"کلاوزڤیتز دەڵێ : ئامانجی هەموو جەنگێک مەسەلەیەکی سیاسی یە."
جەنگی ئیسرائیل و ئەمریکا لە دژی ئێران، یەکێکە لە کێشە سیاسییە ئاڵۆز و گەورەکانی سەردەمی نوێ . ئەم جەنگە نەک تەنها لە ڕووی هێزی سەربازی، بەڵکو لەڕووی ئابووری و تەکنەلۆژیا و ڕاگەیاندنەوە ئاڵۆزتر دەردەکەوێت . زۆرجار قسە و گفتوگۆکان دەربارەی جەنگ تەنها سەرنج دەدەنە سەرکەوتنی لایەنێک و شکست هێنانی لایەنەکەی دیکە، بەڵام ئەو قوربانییانەی کە دەرئەنجامی جەنگەکانن، کەمتر جەختیان لەسەر دەکرێتەوە، کۆتایی شەڕێکی لەو شێوەیە زەحمەتە یەکلا بکرێتەوە و لایەنێک بانگەشە بۆ سەرکەوتنی خۆی بکات.
هەروەک دەردەکەوێت جەنگ ململانێیەکی چەکداری، یان ئابووری، یان ئایدۆلۆژی،یان فکری درێژخایەن، یان کورتخایەنە، بەداخەوە ھەر لە سەرەتای سەرھەڵدانی مرۆڤایەتییەوە بووە بە یەکێک لە بەردەستترین و خێراترین شێواز و رێگاکان بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان، لە کاتێکدا جەنگ بە شێوەیەکی گشتی چارەسەری ڕاستەقینەی کێشەکان ناکات، بەڵکو زۆرجار کێشەکان قووڵتر و ئاڵۆزتر و فراوانتر دەکات.
مێژووی مرۆڤایەتی بە جەنگ دەستی پێ كردووە ،دوای ئەوە جەنگی بەردەوامی مرۆڤایەتی دەستپێدەكات!
جەنگ بە یەكێك لە دێرینترین و کۆنترین چالاكی مرۆڤ دادەنرێت، و وەك بابەتێکی گرنگ و تێکەڵ بە سیاسەت بووە بە بەشێك لە زانستی سیاسی .(كلاوزڤێتز) وادەڕوانێتە جەنگ كە درێژەپێدەری سیاسەتە ، بەڵام بە شێوەیەكی تر، و بەكەرەستە و ئامرازی تر.
جەنگ لەڕووی هۆکارەکانی:- سیاسی وەك ململانێ لەسەر سەرچاوەكان و بەرژەوەندییەكان، و هۆكاری ئایدیۆلۆژی و هزری وهۆكاری ئابوریانە توێژینەوەی لەسەر دەکرێت .
(كلاوزڤیتز) وەك لێكۆلەر و هەڵسەنگێنەری تیۆری و پراكتیكی و تەواوی لایەنەكانی جەنگ دەناسرێت، بە گرنگترین و كاریگەرترین بیریار و هزرڤانی بواری جەنگ و ستراتیژی و سەربازی دادەنرێت.
(كلاوزڤیتز) دەڵی ئامانجی كۆتایی هەموو جەنگێک "هەر چییەك بێ مەسەلەیەكی سیاسییە". هەورەها پێیوایە كە جەنگەکان رەنگدانەوەی سیاسەتن، كەواتە بۆ ئەوەی بتوانرێت جەنگ كۆنترۆڵبكرێت، دەبێت لەژێر بڕیاری سیاسەتدا بێت. كاتێك دەگوترێت جەنگ درێژكراوەی سیاسەتە، مانای ئەوەیە كە ئامانجێكی سیاسی دیاریکراو هەیە،سەرەتایەك بۆ دەستپیكردنی جەنگ، و هەروەها كۆتاییەك هەیە!
جەنگ چەندین ئامانج و هۆكار و پاڵنەر و یاسا و شێوازی جۆراو جۆری هەیە هەر لە جەنگە كلاسیکییەکانەوە تا جەنگە سیاسی و ئابووری و ئایدۆلۆژیەکان وهتد..
