کەنداڵ جودی ـ شارپرێس:
دكتور مسلم عبد گالاس، لەچاوپێكەوتنێكدا لەگەڵ شارپرێس دەڵێت، بەرزبونەوەی نرخی سوتەمەنی لاوازیی ئابوریی سوریاو توانای لاوازی ئەو بۆ هەڵگرتنی شوکەکان دەخاتەڕوو، لەگەڵ سنورداربوونی سەرچاوەکان و کەمبونەوەی توانای پاڵاوتنەوەی ناوخۆیی.

ئاماژە دەکات کە بەڕێوەبردنی ئابوری هێشتا زیاتر سەرنجی لەسەر مامەڵەکردن لەگەڵ قەیرانەکانە، لەبری دروستکردنی سیاسەتێکی بەرهەمهێنانی تەواوو جەخت دەکاتەوە کە چالاکییە سەرەکییەکە گواستنەوەیە لەقۆناغی چاکبونەوە بۆ ئابورییەکی بەرهەمهێنەرو بەردەوام.

هەروەها دەڵێت، شوێنی جوگرافیای سوریا دەرفەتی پێدەدات ببێتە ڕێڕەوێک بۆ وزەو بازرگانی لەنێوان عێراق و تورکیاو کەنداو و دەریای ناوەڕاست، بەمەرجێک کە ئارامی بەدەست بێت، ژێرخانییەکان پەرە پێ بدرێن و وەبەرهێنان ڕابکێشرێت.

سوریا بەقۆناغێکی گواستنەوەی ئابورییەوە تێدەپەڕێت کە کاریگەرییەکانی ساڵانی جەنگ و سزا ئابورییەکان لەگەڵ بەرزبونەوەی تێچوی وزە، لاوازیی سەرچاوە داراییەکان و پێویستی بەدوبارە بنیادنانەوەی کەرتە بەرهەمهێنەرەکان و ڕاکێشانی وەبەرهێنان تێکەڵ بون.

لەگەڵ بەرزبونەوەی نرخی سوتەمەنی لەماوەی دوایی‌دا، فشارەکان لەسەر هاوڵاتیان و کەرتە ئابورییەکان زیاد دەبن، لەگەڵ هەوڵەکانی حکومەت بۆ دوبارە ڕێکخستنەوەی نرخی وزەو کردنەوەی بوار بۆ بازرگانی و وەبەرهێنان.
تەحەدا ئابورییەکان تەنها لەبەرزبونەوەی نرخی سوتەمەنی کۆتایی نایەن، چونکە سوریا هەروەها ڕوبەڕوی تەحەدای پەیوەندیدار بەکەرتی بانکی، نرخی دراو، دابینکردنی دارایی بۆ وەبەرهێنان و ژێرخانەکانەوەیە، جگە لە پێویستی بەگواستنەوە لەقۆناغی چاکبونەوەو دوبارە کارپێکردنەوەی کەرتە زیان‌دیتوەکان بۆ دروستکردنی ئابورییەکی توانادار لەبەرهەمهێنان و گەشە و ڕاکێشانی وەبەرهێنانی درێژخایەن.

لەو چوارچێوەیەدا، شارپرێس چاوپێکەوتنێکی لەگەڵ د. مسلم عبد گالاس، مامۆستای ئابوری لەزانکۆی کۆبانی ئەنجام دا، کە تێیدا باس لەدۆخی ئابوریی سوریا، هۆکارەکانی بەرزبونەوەی نرخی سوتەمەنی و ڕێگاکانی کەمکردنەوەی کاریگەرییەکەی، کاریگەرییەکانی لابردنی سزا ئابورییەکان، تەحەداکانی وەبەرهێنان، ئەگەری گۆڕینی سووریا بۆ ناوەندێکی هەرێمایەتی بۆ وزە و بازرگانی، جگە لە چاکسازییە پێویستەکان لەساڵانی داهاتوو بۆ گواستنەوە لەئابوریی قەیرانەکان بۆ ئابوریی بەرهەمهێنان و وەبەرهێنان کراو چاوپێکەوتنەکە بەم شێوەیەیە:

1. سوریا لەماوەی دوایی‌دا شاهیدی بەرزبونەوەی نرخی سوتەمەنی بووە. ئێوە ئەم بەرزبونەوەیە لەڕوی ئابورییەوە چۆن دەخوێننەوە؟ ئایا سەرەکی پەیوەندی بە کەمیی باڵانسی بازرگانی و سەرچاوە داراییەکانی دەوڵەتەوە هەیە، یان بە گۆڕانی نرخی نەوت لە جیهاندا؟
پێم وایە ناتوانرێت بەرزبونەوەکە تەنها بە یەک هۆکار ڕوون بکرێتەوە.
بەرزبونەوەی نرخی نەوت و تێچوی هاوردەکردنی بەرهەمە نەوتییەکان شوکە نوێیەکە ڕون دەکەنەوە، لەکاتێکدا لاوازیی دۆخی دارایی و دەرەوەیی سوریا هۆکاری ئەوەیە کە ئەم شوکە بەخێرایی بگوازرێتەوە بۆ نرخە ناوخۆییەکان.
هەروەها وەستانی بەشێک ل توانای پاڵاوتنەوەی ناوخۆیی پێویستی بە هاوردەکردنی بەرهەمە نەوتییە ئامادەکان زیاد کردووە، کە پێویستی بەدراوی بیانی بەرز کردووەتەوە. لەگەڵ سنورداربونی سەرچاوە داراییەکانی دەوڵەت، قورس دەبێت کە تەواوی ئەم زیادبونە لەڕێگەی یارمەتی یان سەرچاوە دەرەکییەکانەوە هەڵبگیرێت، بۆیە بەشێکی گەورەتر لەوە دەگوازرێتەوە بۆ بەکارهێنەر.

بۆیە، وردترە ئەوەی ڕویداوە بەشۆکێکی دەرەکی لەنرخەکانی وزە کە کەوتوەتە بەر ئابورییەکی سنوردار لە توانای هەڵگرتنی وەسف بکرێت. هەروەها بەرزبونەوەی نرخی سوتەمەنی تەنها کاریگەری لەسەر نرخی خۆی نییە، بەڵکو تێچوی گواستنەوە، کشتوکاڵ و پیشەسازی بەرز دەکاتەوە، و بەوەش فشار لەسەر هەڵاوسان و داهاتی ڕاستەقینە زیاد دەکات.

2. چارەسەرە ئابورییەکان بۆ کەمکردنەوەی قەیرانی بەرزبونەوەی نرخی سوتەمەنی چین؟ ئایا هەڵبژاردەیەکی تر هەیە بۆ کەمکردنەوەی کاریگەرییەکەی لەسەر هاووڵاتیان و کەرتە بەرهەمهێنەرەکان؟
سوریا ناتوانێت بەرزبونەوەی تێچوی وزەی هاوردەکراو هەڵبوەشێنێتەوە، بەڵام دەتوانێت کاریگەرییەکەی لەسەر هاووڵاتیان و بەرهەمهێنان کەم بکاتەوە. چارەسەری باشتر نە گەڕانەوە بۆ یارمەتیی گشتییە و نە خستنەسەر هەموو کەرتەکان بۆ ئەوەی تەواوی تێچوونەکە بپردازن، بەڵکو جیاکردنەوەی پاراستنی کۆمەڵایەتی، پشتگیریی بەرهەمهێنان و نرخدانانی وزەیە.

لەماوەی کورتدا، دەتوانرێت پشتگیری لەو خێزانانە بکرێت کە زیاتر زیانیان پێگەیشتوەو پشتگیریی وزە ئاراستەی ئەو کەرتە بەرهەمهێنەرانە بکرێت کە زیاتر کاریگەرییان لێ وەرگیراوە، وەک کشتوکاڵ و گواستنەوە. بەڵام لە ماوەی مامناوەنددا، دەبێت بەرهەمهێنان و پاڵاوتنەوەی بەرهەمە نەوتییەکان زیاد بکرێت، سەرچاوەکانی دابینکردن جۆراوجۆر بکرێن و کارایی وزە باشتر بکرێت، بۆ کەمکردنەوەی پشتبەستن بە وزەی هاوردەکراو.
بە واتایەکی تر، پێویستە شۆکی بەرزبونەوەی نرخەکان لە ئێستادا بەکەمترین زیان دابەش بکرێت و هۆکارەکانی بەهێواشی چارەسەر بکرێن بۆ کەمکردنەوەی دوبارەبونەوەی لە داهاتودا.

