سیروان عوبەید
ئەو زەمینلەرزە سیاسییەی لە دوێنێوە بەغدای پایتەختی عێراقی هەژاندووە، لە ڕواڵەتدا وەک هەڵمەتێکی توندی دژە گەندەڵی و سەروەری یاسا نیشان دەدرێت، لەگەڵ ئەوەشدا خوێندنەوەی ستراتیژی بۆ ڕووداوەکان، ڕاستییەکی تریشمان پێ دەڵێت. عەلی زەیدی، سەرۆک وەزیرانی نوێ و تاقینەکراوەی عێراق، کە بە پشتیوانییەکی ڕەهای واشنتۆن هاتووەتە سەر کار، لە ڕێگەی ئەم لێدانە بێپێشینەیەوە پەیامێکی گەورەتری سیاسیی پێیە. لە ژێر ناونیشانی "شەڕی دژە گەندەڵی"دا، نەخشەیەکی فرەڕەهەند هەیە کە ئامانجە سەرەکییەکەی بڕینی تەواوەتی دەستی کۆماری ئیسلامی ئێران و پاکتاوکردنی گرووپە چەکدارەکانی سەر بەو وڵاتەیە لە عێراقدا.
لەوپڕۆسەیەشد شەڕی گەندەڵی وەک چەکێکی یاسایی و نێودەوڵەتی کاری پێدەکرێت. بەواتایەکی تر ئەگەر لە ڕابردوودا، پرسی چەککردنی میلیشیاکان و سنووردارکردنی هەژموونی ناوچەیی ئەوان، هەمیشە بەربەستی گەورەی دەهاتە ڕێ، چونکە ئەو گرووپانە لە ژێر ناونیشانی عەقیدە و مەزهەبیدا بەرگرییان لە پێگەی خۆیان دەکرد و ڕووبەڕووبوونەوەیان مەترسی شەڕی ناوخۆیی لێ دەکەوتەوە. بەڵام داهێنانی نوێی ئیدارەی واشنتۆن و حکومەتەکەی زەیدی ئەوەیە کە چیتر لە ژێر ناونیشانی عەقیدەیی بەرگریی و تایفیییەوە شەڕی ئەو گرووپانە ناکرێت، بەڵکو لە ژێر مەلەفی پیسبوونی دارایی و گەندەڵیدا پەلکێشی بەردەم دادگا دەکرێن. ئەگەرچی ڕاست عێراق نووقمی گەندەڵی بووە، ئەم تایتڵە نوێیە، کە بەناوی شەڕی گەندەڵییەوە دەستیپێکردووە دەرفەتێکی زێڕین و بیانوویەکی یاسایی بێوێنەی داوەتە دەست ئەمەریکا و حکومەتەکەی زەیدی، کە تێیدا کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیش لەوڕووەوە پشتیوانیکردنی بێشەرتومەرجی حکومەتەکەی زەیدی دەکات. هاوکات، ئەمە پەیامێکی ماتماتیکی توندە بۆ تارانیش؛ چونکە لە قۆناغەکانی داهاتوودا، کە بێگومان هێرش دەبێت بۆ سەر سەرکردە و گرووپەکانی سەربە ئێران لەعێراق، و ئێران ناتوانێت بە ئاشکرا و لەسەر ئاستی دیپلۆماسی یان مەزهەبی، بەرگری لە سەرکردە یان گرووپێک بکات کە تۆمەتی فەرمی بەفیڕۆدانی ماڵی گشتی و گەندەڵی داراییان لەسەرە، جا چ ئەو لایەنانەی بە ڕاستی تێوەگلاون، یان ئەوانەی کە ستراتیژییەتەکە وا دەخوازێت لە چەک داماڵدرێن و بێدەنگ بکرێن.