(كلاوزڤیتز) ڕای وایە ئامانجی سیاسی جەنگ دوو شتە، یان نابووت کردن و نەهێشتنی دوژمن و كۆتایی هێنان بە مانەوەی وەك دەوڵەتێك. یان سەپاندنی مەرجەكانی ئاشتییە. بەڵام خاڵی یەكەمی (كلاوزڤیتز) لە سەردەمی ئیستادا تاڕادەیەك ئەگەرێكی زەحمەتە كە باس لە كۆتایی هێنان بە دەوڵەتێك دەكات، جەنگێك كە ئامانجێكی لەو شێوەیە هەڵبگرێت ئەگەرێكی زەحمەتە،بەڵام مەحال نیە. دەكرێت ئامانج لێی بۆ گۆڕێنی سیستەمی حوكمرانی یان رژێمی وڵاتەكە بێ، وەك ئەوەی لە پەرەسەندنێکی کتوپڕ و مێژووییدا، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، پشتگیریی خۆی بۆ "گۆڕینی ڕژێم لە ئێران" دەربڕی.
کاتێک لە ترەمپ پرسیار کرا ؛ ئایا دەیەوێت ڕژێمی تاران بگۆڕدرێت؟ لە وەڵامدا وتی: "پێدەچێت ئەوە باشترین شت بێت کە ڕوو بدات." هەرچەندە نەیویست ناوی هیچ کەسێک بهێنێت بۆ جێگرتنەوەی دەسەڵات، بەڵام ئاماژەی بەوە کرد کە "کەسی شیاو هەن".
خاڵی دووەمیش، كە (كلاوزڤیتز) مەبەست لێی سەپاندنی مەرجەكان یاخود سەپاندنی هەژموونە بەسەر دەوڵەتەكە، هەروەها ئامانجی گشتی هەر جەنگێک مەبەست لێی پاراستن و گەشەپێدانی ئاسایشی نەتەوەیی و بەرژەوەندییە نیشتیمانییەكانە.
بۆیە جەنگیش وەک هەر دیاردەیەکی تر جا ڕامیاری ،ئابوری ، یان کۆمەڵایەتی، پێویستی بە لێکۆڵینەوە و توێژینەوە، و شیکردنەوەی زانستیانە و بابەتیانە هەیە ، هەروەک ئاماژەمان پێدا جەنگ کۆنترین دیاردەیە کە تائێستا لە ناو مرۆڤایەتیدا ماوەتەوە ، هەموو جەنگێک دۆخێکی نەخوازراو دەهێنێتە کایەوە ، دۆخێک کە دوای جەنگ لێکەوتەکانی کار دەکاتە سەر تاک و رەهەندە جیاوازەکانی ژیان و کاریگەری دەروونی و سایکۆلۆژی لە سەر کۆمەڵگا جێدەهێڵێت.
دەتوانین بڵێین بەگشتی دەرئەنجامی جەنگ بریتییە لە لە دەستدانی خودی مرۆڤ، و لێکەوتەکانی دوای جەنگیش بریتیین لە تێکچوونی دۆخی دەروونی کە مرۆڤ هەست بەبێ بەهابوون و بێ هیوایی دەکات ، فەزای دوای جەنگ فەزای دڵەڕاوکێ و خەمۆکی و ترس و سترێس و نەبوونی متمانەیە بە ئەویتر بە گشتی ، مەترسیدارترین نەخۆشیەکان نەخۆشی دوای جەنگن ،لەپاڵ ئەمانەدا لێکەوتەیەکی تری جەنگ زیانگەیاندنە بە ژینگە، چونکە دواجار مەیدانی جەنگەکان ژینگەیە و دەوڵەتە بەشدارەکانیش فۆکسیان لەسەر کوشتن و دیل و بریندارو ئەو ناوچانەیە کە دەستی بەسەردا دەگرن ، نەک ئەو زیانانەی بەر ژینگە دەکەون ، ژینگە قوربانیەکی نەبینراوی جەنگە.
زۆرجاریش جەنگەکان لەپێناو دەستڕاگەیشتن بە سامانەکانی ژێر زەوی هەڵدەگیرسێت ، خاک و ئاو و کانزاکان بەگشتی پێکهێنەری ژینگەن و جەنگی نێوان وڵاتانیش لەسەر سامانەکانی ژینگەیە ، بەنموونە یەکێک لە هۆکارەکانی هەڵگیرسانی جەنگی جیهانی یەکەم و دووەم بریتی بوو لە دەستگەیشتن بە نەوت و وزە.