3. ئەگەر بوێت ئابوریی سوریای ئەمڕۆ بەشێوەیەکی گشتگیر تێبگەین، چۆن دەتوانرێت شێوازی بەڕێوەبردنی وەسف بکرێت؟ و گرنگترین خاڵە لاوازەکانی چین؟
بەڕێوەبردنی ئابوریی سوریا لەئێستادا بەبەڕێوەبردنێکی گواستنەوەیی وەسف دەکەم کە سەرنجی لەسەر چارەسەرکردنی قەیرانەکان و پێویستییە ڕاستەوخۆکانە، زیاتر لە بوونی سیاسەتێکی ئابوریی تەواو بۆ ماوەی مامناوەند.
ئەمە دوای ساڵانی جەنگ و سزا ئابورییەکان و وێرانی تێگەیشتن‌پێکراوە، بەڵام ئەگەر زۆر درێژە بکێشێت دەبێتە کێشە.
هەوڵ هەیە بۆ زیادکردنی داهاتەکان، دوبارە نرخدانانەوەی وزە، بەدەستهێنانی جێگیریی دراوی، کردنەوەی بازرگانی و ڕاکێشانی وەبەرهێنان، بەڵام کێشەی سەرەکی لاوازیی هاوئاهەنگی لەنێوان ئەم سیاسەتانەدایە. گرنگترین خاڵە لاوازەکانیش بریتین لە لاوازیی دارایی گشتی و کەرتی بانکی، نەجێگیریی هەندێک لەیاساو ڕێساکانی ئابوری و کەمیی داتا.
بۆیە، تەحەدای سەرەکی گواستنەوەیە لەبەڕێوەبردنی چاکبونەوە بۆ بنیادنانێکی ئابوریی بەرهەمهێنەر و بەردەوام، لە ڕێگەی کەمکردنەوەی نادڵنیایی، هاندانی وەبەرهێنان و زیادکردنی بەرهەمهێنانی و هەناردەکردن.

4. دوای لابردن یان کەمکردنەوەی سزا ئابورییەکان، ئایا بەشێوەیەکی کرداری نیشانەکانی باشبوونی ئابوریی سوریا دەستیان بەدەرکەوتن کردوە؟ کام کەرتەکان زیاتر سودیان لێ بینیوە؟
بەڵێ، باشبونێکی کرداری لەئابوریی سوریا هەیە، بەڵام گرنگە هەموو ئەم باشبونە بەلابردنی سزا ئابورییەکانەوە نەبەسترێتەوە. لابردنی سنووردارییە ئابوورییەکان بەشداریی کردووە لە کەمکردنەوەی تێچون و مەترسییەکانی بازرگانی، گواستنەوەی پارە، دابینکردنی دارایی و مامەڵەکردن لەگەڵ دامەزراوە سورییەکان، بەڵام هۆکاری تریش بەشدارییان لە چاکبوونەوە کردووە، وەک باشبوونی باران و کشتوکاڵ، زیادبوونی بەرهەمهێنانی وزە و کارەبا، گەڕانەوەی ژمارەیەک لە پەنابەران، و زیادبونی سەردانکەران و خەرجیی حکومەت.
صندوقی نێودەوڵەتیی دراو پێشبینی دەکات گەشەی ئابوری لە 2026 بە ڕێژەی دوو ژمارە بێت، لەگەڵ فراوانبوونی کشتوکاڵ و بەرهەمهێنانی سوتەمەنی و کارەبا و بازرگانی و خزمەتگوزارییەکان، لەگەڵ بەردەوامبوونی هەژاری و یەکسان نەبونی چاکبونەوە لەنێوان ناوچەکان.