هەروەک دیارە ڕەگ و ڕیشەی ئەم سەرکێشییە سیاسییە نوێیەی زەیدی و حکومەتەکەی، تەنیا لێکەوتەی ئەم چەند ڕۆژە نییە، بەڵکو پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە دەستپێکی پرۆسەی دەستنیشانکردنی عەلی زەیدی وەک سەرۆک وەزیران و گۆڕانکارییەکانی کۆشکی سپییەوە هەیە لەبارەی ستراتیژی ڕووبەڕووبوونەوەی ئێران لەعێراق و ناوچەکەدا. ئاشکرایە کە دیاریکردنی تۆم باراک وەک نێردەی تایبەتی دۆناڵد ترەمپ بۆ کاروباری عێراق، و ناردنی ڕاستەوخۆی بۆ بەغدا بە کۆمەڵێک مەلەفی قورس و هەستیارەوە بۆ زەیدی و حکومەتەکەی، پێشەکییەک بووە بۆ ئەو ئەنجامانەی کە ئێستا لە سەر زەمینی واقیع دەیانبینین و لە ئایندەشدا قورستر دەبن. من پێموایە، لە ڕوانگەی ئیدارەی ترەمپەوە، عەلی زەیدی دوایین چانسی عێراقە. بەوپێیەی واشنتۆن لە ساڵانی ڕابردوودا چەندین سەرۆک وەزیرانی تاقیکردەوە و پشتیوانی لێ کردن، بەڵام هیچ کام لەوان نە ویستیان و نە هێزی ئەوەیان هەبوو کە خواستەکانی ئەمریکا بێننە دی و دەستی ئێران لە جومگەکانی بڕیاردانی عێراقدا لاواز بکەن؛ ئەوان لە هەمبەر میلیشیاکاندا کە وەک کلکی تاران کار دەکەن، دەستەوەستان بوون. بۆیە ئەمریکا ئێستا بە فۆرمێکی نوێ، دەسەڵات و پشتیوانییەکی بێسنووری داوەتە زەیدی تا ئەم چانسە کۆتاییە بەکاربهێنێت. بۆیە ئەمە تەنها جەنگێک نییە دژ بە دزینی پارە، بەڵکولەهەمانکاتدا تاقیکردنەوەی میکانیزمێکی نوێی ئیدارەی ترەمپ خۆیەتی بۆ یەکلاییکردنەوەی داهاتووی پەیوەندییەکانی نێوان واشنتۆن و بەغدا کە من پێموایە پاش کۆتاییهاتنی ئەم کەمپینە ئەوە بۆئەمەریکا ڕۆشن دەبێتەوە کە عێراق ئێران یان ئەمەریکا هەڵدەبژێرێت.
لێرەدا پرسیارە ستراتیژی سەرهەڵدەدات: ئایا عەلی زەیدی دەتوانێت لەم پڕۆسە ئاڵۆز و مەترسیدارەدا بەردەوام بێت و لە قۆناغەکانی داهاتوودا بگاتە سەرکەوتنی کۆتایی؟
بێگومان کات دەتوانێت وەڵامی ئەم پرسیارە یەکلایی بکاتەوە، بەڵام ئەوەی تا ئێستا لە سەر زەمینی واقیع دەردەکەوێت ئەوەیە کە زەیدی لە سەرۆک وەزیرەکانی پێش خۆی بەهێزتر و چاوقایمتر دەردەکەوێت. سەرچاوەی ئەم هێزەشی تەنیا ناوخۆیی نییە، بەڵکو بەهۆی چەتری شەڕی دژە گەندەڵییەوە، دەتوانێ شەرعیەت و پشتیوانییەکی گەورەی نێودەوڵەتی و ئەمریکی بۆ خۆی فەراهەم بکات کە ڕێگەی پێ دەدات هەنگاوی قورستر و بێپەروا تر بنێت. داهاتووی نزیک نیشانمان دەدات کە ئایا عێراق بەرەو قۆناغی دامەزراوەیی دەچێت، یان ئەم جەنگە دەبێتە هۆی تەقینەوەی گەورەتر لە هاوکێشەی هێزدا.
لێرەدا دەپرسین، هەرێمی هەرێمی کوردستان لەکوێی ئەو هاوکێشە نوێیە دایە؟ یان ئەگەر زەیدی سەربکەوێت وعێراق بەهێز بێت دەکرێ چ مەترسییەک لەسەر قەوارەی هەرێم دروست دەکات؟
لەکاتێکدا هەموو سەرنجەکان لەسەر لێدانی پێگەی ئێران و میلیشیاکانە لە بەغدا، لایەنێکی تری ستراتیژی شاردراوە و مەترسیدار لەم هاوکێشە نوێیەدا هەیە کە پێویستە بە وردی لەسەری بوەستین؛ ئەویش داهاتووی پێگەی هەرێمی کوردستانە لە چاوی ئیدارەی ئەمریکا و حکومەتەکەی عەلی زەیدییەوە.
