بەختیار ئەحمەد ساڵح
پرۆسەی چەکداماڵین و هەڵوەشاندنەوەی پارتى کرێکارانى کوردستان PKK /لە تورکیا تەنها پرۆسەیەکی ئەمنی نییە؛ بەڵکو گۆڕانێکی قووڵی سیاسی، کۆمەڵایەتی و دەروونییە. دوای زیاتر لە چوار دەیەی ملمڵانێی چەکداری، ئەگەر چەکەکان لاببرێن و شەڕى چەکداری کۆتایی پێبهێنرێت، پرسیاری سەرەکی دەگۆڕێت بۆ ئەوەى کە: ئایا کۆمەڵگای تورکیا ئامادەیە ئەو کەسانەی پێشتر بەشێک بوون لە شەڕێکی چەکداری، وەک بەشێک لە ژیانی ئاسایی کۆمەڵگا قبوڵ بکات؟
داتاکانی ئەو ڕاپرسییەی MetroPOLL ـ کە لە مانگى ئاب ٢٠٢٦ ئەنجامى دا، نیشانی دەدەن کە لە نێوان کۆتاییهێنان بە شەڕ و قبوڵکردنی کۆمەڵایەتیی ئەنجامەکانی ئەو کۆتاییە، بۆشاییەکی گەورە هەیە. بەپێی ڕاپرسییەکە تەنها ٢٥.٢٪ لە بەشداربووان لەگەڵ گەڕانەوەی چەکدارانى پێشووی PKK بە هەمان مافەکانی هاووڵاتی بوون، لە کاتێکدا ٣٩٪ بە تەواوی دژی تێکەڵبوونەوەیان لەگەڵ کۆمەڵگا بوون. هەروەها ڕێژەی نائاسوودەبوون لە هاوبەشی کردنى ژیان، کار و خێزان لەگەڵ ئەندامێکی پێشووی PKK زۆر بەرزە. بەم پێیە، سەرکەوتنی پرۆسەکە تەنها بەچەک داماڵین ناپێورێت؛ بەڵکو بەتوانای گۆڕینی دوژمن بۆ هاووڵاتی دەپێورێت.
1. پاشخان و گۆڕانی سروشتی ملمڵانێ
ململانێی PKK و دەوڵەتی تورکیا بۆ زیاتر لە چوار دەیە تەنها شەڕێکی نێوان دوو لایەن نەبووە؛ بەڵکو بەشێک بووە لە ناسنامە سیاسی و ئەمنییەتی تورکیا. لە ساڵی ٢٠٢٥ەوە پرۆسەیەکی نوێ دەستی پێکرد کە بە بانگەوازی عەبدوڵڵا ئۆجەلان دەستى پێکرد بۆ کۆتاییهێنان بە شەڕ، چەکداماڵین و هەڵوەشاندنەوەی PKK . ئەو پارتەش لە ئایاری ٢٠٢٥ ڕایگەیاند کە کۆتایی بە چالاکییەکانى دەهێنێت و لە حوزەیرانی هەمان ساڵیش قۆناغی دەستپێکردنی چەکداماڵین بە شێوەیەکی دیاریکراوتر دەستی پێکرد.
لە ئاب ٢٠٢٦دا پەرلەمانی تورکیا چوارچێوەیەکی یاسایی بۆ پرۆسەکە پەسەند کرد، کە ئامانجی لەخۆگرتنی ڕێکار بۆ هەڵوەشاندنەوەی PKK و گەڕاندنەوەی ژمارەیەک لە ئەندامانی پێشووی ئەو پارتە بوو، بەڵام ئەمە تەنها دەستپێکی قۆناغێکی نوێیە.