ئەو کەرتانەی لەقۆناغی یەکەمدا زیاتر سودیان لێ بینیوە بریتین لەبازرگانی و گواستنەوەو خزمەتگوزارییەکان، جگە لە هەندێک چالاکیی کشتوکاڵی و پیشەسازیی هەبوو، چونکە دەتوانن دوای کەمکردنەوەی سنوردارییەکان بە خێرایی وەڵام بدەنەوە. بەڵام وەبەرهێنانە پیشەسازییە نوێیەکان پێویستیان بەکاتی زیاتر هەیە.
تاقیکردنەوەی ڕاستەقینە لەماوەی دوو یان سێ ساڵی داهاتودا ئەوەیە بزانین ئایا کاریگەریی لابردنی سزا ئابورییەکان تەنها لە زیادبوونی بازرگانی و دووبارە کارپێکردنەوەی تواناکانی بەکارنەهاتوو کۆتایی دێت، یان دەگۆڕێت بۆ وەبەرهێنانی نوێ و زیادبونی بەرهەمهێنانی و هەناردە.

باسێکی زۆر لەسەر پرۆژە وەبەرهێنانییە گەورەکان هەیە، بەڵام لەسەر زەوی هێشتا ئەو قەبارەی پرۆژانەی چاوەڕوان دەکرێت نابینین. هۆکارە ئابورییەکانی ئەم دودڵییە چین؟
پێویستە سەرەتا جیاوازی بخرێتە نێوان بەهای ڕێککەوتن و یاداشتەکانی تێگەیشتنی ڕاگەیەنرا و پێکهاتەی سەرمایە و وەبەرهێنانی کرداری. وەبەرهێنەر دەتوانێت بە خێرایی هەڵسەنگاندنی خۆی بۆ سووریا بگۆڕێت، بەڵام گۆڕینی ئەم هەڵسەنگاندنە بۆ کارگە یان وێستگەی کارەبا یان پرۆژەیەکی ژێرخانی پێویستی بەتوێژینەوە، دارایی، گرێبەست، زەوی و دڵنیایی هەیە و جێبەجێکردنی دەتوانێت ساڵانێک بخایەنێت.
هەروەها لابردنی سزا ئابورییەکان هەندێک لە مەترسییە دەرەکییەکانی کەم کردوەتەوە، بەڵام بە شێوەیەکی خۆکار مەترسییە ناوخۆییەکانی پەیوەندیدار بە نرخی دراو، دارایی، وزە، گرێبەست، خاوەندارێتی و گواستنەوەی قازانج چارەسەر نەکردوە. بۆیە سروشتییە کە وەبەرهێنانە کورتخایەنەکان، وەک بازرگانی و خزمەتگوزاری و هەندێک بواری خانووبەرە، خێراتر بجوڵێن لە وەبەرهێنانە پیشەسازی و ژێرخانییەکان کە پێویستیان بە ساڵان هەیە بۆ گەڕاندنەوەی سەرمایە.
بۆیە، جیاوازیی نێوان ڕاگەیاندنەکان و جێبەجێکردن بە پێویستی واتای پاشەکشەکردنی وەبەرهێنەران نییە، بەڵام پێویستی بەسەیرکردنی ژمارە ڕاستەقینەکان هەیە: چەند پرۆژەیەک لە قۆناغی ڕێککەوتنەکان تێپەڕیوە، دارایی بۆ دابین کراوە و دەستی بە جێبەجێکردن لەسەر زەوی کردووە؟ ئەمانە ئەو نیشاندەرانەن کە قەبارەی ڕاستەقینەی وەبەرهێنان دەخەنەڕوو، نەک تەنها بەهای ڕێککەوتنە ڕاگەیەنراوەکان.

