەوە بەردەست دەخات. هەر لە( ئیمانوێل کانت و ژان ژاک ڕۆسۆ و فردریک نیتشەوە، بۆ ئارتۆر ڕامبۆ و مارتن هایدیگەر و مەهاتما غاندی و .... هتد).
ئەو لەو بڕوا و قەناعەتەوە دەست پێدەکات کە مرۆڤ تەنیا و تەنیا هەر بە سەر و مێشکی بیرناکاتەوە، بەڵکو بیرکردنەوە پرۆسێسێکە بە تەواوی جەستە ئەنجام دەدرێت. ئەوەشی ئەم قەناعەتە تۆخدەکاتەوە ئەوەیە پەیامبەران و زۆرێک لە عاریفە گەورەکان پیادەڕۆبوون. وەک چۆن داهێنەرانی بوارەکانی هونەر و ئەدەب و فەلسەفەش، دەرگیری ئەوەبوون.
ئاخر ئێمە دەزانین مەزنە فەیلەسووفێکی وەک فردریک نیتشە بە ڕێ ڕۆشتنەوە نەبوایە، نەیدەتوانی بیربکاتەوە و بفەلسەفێنێ. هاوکات کەسێکی وەک ژان ژاک ڕۆسۆ لە کتێبی(ئێمیل)دا جەخت لەوە دەکاتەوە کە پیادەڕۆیی ئازادانە و خۆ ویستانە لە ئامێزی سروشتدا، چاکترین و ناوازەترین میکانیزمێکە بۆ خۆ پەروەردەکردنی مرۆڤ.
نیتشە وەک دیارترین پیادەڕۆ لە مێژووی هزردا، سەفەرە بێشومارەکانی بە ناوچە شاخاوی و هەرێمە  چەپەک و دورەدەستەکاندا، دەکردە ئامراز و تێشوویەک بۆ بیرکردنەوە. ئەو مرۆڤێک بوو تەنها لەگەڵ سێبەرەکەی خۆیدا سەفەری دەکرد و دەگەڕا و دەیگوزەراند و بە دۆڵ و چیا بڵندەکاندا هەڵدەزنا.
لە کایەی سیاسیشدا مەهاتما غاندی نمونەیەکی دیکەی پیادەڕۆکانی ناو مێژووە کە توانی بە(ڕێپێوانی خوێ) و شێوازێکی ناتوندوتیژانە، گەلەکەی بە ئامانجی سەربەخۆیی بگەیەنێ و لە بندەستەیی کۆلۆنیالیزمی بەریتانی دەریان بێنێ.
پیادەڕۆکانی کۆمەڵگەی ئێمە گەر حەزیشیان بە فەلسەفە نەبێت، لەگەڵ خوێندنەوەی ئەم کتێبەدا ئەو هەستەیان بۆ دروست دەبێت، کاتێک بە ناو سروشتدا ملی ڕێدەگرن و پیاسە دەکەن، بێ ئەوەی بە خۆیان بزانن لە فەلسەفەکارییەوە نزیکن و خۆبەخۆ ئەکتێکی فەلسەفیانە ئەنجام دەدەن.