ئێمە دەزانین، عەلی زەیدی سەرۆک وەزیرانێکی نوێ و تاقینەکراوەیە، بەڵام ئەگەر لەم پرۆسە کتوپڕەدا سەرکەوتوو بێت و ببێتە ئەو پیاوە بەهێز و دڵخوازەی کە ئەمریکا ساڵانێکە لە بەغدا بەدوایدا دەگەڕێت، ئەوا ڕەنگە ڕووداوەکان بەرەو ئاڕاستەیەکی تر وەربچەرخێن. نابێ ئەوە لەبیر بکەین، ئەزموونی مێژوویی پێمان دەڵێت کە دروستبوونی هەر دەسەڵاتێکی ناوەندیی، ئیتحادی، بەهێز لە بەغدا کە سەرۆکایەتییەکەی پیاوێکی سەرکێش و خاوەن پشتیوانی نێودەوڵەتی بێت، هەمیشە لەگەڵ خۆیدا حەز و خواستی کەمکردنەوەی دەسەڵاتەکانی هەرێمی کوردستان و زاڵکردنی تەواوەتی هەژموونی ناوەند بەسەر پەرژینە دەستوورییەکانی هەرێمدا دەهێنێت.
پرسیارە جدیی و کوردییەکە لێرەدا ئەوەیە: لەوەها هەوڵێکی ناوەنددا ئەمریکا، تا چەند پشتیوانی لە زەیدی دەکات، ئەگەر زەیدی لەو پڕۆسەیەدا سەربکەوێت و ببێتە سەرۆکوەزیرانی دڵخوازی ئەمەریکا، و بیەوێت پێگەی هەرێم لاواز بکات، بەتایبەت کە نێردەکەی ئەمەریکا لەعێراق تۆم باراک بێت؟
ڕاستییە تاڵەکە ئەوەیە کە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا بەتایبەت لە ژێر کارگێڕیی دۆناڵد ترەمپ و نێردە تاقیکراوەکەی “باراک” لەسەر بنەمای پڕاگماتیزم و بەرژەوەندیی ڕووت کار دەکات. بۆیە مەترسی هەیە ئەگەر زەیدی بتوانێت خواستە سەرەکییەکەی واشنتۆن کە لاوازکردنی ئێران و چەککردنی گرووپە چەکدارەکانە بەدیبهێنێت، ئەوا ئەمریکا ئامادەیە چاو لە زۆر هۆکاری تر بپۆشێت، تەنانەت ئەگەر ئەو سەرکەوتنانە لەسەر حیسابی کەمکردنەوەی پێگەی دەستووری و سیاسی هەرێمی کوردستانیش بێت. لەڕاستیدا، بۆ واشنتۆنی ترەمپ، عێراقێکی یەکگرتوو و سەقامگیر کە لەژێر کۆنترۆڵی پیاوێکی دڵخوازی خۆیدا بێت، لە پێشینەی کارەکاندایە، هەروەک ئەوەی لەسووریا و ڕۆژئاوای کوردستان ئەنجامیاندا. مەگەر کورد خۆی هاوکێشەکە بگۆڕێت.
بەداخەوە ئەوەی پێگەی هەرێمی کوردستان لەم قۆناغەدا زیاتر لاواز دەکات، تەنیا خواستی بەغدا یان پاشەکشەی ئەمریکا نییە، بەڵکو خودی ئەو کەموکوڕییە سیاسی، یاسایی و ناڕێکییە ناوخۆییانەیە، کە ساڵانێکە لە ناو ماڵی کوردیدا دەگوزەرێن. دابەشبوونی سیاسیی قووڵ، نەبوونی دەستوورێکی یەکگرتوو بۆ هەرێم، و پێکنەهێنانی حکومەت و پەکخستنی پەڕلەمان، و کێشە دارایی و مووچەییە بەردەوامەکان، و ململانێی توندی حزبی، وایانکردووە کە هەرێمی کوردستان لە لاوازترین پێگەی خۆیدا بێت بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەر فشارێکی بەغدا لەئێستاو داهاتوودا. بۆیە دەکرێ ئەم کێشە ناوخۆییانە، لەئایندەدا دەرفەتێکی زێڕین بدەنە دەست عەلی زەیدی و دادگای فیدراڵی لە بەغدا، تا لە ژێر ناوی سەروەریی یاسا، دژایەتی گەندەڵی، و ڕێکخستنی داهاتەکان.. هتد.. بەربەست لە دوای بەربەست بۆ قەوارەی سیاسی هەرێم دروست بکەن و پشتیوانی ئەمەریکا و نێودەوڵەتیشی بۆ کۆک بکەنەوە و لاوازی بکەن یان هەر نەیهێڵن، بەو پێیەی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیش هەمیشە داوای شەفافیەت و چاکسازی لە عێراق و هەرێم دەکات.