جەنگی یەكەم و دووەمی جیهانی بە دیارترین و مەترسیدارترین رووداوەكانی ناو مێژوی گەلان دادەنرێن، ئەو جەنگانە ناوچەیی نەبوون، بەڵكو جیهانی بوون دەوڵەتانێك بەشداریان تێدا كرد كە هەریەكەو سەر بە كیشوەرێكی جیابوو، هەرچەندە ئەوروپا مەیدانی سەرەكی جەنگەكە بوو، بەڵام ئەنجامە گەورەكانی بەجۆرێك لەجۆرەكان رەنگدانەوەیان لەسەر گەلانی هەموو كیشوەرەكان هەبوو.
ِ مرۆڤایەتی پێشتر هیچ كات نمونەی لەو جەنگانەی بەخۆیەوە نەدیبوو، لەو جەنگانەدا نوێترین چەكە پێشكەوتوەكان بەكاهێنران.
هەر بۆیە وەکچۆن ئاشتی سیاسەتە بەبێ جەنگ ، جەنگیش سیاسەتە لە ڕێگای خوێنڕشتنەوە . بەڵام ڕاستییەک هەیە و نابێت خۆمانی لێ ببوێرین، ئەوەیش ئەوەیە: هەتا بەدەست ئەو وەهمەوە گیرۆدە بین، کە گوایە دەتوانین لە ڕێگەی جەنگدا ئاشتی بەرهەم بێنین و لەو ڕێگەیەوە ئاسایش و ئارامی و سەقامگیری بەرقەرار بکەین، ئەوا لە دووکەڵ و خوێن، لە بێهوودەیی و برین، و کاولکاری و کوێرەوەری و پەشیمانی زیاتر بەولاوە، هیچ شتێکی ترمان دەستناکەوێت !
ململانێ مۆدێرنەکانی نێوان دەوڵەتەکان، بە تایبەتی زلهێز و ئەکتەرە ناوچەییەکان و جیهانییەکان، بە دەگمەن بە سەرکەوتنی ڕەهای یەکلاکەرەوە و یان تەسلیمبوونی بێ مەرجی لایەنێک کۆتایی دێت. شەڕی نێوان ئێران و ئەمریکا و ئیسرائیل بەهۆی جیاوازی ئایدیۆلۆژی و ستراتیژی شەڕی ناهاوسەنگ و تێوەگلانی ئەکتەرە نادەوڵەتیەکانی وەك گرووپە چەکدارەکانی عێراق ( کە لەڕووی ئایدۆلۆژییەوە سەر بە ئێرانن)، یا حوسییەکانی یەمەن، لە سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست زیاتر ئاڵۆزتر دەبێت.
1 کۆتاییهێنان بە جەنگ، لە ڕێگەی گفتوگۆ و دانوستاندن:-
دانوستان، هەوڵێكە لە نێوان لایەنەكان جا دەوڵەت بن یان هەر ئەکتەرێکی دیکە، بۆ رێككەوتن لەسەر چەند مەبەست و خاڵی ناکۆک. گفتوگۆش لایەنی پراكتیكی بەڕێوەچوونی دانوستانە، لەنێوان نوێنەرانی لایەنەكاندا. تێیدا روانگە و بۆچوون، داوا و مەرجەكانی لایەنەكان دەخرێتەڕوو.
هیچ لایەنێك ناتوانێت سوور بێت لەسەر هەموو خاڵەكانی خۆی و بیانسەپێنێت، ئەگینا رێك كەوتن مەحاڵ دەبیت.
هەموو لایەكیش لەوەدا هێڵی سووری هەیە كە ئامادە نییە دەستی لێهەڵبگرێت. كەواتە دانوستان كۆمەڵێك سازشە بۆ گەیشتن بە رێككەوتن. تا گقتووگۆكانیش درێژخایەن بن ئەو دانوستاندنە كەمتر ئەنجامی دەبێت.
دانوستان بۆ رێگرتن لە دروستبوونی جەنگ، یان بە ئامانجی وەستانی جەنگ دەکرێت . یان لەنێوان دەوڵەتان دەكرێت بۆ رێككەوتن و هاوكاریی لە بواری سیاسی، ئابووری، زانستی، یان تەندروستی و هونەری.
بۆیە یەکێک لە دەرەنجامە پێشبینیکراوەکان بریتییە لە ئاگربەستێکی دانوستانکاری بە نێوەندگیری لایەنی سێیەم . گفتوگۆ و دانوستان ئەنجامبدرێت بە مەبەستی ڕێککەوتن یان نزیکبوونەوە لە ڕێککەوتن.