2. گۆڕانی پرسیاری سەرەکی: لە چۆن شەڕ بکەین؟ بۆ چۆن پێکەوە بژین؟
لە قۆناغی شەڕدا، پرسیاری سەرەکیی دەوڵەت بریتیی بوو لە: چۆن هێزی چەکدار کۆنترۆڵ بکرێت؟ چۆن هێرشەکان ڕابگیرێن؟ چۆن سنوور و ناوچەکان بپارێزرێن؟ بەڵام دوای چەکداماڵین پرسیارەکان گۆڕان: ئەندامانی پێشووی PKK چۆن دەگەڕێنەوە؟ ئایا دەتوانن کار بکەن؟ ئایا دەتوانن لەگەڵ هاوڵاتییەکانی تر بژین؟ ئایا دەتوانن لە ژیانی سیاسی بەشدار بن؟ ئایا کەس و کارى کوژراوەکان ئەو گۆڕانە قبوڵ دەکەن؟ ئایا کۆمەڵگا دەتوانێت جیاوازی لە نێوان ئەندامی پێشووی پارتێکى چەکدار و دوژمنێکی هەمیشەیی بکات؟ شەڕ کاتێک کۆتایی پێدێت کە چەکەکان بێدەنگ بن؛ بەڵام ئاشتی کاتێک دەست پێدەکات کە کۆمەڵگا بتوانێت لە بیرکردنەوە لەشەڕ دەرچێت.
3. مانای سیاسی داتاکانی ڕاپرسی
داتاکانی ڕاپرسی MetroPOLL ، وێنەیەکی گرنگ لە باری دەروونیی کۆمەڵگای تورکیا پیشان دەدات. لە پرسیاری گەڕاندنەوەی ئەندامانی پێشووی PKK:
أ. ٢٥.٢٪ گەڕانەوە بە هەمان مافی هاووڵاتیانی تر.
ب. ٢٩.٩٪ گەڕانەوە بە مافە سنووردارەکان.
ج. ٣٩٪ دژی تێکەڵبوونەوەیان بە کۆمەڵگا.
ئەگەر دوو گروپی یەکەم و دووەم یەک بخرێن، دەبینین کە ٥٥.١٪ بە شێوەیەک لە شێوەکان لەگەڵ گەڕانەوەی ئەندامانى PKK بوون، بەڵام تەنها کەمێک زیاتر لە نیوەی کۆمەڵگا بە قبوڵکردنی مافی تەواو هاوڕان. ئەمە جیاوازییەکی گرنگە: قبوڵکردنی گەڕانەوە ≠ قبوڵکردنی یەکسانی تەواو.
4. کێشەی سەرەکی: دوژمنی پێشووتر هێشتا لە ناخی کۆمەڵگادا زیندووە
ڕێژەکانی نائاسوودەبوون لە هاوبەشی ژیان، کار و خێزان نیشانى دەدەن کە کۆمەڵگا لە ڕووی دەروونییەوە هێشتا لە قۆناغی شەڕ دەرنەچووە.
أ. ٧٤٪ وتوویانە لە ژیانکردن لە یەک بینا لەگەڵ ئەندامێکی پێشووی PKK نائاسوودە دەبن.
ب. ٧٣.٣٪ هەمان هەستیان دەربڕیوە سەبارەت بە کارکردن لە یەک شوێنی کار.
ج. ٧٧٪ وتوویانە ئەگەر ئەندامێکی خێزانەکەیان لەگەڵ ئەو کەسەدا هاوسەرگیری بکات، نائاسوودە دەبن.
د.
ئەم ژمارانە لە ڕووی ستراتیژییەوە گرنگن، چونکە پیشانى دەدەن کە کێشەکە تەنها یاسایی نییە؛ کێشەکە کۆمەڵایەتی و دەروونیشە. یاسا دەتوانێت سزا کەم بکات، ماف بگەڕێنێتەوە و ڕێگای گەڕانەوە دابین بکات. بەڵام یاسا ناتوانێت بە تەنیا ترس بسڕێتەوە؛ کینە چارەسەر بکات؛ یادەوەریی بگۆڕێت، متمانە دروست بکات. ئەمە پێویستی بە پرۆسەیەکی کۆمەڵایەتیی درێژخایەن هەیە.
5. کێشەی بەشداریکردنی سیاسی
لەلایەکى ترەوە، ڕێژەی دژایەتی بە بەشداریکردنی سیاسیی ئەندامانی پێشووی PKK زۆر بەرزە. تەنها ١٧.٣٪ بەشداریکردنی سیاسییان بە قبوڵکراو زانیوە، لە کاتێکدا ٧٧.٢٪ دژی ئەوە بوون. لەبارەی بەشداریکردنی سیاسیی عەبدوڵڵا ئۆجەلان و ئەندامانی PKK دژایەتی بە ٨٥.٩٪ گەیشتووە. ئەمە نیشانى دەدات کە گواستنەوە لە چەک بۆ سیاسەت بەخودی خۆی قبوڵکراوی گشتی نییە. لە ڕوانگەی دەوڵەتەوە ئەمە دەتوانێت بە مانای کۆتاییهێنان بە شەڕ بێت؛ بەڵام لە ڕوانگەی بەشێک لە کۆمەڵگادا، ئەمە دەتوانێت وەک پاداشتکردنی شەڕ لێک بدرێتەوە. ئەم جیاوازییە دەبێت بە وردی بەڕێوەببرێت.