هەرێمی کوردستان ئێستا لەبەردەم ئەم تاقیکردنەوە سەخت و نوێیەدایە، سەرکردایەتی سیاسی کورد و ناوەندەکانی بڕیار لە هەرێم نابێت تەنیا وەک تەماشاچی بمێننەوە یان وا بیربکەنەوە کە ئەم چاکسازییەی بەغدا تەنیا تایبەتە بە شیعە و سووننە و ناوچەکانی ناوەڕاست و خواروو. بەڵکو بۆ ڕێگریکردن لە هەر لێکەوتەیەکی مەترسیدار بۆسەر قەوارەی دەستووری هەرێم، پێویستە ئەم چەند هەنگاوە ستراتیژییە بەخێرایی بنێت:
١. خۆڕێکخستنەوەی خێرای ماڵی ناوخۆ و پێکهێنانی حکومەتی نوێ و کاراکردنەوەی پەڕلەمانی کوردستان: یەکەم و گرنگترین چەک بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم قۆناغە، کۆتاییهێنانە بە ناکۆکییە باوەکانی نێوان هێزە سیاسییەکان بەتایبەت پارتی و یەکێتی و دروستکردنی گوتارێکی یەکگرتووی نیشتمانی لە بەغدا. مەرج نییە هاوپەیمانی ڕەها هەبێت، بەڵکو پێویستە لەسەر هێڵە گشتییەکانی پاراستنی قەوارەی هەرێم ڕێککەوتنی کۆنکرێتی لەنێوانیاندا هەبێت.
٢. هۆشیاری لە تایتڵی "شەڕی گەندەڵی" بەتایبەت لەو کات و دۆخەدا، پێویستە لایەنە کوردییەکان زۆر هۆشیار بن لەوەی کە بەغدا لە ئایندەدا هەوڵدەدات مەلەفە دارایی و ئابوورییەکانی هەرێمیش پەلکێشی ناو جەنگی دژە گەندەڵی بکات. بۆیە پێویستە هەرێم پێشوەختە دۆسیە یاسایی و داراییەکانی خۆی لە چوارچێوەی دەستووردا ڕێکبخاتەوە تا چەکە یاساییەکە لە دەستی زەیدی دەربهێنێت.
٣. دیپلۆماسییەکی چالاک لەگەڵ ئیدارەی ترەمپ و نێردەکەی. ناکرێت تەنیا پشت بە پەیوەندییە مێژووییە کۆنەکان ببەسترێت. پێویستە شاندی باڵای هەرێم ڕاستەوخۆ لەگەڵ تۆم باراک و بەرپرسانی کۆشکی سپی کۆببنەوە و پەیامی ڕوونیان پێبدەن کە سەقامگیری عێراق بەبێ پاراستنی مافە دەستوورییەکانی گەلی کورد بەدی نایەت، و لاوازکردنی هەرێم خزمەت بە هاوسەنگی هێز لە ناوچەکەدا ناکات.
٤. سەلماندنی جددیەت لە چاکسازی ناوخۆیی.
باشترین وەڵام بۆ بێدەنگکردنی هەر بیانوویەکی بەغدا یان نێودەوڵەتی لە ئایندەدا، ئەنجامدانی چاکسازیی ڕاستەقینەیە لە جومگەکانی حوکمرانی هەرێمدا؛ بەتایبەت لە بوارەکانی شەفافییەتی داهات، یەکخستنەوەی هێزەکانی پێشمەرگە، و سەربەخۆیی دادگاکان.
لەکۆتییدا، ئەگەرچی جەنگەکەی عەلی زەیدی لە بەغدا سەرەتایەتی و ئامانجی یەکەمی لێدانی هەژموونی ئێرانە بە پشتیوان تەووی ئەمەریکا، بەڵام هاوکێشەکە بە جۆرێک داڕێژراوە کە ئەگەر ناوەند هێزێکی ڕەها بەدەستبهێنێت، دوور نیە قۆناغی داهاتوو لێدان بێت لە فیدراڵییەت و پێگەی هەرێمی کوردستان. بۆیە هۆشیاریی سیاسی، یەکڕیزی ناوخۆیی، و خوێندنەوەی دروستی دیپلۆماسی بۆ ڕوانگەی نوێی ئەمریکا، تاقە ڕێگای ڕزگاربوونی هەرێمی کوردستانن لەم گێژاوە سیاسییە نوێیە.