6. گرنگترین نیگەرانییەکان چین کە وەبەرهێنەرانی سووری و بیانی پاڵیان پێوە دەنێت بۆ چاوەڕوانبوون؟ ئاسایش، یان یاساکان، یان کەرتی بانکی، یان نرخی دراو و گواستنەوەی پارە؟
هەموو ئەم هۆکارانە لە بڕیاری وەبەرهێنەر بەشدارن، بەڵام گرنگییان بەگوێرەی جۆری وەبەرهێنان و ماوەکەی جیاوازە. وەبەرهێنەرێک کە کارگەیەک بنیاد دەنێت و پێویستی بە چەند ساڵێک هەیە بۆ گەڕاندنەوەی سەرمایەکەی، زیاتر هەستیاری بە ئارامیی ئاسایش، یاسا و گرێبەستەکان، وزە، نرخی دراو و توانای گواستنەوەی پارە و قازانجەکانی هەیە.
لەدۆخی سوریا، کەرتی بانکی و دارایی هۆکارێکی زۆر گرنگە، چونکە لاوازیی بانکەکان تەنها کاریگەری لەسەر یەک کەرت ناکات، بەڵکو تێچووی وەبەرهێنان بەرز دەکاتەوە و دابینکردنی دارایی بۆ کۆمپانیاکان و پارەدان و قەرز و گواستنەوەکان قورس دەکات.

بۆیە، وەبەرهێنەر بەجیاوازی سەیری ئاسایش یان یاسا یان نرخی دراو یان بانکەکان ناکات، بەڵکو لە کۆتاییدا ئەوە دەپرسی: تا چەند دەتوانم سەرمایەکەم بگەڕێنمەوە و قازانجی چاوەڕوانکراو بەدەست بهێنم؟ هەرچەند نادڵنیایی زیاد بێت، مەترسییەکانی وەبەرهێنەر زیاد دەبن، و ئەمە دەتوانێت وای لێ بکات وەبەرهێنان دوا بخات یان پرۆژە کورتخایەنەکان هەڵبژێرێت کە بتوانێت بەخێرایی سەرمایەکەی بگەڕێنێتەوە.
لەبەر ئەوە، کەمکردنەوەی مەترسییەکان و بەدەستهێنانی ئاستێکی زیاتر لە جێگیری و توانای پێشبینیکردن، هۆکارێکی سەرەکییە بۆ گۆڕینی حەزی وەبەرهێنەران بۆ وەبەرهێنانی درێژخایەن.

7. سوریا بۆ ڕاکێشانی وەبەرهێنان بەڕاستی چی پێویستە؟ ئایا تەنها لابردنی سزا ئابورییەکان و کردنەوەی بوار بۆ وەبەرهێنەران بەسە؟
لابردنی سزا ئابورییەکان هەنگاوێکی سەرەکییە، بەڵام تەنها دەرگای وەبەرهێنان دەکاتەوە و دڵنیایی ناکات لەوەی وەبەرهێنانەکە بێت یان بەرەو ئەو کەرتانە بڕوات کە ئابووریی سووریا پێویستی پێیان هەیە. بۆیە سووریا پێویستی بە کەمکردنەوەی مەترسی و نادڵنیایی هەیە، لە ڕێگەی پاراستنی مافی خاوەندارێتی و گرێبەستەکان، جێگیریی یاساکانی باج و گومرک، توانای گواستنەوەی پارە و قازانج، و پەرەپێدانی کەرتی بانکی و وزە و ژێرخانە.
بەڵام تەنها ڕاکێشانی وەبەرهێنان بەس نییە، چونکە گرنگیی وەبەرهێنان بە جۆر و کاریگەرییەکەی لەسەر ئابوری پەیوەستە. وەبەرهێنان لە پیشەسازی و کشتوکاڵی نوێ و وزە و خزمەتگوزارییە توانادارەکان بۆ هەناردە دەتوانێت کار دروست بکات، تەکنەلۆجیا و زانیاری بگوازێتەوە، بەرهەم و هەناردە زیاد بکات و پشتبەستن بە هاوردە کەم بکاتەوە.