چونکە لەگەڵ بەرزبوونەوەی تێچووی شەڕ لە ڕووی سەربازی، ئابووری و سیاسییەوە، ڕەنگە هەر لایەنێک هەوڵی ئەوە بدات کە خۆی لە زیانی زیاتر بپارێزێت و یان زیانەکان کەمبکرێتەوە و لە هەمان کاتدا ستراتیژی خۆی بپارێزێ بۆیە پەنا بۆ دانوستاندن ببات.
2. ململانێی بەردەوام و درێژەدان بە جەنگ:-
پێشبینی دووهەم بە ئەگەری زۆرەوە بریتییە لە گواستنەوەی شەڕەکە بۆ جەنگێکی درێژخایەن و ململانێی بەردەوام و تیایدا لایەنەکانی بەشداربووی شەڕ زیاتر دەبن. بە لەبەرچاوگرتنی پشتبەستنی ئێران بە ستراتیژییە ناهاوسەنگەکان و هاوپەیمانییە ناوچەییەکان، وەك گرووپە چەکدارەکان، بۆیە دەکرێ ململانێیەکە پەرەبسێنێت بۆ:
•ئاڵوگۆڕی مووشەکی و درۆنی بەردەوام لەنێوان لایەنانی بەشداربووی جەنگەکە ( ئیسرائیل لە دژی ئێران و گرووپە چەکدارەکان، یان بە پێچەوانەوە).
•ململانێی بە وەکالەت لە سەرانسەری چەندین ناوچەی جیا جیا(بۆ نموونە، عێراق، لوبنان، یەمەن).
3. بانگەشەی سەرکەوتنی ئیسرائیل و ئەمریکا :-
لە کاتێکدا لەم شەڕەدا سەرکەوتن تەنها ئەگەرێکە ، بەڵام لەوانەیە ئەمریکا و ئیسرائیل ئیدیعای سەرکەوتنی خۆیان بکەن، بەوەی ژێرخانی سەرەکی سەربازی و وزەی ئێران و سیستەمی مووشەکی و دامەزراوە ئەتۆمییەکانیان بە شێوەیەکی بەرچاو لەناوبردووە.
سەرەڕای ئەمەش ڕەنگە سیستەمی سیاسی ئێران وەک خۆی بمێنێتەوە
، و لەوانەیە هێزە ناوچەییەکان بە کارایی بمێننەوە
، لە کۆتاییدا، ململانێکە دەتوانێت فراوانتر بێت بۆ شەڕێکی ناوچەیی فراوان کە ئەکتەرە دەوڵەتی و نادەوڵەتییەکان تێیدا بەشداربن.
لەم حاڵەتەدا، پێدەچێت "کۆتایی" شەڕەکە بەهۆی سەرکەوتنی لایەنێک و شکست هێنانی لایەنەکەی دیکە نەبێت بەڵکو بەهۆی فشارە نێودەوڵەتییەکانەوە بێت، کە دەوڵەتان و لایەنی دیکە بەهۆی ناسەقامگیری ئابووری جیهانی و هۆکارەکانی ترەوە، فشار بخەنە سەر لایەنانی بەشدار لە جەنگدا بۆ ڕێککەوتن و پەیڕەوکردنی یاسا نێودەوڵەتییەکان.
لە ئەنجامدا کۆتایی هاتنی شەڕی نێوان ئێران و ئەمریکا و ئیسرائیل دڵنیایی سەرکەوتن و شکست بەدەستەوە نادات . هۆکارەکەشی بریتییە لە ناهاوسەنگی لە تواناکانیان، و هاوپەیمانێتییەکانیان.
قوربانییەکان، دەرئەنجامە مرۆیی و جیهانییەکانی شەڕی ئێران و ئیسرائیل و ئەمریکا
گابرێل کۆلکۆ لە کتێبەکەیدا بەناوی " سەردەمی جەنگ"، نووسیویەتی ( تێکهەڵچوونە سەربازییەکان لە دوای ساڵی 1937ەوە، ڕۆژ لە دوای ڕۆژ زیاتر خەڵکانی بێ دیفاعی وەکو هێزە چەکدارەکانی دەکردە ئامانج... زیاتر لە جاران خەڵکی مەدەنی و تەواوی میللەتێک دەترسێنێت)، ئەو قسەیەی کۆلکۆ راستە کە دەڵێت شمشێری تیژی جەنگ رۆژ بە رۆژ زیاتر خەڵکی مەدەنی کردۆتە ئامانج.