6. پارادۆکسی سەرەکی: کۆمەڵگا ئاشتی دەوێت، بەڵام بەها کۆمەڵایەتیەکەی ئاشتی قبوڵناکات: لەوانەیە گرنگترین دەرئەنجامی شیکاری ئەم ڕاپرسییە ئەم پارادۆکسە بێت: کۆمەڵگا لەگەڵ ئاشتی هاوڕایە، بەڵام لەگەڵ هەندێک لە ئەنجامەکانی ئاشتی نا. ٣١.٦٪ متمانەسازیی کۆمەڵایەتی لەنێوان تورک و کورد بە گرنگترین هۆکاری ئاشتیی بەردەوام داناوە. ئەمە هەواڵێکی ئەرێنییە. بەڵام لە هەمان کاتدا، زۆرینەیەکی بەرچاو لە کۆمەڵگا هێشتا ئامادە نییە لە ژیانی ڕۆژانەدا ئەو کەسانە قبوڵ بکات کە پێشتر بەشێک بوون لە ملمڵانێی چەکداری. ئەمە پێمان دەڵێت کە ئاستی قبوڵکردنی ئایدیای ئاشتی لە ئاستی قبوڵکردنی کەسایەتییەکانی دوای شەڕ زۆر بەرزترە.
7. کەس و کارى کوژراوەکان
یەکێک لە هەستیارترین بابەتەکان بریتییە لە شوێنی کەس و کارى کوژراو و بریندارانی شەڕ. لە داتاکاندا ٢٤.٩٪ بەشداریی خێزانی کوژراو و برینداران بە گرنگترین هۆکار داناوە. ئەمە نیشانى دەدات کە پرۆسەی ئاشتی نابێت تەنها لە نێوان دەوڵەت و PKKدا بەڕێوەبچێت. ئەگەر کەس و کارى کوژراوەکان هەست بکەن کە پەراوێز خراون لە پڕۆسەکە، ئەوا متمانە بە پرۆسەکە کەم دەبێتەوە. بۆیە پرۆسەی ئاشتی پێویستی بە هاوسەنگییەکی ورد لەنێوان دادپەروەری، لێبووردەیی، و گەڕاندنەوەی متمانەى کۆمەڵایەتی هەیە.
8. هۆکارەکانی شکستی ئەگەری پرۆسەکە
أ. کەمبوونی متمانە: ئەگەر هەردوو لایەن گومان بکەن کە لایەنی بەرامبەر دواتر پەیمانەکانی دەشکێنێت، پرۆسەکە لاواز دەبێت.
ب. بەسیاسی کردنی پرۆسەی ئاشتی: ئەگەر پرۆسەکە ببێتە ئامرازێک بۆ پێشبڕکێی نێوان AKP، MHP، CHP و DEM، ئەوا متمانەی گشتی زیاتر لاواز دەبێت.
ج. جیاوازی لەنێوان یاسا و کۆمەڵگا: دەتوانرێت یاسا بگۆڕدرێت، بەڵام هەستی کۆمەڵگا بە فەرمان ناگۆڕێت.
د. هەڵە لە مامەڵەکردن لەگەڵ کەس و کارى کوژراوەکان: ئەگەر کەس و کارى کوژراوەکان هەست بە پشتگوێخستن بکەن، دژایەتیی کۆمەڵایەتی بەرامبەر پرۆسەکە زیاد دەکات.
ه. هەمووارکردنەوەی پرسی PKK و پرسی کورد: مەترسییەکی گرنگ ئەوەیە کە PKK و پرسی کورد بە یەک شت دابنرێت. کۆتاییهێنان بە PKK بە مانای کۆتایی پرسی کورد نییە. ئەگەر پرسیارەکانی زمان، مافە کلتوورییەکان، یەکسانی هاووڵاتی، دیموکراسی و بەشداری سیاسی چارەسەر نەکرێن، ئەوا دەتوانێت بۆشاییەکە بە شێوەیەکی تر پڕ بکرێتەوە.