بۆیە، نابێت سەرکەوتنی سیاسەتی وەبەرهێنان تەنها بە ژمارەی پرۆژەکان یان قەبارەی پارە ڕاگەیەنراوەکان بپێورێت، بەڵکو دەبێت بەوە بپێورێت کە ئەم وەبەرهێنانانە چی بۆ بەرهەمهێنان، کارکردن، هەناردە، تەکنەلۆجیا و ئابووریی ناوخۆ زیاد دەکەن. دەوڵەت دەبێت ئەو هاندەرانە و ئاسانکارییەی بۆ وەبەرهێنەران دابین دەکات بە قەبارەی ئەو بەهایەوە پەیوەست بکات کە پرۆژەکە بۆ ئابووریی سوریا زیاد دەکات.
بە واتایەکی تر، تەنها ئەوە مەبەست نییە وەبەرهێنان بۆ وەبەرهێنەر قازانج‌بەخش بکرێت، بەڵکو دەبێت وەبەرهێنانە قازانج‌بەخشەکە بۆ وەبەرهێنەر، بۆ ئابووریی سوریاش سوودبەخش بێت، و گواستنەوە لەتەنها ڕاکێشانی سەرمایە بۆ بنیادنانێکی ئابووریی بەرهەمهێنەر بکرێت.
8. ئایا سووریا دەتوانێت ببێتە ڕێڕەوێکی گرنگ بۆ وزەو بازرگانی، و ڕەنگە ڕێگایەکی جێگرەوە یان تەواوکەری کەنەداوی هۆرمز بێت؟ مەرجەکان چین؟
سوریا دەتوانێت ببێتە تەواوکەرێک بۆ هەندێک ڕێڕەوی وزەو بازرگانیی هەنوکەیی، بەڵام باسکردنی وەک جێگرەوەی کەنەداوی هۆرمز پێویستی بە زۆر وریایی هەیە. سووریا لە ڕووی جوگرافییەوە توانای بەستنەوەی عێراق بە دەریای ناوەڕاست و تورکیا و بەندەرەکانی سووریا هەیە، کە گرنگییەکی بۆ جۆراوجۆرکردنی ڕێگاکانی هەناردەکردنی وزە و بازرگانی پێدەدات.
بەڵام گۆڕینی ئەم توانایە بۆ ڕێڕەوێکی کرداری پێویستی بە جێگیریی درێژخایەن، سەرمایەی گەورە، ڕێککەوتنی نێوان وڵاتان، ژێرخانی پەرەپێدراو بۆ بۆرییەکان و ڕێگا و شەمەندەفەر و بەندەرەکان هەیە، جگە لە دڵنیابوون لە ئاسایش و بەردەوامیی ڕەوتی وزە و کاڵاکان.
بۆ سوریا، سود تەنها لە کرێی گواستنەوە نییە، بەڵکو لە توانای دروستکردنی چالاکییەکی ئابووری لە دەوری ئەم ڕێڕەوەدایە، وەک کۆگاکردن، پاڵاوتنەوە، پیشەسازییە پتروشیمیاییەکان، گواستنەوە، چاکسازی و خزمەتگوزارییە لۆجستیکییەکان. بۆیە، ئامانج ئەوەیە سوریا تەنها زەوییەکی تێپەڕبون نەبێت، بەڵکو ببێتە خاڵێکی سەرەکی لە زنجیرەی بەها هەرێمایەتییەکە.

9. ئایا سوریا، بەهۆی شوێنی جوگرافییەکەی لەنێوان کەنداو و تورکیاو دەریای ناوەڕاست، دەتوانێت ببێتە ناوەندێکی ئابووری و لۆجستیکی هەرێمایەتی؟
بەڵێ، سوریا تایبەتمەندییەکی جوگرافیی ڕوونی هەیە بەهۆی شوێنی لەنێوان عێراق و کەنداو لە لایەک، و تورکیا و دەریای ناوەڕاست لە لایەکی تر، بەڵام تەنها شوێنی جوگرافی بەس نییە بۆ گۆڕینی بۆ ناوەندێکی ئابووری و لۆجستیکی هەرێمایەتی.
بۆ ئەوەی سووریا ببێتە ڕێڕەوێکی بەرقەباڵێنەر بۆ بازرگانی، دەبێت گواستنەوە لە ڕێگەی ئەو وڵاتە کەم‌تێچووتر، خێراتر، ئاسایشتەر و جێگیرتر بێت لە ڕێگاکانی جێگرەوە. ئەمە پێویستی بە پەرەپێدانی ڕێگا، شەمەندەفەر، بەندەر، ناوچەکانی کۆگاکردن، وزە و پەیوەندییەکان هەیە، لەگەڵ گومرکی خێرا و شەفاف، پرۆسەی دیجیتاڵ و ڕێسا جێگیرەکان بۆ تێپەڕبوون.