لەم حاڵەتەدا جەنگ، جەنگی دژ بە خەڵکی مەدەنییە و هەر ئەم بەڵگەیەش بەسە بۆ ئەوەی کە نەکرێت جەنگ لە هیچ بەرنامەیەکدا وەک چارەسەری کێشەکان لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا سەیر بکرێت. یا پەنای بۆ ببرێت.
ململانێی بەردەوامی نێوان ئێران و ئیسرائیل پەرەی سەندووە بۆ شەڕێکی ناوچەیی فرە چین کە لێکەوتەی مرۆیی بەرچاوی لێکەوتووەتەوە. قوربانیانی شەڕەکە تەنیا ئەو کەسانە نین کە لە هێرشی ئاسمانی یان هێرشی مووشەکیدا کوژراون، بەڵکو ملیۆنان کەسیش دەگرێتەوە کە بەهۆی ناسەقامگیری ئابووری و قەیرانی وزە و پچڕانی جیۆپۆلەتیکییەوە کاریگەری لەسەر ژیانیان دروست بووە.
شەڕی نێوان ئێران و ئیسرائیل کە بە تێوەگلانی ئەکتەرە دەرەکییەکانی وەک ئەمریکا و میلیشیاکان و گرووپە چەکدارەکانی ناوچەکە توندتر و ئاڵۆزتر بووە، بە یەکێک لە مەترسیدارترین پەرەسەندنەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەقەڵەم دەدرێت .
دانیشتوانی مەدەنی قورسایی توندوتیژییەکانیان لە ئەستۆ گرتووە. ڕاپۆرتەکان ئاماژە بە مردنی هەزاران کەس و لەناوچوونی بەرفراوانی ژێرخانی ئابووری دەکەن، لەوانەش نەخۆشخانەکان، قوتابخانەکان و دامەزراوەکانی وزە. لە هەمان کاتدا، زۆرترین قوربانیی دەستبەجێ ئەو کەسانەن کە لە ناوچە جێناکۆکەکاندا دەژین. هێرشی ئاسمانی و هێرشی مووشەکی و ئۆپەراسیۆنی تۆڵەسەندنەوە زیانی زۆری گیانی لێکەوتووەتەوە. لە ئێران زیاتر لە چەند هەزار هاوڵاتی سڤیل کوژراون، لە نێویاندا منداڵ، بەگشتی ژمارەی مردووان لە سەرانسەردا سێ هەزار کەسی تێپەڕاندووە تا ئێستا.
بۆیە دەبینین یەکێک لە لایەنە هەرە مەترسیدارەکانی ئەم ململانێیە، قەبارەی قوربانیانی مەدەنییە. ڕاپۆرتەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە لە ماوەی نۆ ڕۆژی یەکەمدا زیاتر لە ١٢٠٠ کەس کوژراون و زۆرینەیان خەڵکی مەدەنین، کە نزیکەی ٢٠٠ منداڵن. زیاتر لە ١٢ هەزار کەس بریندار بوون، تەواوی ناوچەکانی نیشتەجێبوون وێران بوون، قوتابخانە و نەخۆشخانەکان ڕاستەوخۆ کاریگەرییان لەسەر هەبووە.
نموونەیەکی دڵتەزێن بریتییە لە کوشتنی زیاتر لە ١٦٠ خوێندکار لە هێرشێک بۆ سەر یەکێک لە قوتابخانەکان لە ئێراندا ، جگە لە مردن، ملیۆنان کەس ڕووبەڕووی ئاوارەبوون و زەبر و زەنگ و زیانێکی دەروونی درێژخایەن دەبنەوە. خێزانەکان لەیەکتر دادەبڕێن و زۆربەی هەرە زۆری دانیشتوانی کۆمەڵگا بێ خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان دەمێننەوە.
جەنگ تەنها کوشتن نییە، بەڵکوو پڕۆسەیەکی وێرانکەرە کە ژیانی مرۆڤ، کۆمەڵگا، و ژینگە بە تەواوی تێکدەشکێنێت. قوربانییانی ڕاستەوخۆ دەبینرێن، بەڵام زۆر جار قوربانییە نادیارەکان ئەوانەن کە کاریگەرییەکی قووڵتر و درێژخایەنترییان لەسەرە.
خەدیجە ئەسکەندەر