9. پێشنیارەکان
أ. پرۆسەکە نابێت تەنها پرۆژەی ئەمنی بێت، دەبێت بە پرۆژەیەکی فراوانی سیاسی ـ کۆمەڵایەتی بگۆڕدرێت.
ب. کەس و کارى کوژراوەکان ببنە بەشێک لە پرۆسە: ئەو خێزانانە دەبێت گوێیان لێ بگیرێت و بەرنامەی دادپەروەری و پشتگیرییان هەبێت.
ج. گەڕانەوە پلەبەندی بکرێت: گەڕانەوەکە نابێت بە شێوەیەکی لەپڕ و بێ سیستەم بێت؛ دەبێت لە چوارچێوەی یاسایی و دامەزراوەیی ڕووبدات.
د. پڕۆژەی متمانەسازی دروست بکرێت: پێویستە پرۆژەیەکی چەند ساڵە بۆ پەروەردە، میدیا، گفتوگۆی کۆمەڵایەتی، نوسینەوەى مێژوو، ژینگەی کار، پشتیوانی خێزان، و گفتوگۆی نێوان کۆمەڵەکان دروست بکرێت.
ه. پەیامی سیاسی بگۆڕدرێت: دەبێت پەیامی سەرەکی لە بردنەوەى شەڕ لە PKK بگۆڕدرێت بە کۆتایی هێنان بە شەڕ و دەستپێکردنی مافى هاووڵاتیی بوونى هاوبەش. گۆڕانی وشەکان لە ڕووی سیاسییەوە گرنگە، چونکە ئاشتی نابێت بە مانای شکست یان سەرکەوتنی یەک لایەن پیشان بدرێت.
10. کۆتایی
پرۆسەی چەکداماڵینی PKK دەتوانێت یەکێک لە گرنگترین گۆڕانە سیاسی ـ ئەمنییەکانی تورکیا لە چەند دەیەی ڕابردوودا بێت. بەڵام ئەوەی لە ئێستاوە گرنگترە، خودی چەکداماڵینەکە نییە؛ بەڵکو کۆمەڵگای دوای چەکداماڵینەکەی:
أ. ئەگەر چەکەکان لاببرێن، بەڵام ترس و کینە و بێمتمانەیی بمێنێت، ئاشتی تەواو نابێت.
ب. ئەگەر ئەندامانی پێشووی PKK لە زیندان دەرچن، بەڵام لە کۆمەڵگا هیچ شوێنێکیان نەبێت، کێشەکە تەنها بەشێوەیەکی تر بەردەوام دەبێت.
ج. ئەگەر یاسا ماف بدات، بەڵام کۆمەڵگا قبوڵی نەکات، بۆشاییەکی نێوان دادپەروەریی یاسایی و قبوڵکردنی کۆمەڵایەتی دروست دەبێت.
لە بەرامبەردا، ئەگەر تورکیا بتوانێت چەکداماڵینى ئەمنی بگۆڕێت بۆ پرۆژەیەکی فراوانی متمانەسازی، دادپەروەری و هاوڵاتیی بوون، ئەوا ئەگەری ئەوە هەیە کە پرۆسەکە لە کۆتایی شەڕ تێپەڕێت و ببێتە گۆڕانێکی مێژوویی لە پەیوەندیی نێوان دەوڵەت و کۆمەڵگای کورد لە تورکیا. بۆیە پرسیاری سەرەکیی ئێستا ئەمە نییە ئایا PKK چەکەکانی دادەنێت؟ بەڵکو دەبێت ئەوە بێت: دوای دانانی چەکەکان، ئایا تورکیا دەتوانێت کەسانێک کە پێشتر بەشێک بوون لە پارتێکى چەکداری دژ، وەک هاووڵاتییەکی ئاسایی و بەشێک لە کۆمەڵگای خۆی قبوڵ بکات؟ وەڵامی ئەم پرسیارە دیاری دەکات کە پرۆسەی ئێستای تورکیا تەنها کۆتایی هاتنى شەڕە، یان بەڕاستی دەستپێکی ئاشتییە.