هەروەها ئامانج نابێت تەنها تێپەڕاندنی کاڵاکان و وەرگرتنی کرێی ترانزیت بێت، بەڵکو دەبێت لە جوڵەی بازرگانی بۆ بنیادنانێکی خزمەتگوزاریی کۆگاکردن، گواستنەوە، چاکسازی و بیمە، و دروستکردنی ناوچە بۆ کۆکردنەوە، بەرهەمهێنان و هەناردەکردنەوە سوود وەربگیرێت، بە شێوەیەک کە کار و وەبەرهێنان و بەهای زیادکراو لە ناوخۆی سوریا دروست بکات.
بۆیە، دەرفەتی سوریا ڕاستەقینەیە، بەڵام جوگرافیا تەنها ئەگەری بوون بە ڕێڕەوێک دەداتێ؛ ئەمەش ژێرخانە، جێگیری، خێرایی گواستنەوە، کەمبوونەوەی تێچو و خزمەتگوزارییە پەیوەندیدارەکانی بازرگانییە کە دیاری دەکەن ئایا بە ڕاستی دەبێتە ناوەندێکی ئابووری و لۆجستیکی هەرێمایەتی یان نا.

10. ئایا هێزە هەرێمایەتی و نێودەوڵەتییەکان بەرەو سوریا وەک ناوەندێکی ئابوریی هاوبەش دەڕۆن، یان هەر لایەنێک پرۆژە و بەرژەوەندیی تایبەتی خۆی هەیە؟ ئایا ئێمە لەبەردەم ملمێلانێکی تورکی-ئیسرائیلی وەک نموونەداین؟
پێم وایە ئێمە لەبەردەم پرۆژەیەکی ئابووریی هەرێمایەتیی یەکگرتوو بۆ سووریا نین، هەروەها ناتوانرێت وێنەکە تەنها بۆ ملمێلانێکی تورکی-ئیسرائیلی کورت بکرێتەوە. بە ڕاستی ملمێلانێکی تورکی-ئیسرائیلی بە ڕەهەندە ئاسایشی و سیاسییەکان هەیە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بەرژەوەندییە عێراقی و کەنداوەکان و ئەمریکی و ئەوروپییەکان هەن، و هەر لایەنێک پێشینە و بەرژەوەندیی جیاوازی خۆی هەیە.

لەڕووی ئابورییەوە، هەر لایەنێک خاڵێکی جیاوازی چونە ناو سوریا هەیە؛ تورکیا بە بازرگانی و گواستنەوە و بازاڕەکانەوە پەیوەستە، لە کاتێکدا وڵاتانی کەنداو و وەبەرهێنەرانی عەرەب سەیری دەرفەتەکانی وزە و خانووبەرە و ژێرخانەو دوبارە بنیادنانەوە دەکەن، هەروەها سەرنجێکی نێودەوڵەتی بۆ ڕێڕەوەکانی وزە و گواستنەوە هەیە کە عێراق بە دەریای ناوەڕاستەوە لەڕێگەی سوریا دەبەستنەوە.
بۆیە، تەحەدا بۆ سوریا ڕێگریکردن لەبەرژەوەندییە دەرەکییەکان نییە، بەڵکو شێوازی بەڕێوەبردنیانە. ئەگەر سوریا بتوانێت لە جۆراوجۆریی هاوبەشەکان سود وەربگرێت بۆ ڕاکێشانی دارایی و تەکنەلۆجیا و بازاڕ و بەستنەوەی پرۆژەکان لەناو ئابورییەکی نیشتیمانی یەکگرتودا، ئەوا دەتوانێت ملمێلانێی دەرەکی بگۆڕێت بۆ دەرفەتی ئابووری. بەڵام ئەگەر پرۆژەکان ببنە ناوچەی نفووزی جیاواز، ڕەنگە وەبەرهێنان زیاد ببێت بەبێ ئەوەی پەیوەندیی ناوخۆیی ئابوریی سوریا زیاد بکات.
هۆکاری سەرەکی بونی سیاسەتێکی ڕونی سوریایە کە ڕێساکانی وەبەرهێنان و گرێبەست و ملمێلانێ دیاری بکات، و دڵنیابێت لەوەی پرۆژەکانی وزە و گواستنەوە و ژێرخانە بە ئابوریی سوریاوە پەیوەست بن، بەشێوەیەک کە جۆراوجۆریی بەرژەوەندییە دەرەکییەکان بگۆڕێت بۆ جۆراوجۆریی هاوبەشانی خزمەت بە بنیادنانێکی ئابوریی نیشتیمانیی پەیوەست بکات.

11. لەپێنج ساڵی داهاتودا، سوریا بۆ گواستنەوە لەئابوریی قەیرانەکان بۆ ئابوریی بەرهەمهێنان و وەبەرهێنان چ چاکسازییە سەرەکییەکانی پێویستە؟
پێم وایە تەحەدای سەرەکی لە پێنج ساڵی داهاتوودا ئەوەیە سووریا تەنها بە چاکبوونەوە لە تێکچوونەکەوە قایل نەبێت، بەڵکو قۆناغی چاکبوونەوە بەکاربهێنێت بۆ بنیادنانەوەی سەرچاوە نوێکانی گەشە. ئەمە سەرەتا پێویستی بە بەدەستهێنانی ئاستێک لە جێگیریی ئابووری هەیە، لە ڕێگەی کەمکردنەوەی گۆڕانی نرخەکان و نرخی دراو، باشترکردنی دابینکردنی وزە، ڕێکخستنی دارایی گشتی و دوبارە کارپێکردنەوەی بانکەکان و سیستەمی پارەدان.
بەڵام جێگیری بە تەنها بەس نییە، بەڵکو دەبێت ببێتە هۆی وەبەرهێنانی کرداری. بۆیە سووریا پێویستی بە چاکسازیی کەرتی بانکی، پاراستنی خاوەندارێتی و گرێبەستەکان، جێگیریی ڕێسا باجی و گومرکییەکان، دڵنیابوون لە ملمێلانێ، و باشترکردنی وزە و ژێرخانە هەیە، بە شێوەیەک کە تێچوو و مەترسیی وەبەرهێنان کەم بکاتەوە و هاندانی دامەزراندنی کارگە و کشتوکاڵ و کۆمپانیا و خزمەتگوزارییە توانادارەکان بۆ فراوانبوون و هەناردەکردن بکات.
دوای ئەوە دەبێت لەتەنها دوبارە کارپێکردنەوەی تواناکانی بەکارنەهاتوو بگوازرێتەوە بۆ زیادکردنی توانای بەرهەمهێنان خۆی، لە ڕێگەی وەبەرهێنانی نوێ، نوێکردنەوەی تەکنەلۆجیا و ئامێرەکان، پەرەپێدانی لێهاتوویی کرێکاران و بەڕێوەبردن، جۆراوجۆرکردنی بەرهەمەکان و زیادکردنی هەناردە.

بۆیە، ڕێڕەوی پێنج ساڵەکە دەبێت ئەمە بێت: کەمکردنەوەی نادڵنیایی، دووبارە کارپێکردنەوەی ئابووری، پاشان ڕاکێشانی وەبەرهێنانی نوێ و زیادکردنی بەرهەمهێنانی و توانای هەناردەکردن. لێرەدا جیاوازی نێوان چاکبوونەوە و گەشەکردنە؛ چونکە چاکبوونەوە تواناکانی هەبوو دووبارە بەکار دەخاتەوە، لە کاتێکدا گەشەکردن ئەو توانایانە زیاد دەکات و جۆر و چۆنیەتییان دەگۆڕێت. ئەگەر سووریا بتوانێت سەرچاوەی گەشە لە دوبارە کارپێکردنەوەی ئەوەی هەیە بگۆڕێت بۆ بەرهەمهێنان و وەبەرهێنانی نوێ، ئەوا دەتوانرێت بگوترێت بەڕاستی لەقۆناغی چاکبوونەوەوە بەرەو ڕێڕەوی گەشەی بەردەوام گواستویەتییەوە.