گۆڕانکارییە سیاسی‌و ئەمنییەکانی ساڵی 2026 لەسوریا، عێراق‌و تورکیا پرسیارێکی گرنگیان لەبارەی داهاتووی پەکەکەو تۆڕە سیاسی‌و ڕێکخراوەییە پەیوەستەکانی دروست کردووە: ئایا تێکەڵبوونی ئەم پارتانە بە دامەزراوەکانی دەوڵەت، نیشانەی کۆتاییهێنان بە توانای ڕێکخراوەیی و نفووزی پەکەکەیە، یان دەتوانێت بەشێک بێت لە گۆڕینی شێوازی چالاکییەکانی، لە پارتێکى زیاتر پشتبەستوو بە هێزی چەکدارییەوە بۆ تۆڕێک کە کاریگەرییەکەی لە ڕێگەی دامەزراوە، پەیوەندیی سیاسی و کۆمەڵگەی ناوخۆییەوە بەردەوام بێت؟
ئەم نوسینە لەوەوە دەست پێ دەکات کە تێکەڵبوونی سەربازی و دامەزراوەیی، بە تەنها، بەڵگەی سەلمێنەری نەمانی نفووزی سیاسی و ئایدیۆلۆژی نییە، بەڵام لەهەمانکاتدا، نابێت هەر پەیوەندییەکی مێژوویی، ئایدیۆلۆژی یان کەسی لەنێوان هێزە کوردییەکاندا بەڵگەی کۆنترۆڵێکی یەکگرتووی فەرماندەیی‌و سەربازیی بزانرێت.

به‌گوێره‌ى ڕاپۆرتی International Crisis Group لە 17ی ئەیلوولی 2026، هەڵوەشاندنەوەی هه‌سه‌ده‌و تێکەڵبوونی دامەزراوەکانی بە پێکهاتەکانی دەوڵەتی سووریا، قۆناغێکی نوێی لە پەیوەندیی نێوان دیمەشق و سەرکردایەتیی کوردی دەست پێ کرد؛ بەڵام کێشەکانی دەربارەی ئاستی ناوەندگەری، مافی کورد، یەکپارچەیی دامەزراوەکانی پێشوو و شێوازی بەڕێوەبردنی ناوخۆ هێشتا چارەسەر نەکراون.

لەعێراقیشدا، ڕاگەیاندنی ڕێککەوتنی یەکینەکانی به‌رخۆدانى شنگال (YBŞ) و یەکینەکانی ژنانی شنگال (YJŞ) لە26ی تشرینی یەکەمی 2026 بۆ کۆتاییهێنان بەدۆخی سەربەخۆیی سەربازیی‌و تێکەڵبوونی 4165 شەڕڤان بەسیستەمی ئاسایشی فیدراڵی، نیشانەی گۆڕانکارییەکی گرنگە، بەڵام ئەنجامی درێژخایەنی ئەم هەنگاوە پەیوەستە بەوەی تا چەند فەرماندەیی، چەک، پێگەی سەربازیی‌و بڕیاردانی ئەمنی بە شێوەیەکی ڕاستەقینە دەبنە بەشێک لە دەسەڵاتی فیدراڵی. 

لەهێزی چەکدارییەوە بۆ کاریگەریی دامەزراوەیی؟
بۆ تێگەیشتن لەگۆڕانکارییەکانی پەکەکە، پێویستە پرسیارەکە لە چوارچێوەیەکی فراوانتر دابنرێت. لەسیاسەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، هێزێک کە ماوەیەکی درێژ لەدەرەوەی دامەزراوە فەرمییەکانی دەوڵەت چالاک بووە، هەمیشە تەنها بەژمارەی چەکداران‌و خاکی ژێر کۆنترۆڵی پێناسە ناکرێت. نفووزی سیاسی، پەیوەندیی کۆمەڵایەتی، توانای ڕێکخستنی هاوپەیمانان، کاریگەری لەسەر بۆچوونی گشتی و دەستگەیشتن بە دامەزراوەکانی بڕیاردانیش دەتوانن بەشێک بن لە بنەمای هێزی ئەو پارتە.

بەڵام ئەم بنەمایە بە مانای ئەوە نییە کە هەموو هێزێکى چەکدار دەتوانێت بە ئاسانی هێزی سەربەخۆی خۆی بگۆڕێت بۆ نفووزی دامەزراوەیی. تێکەڵبوون بە دەوڵەت، مەرجەکانی نوێی کارکردن دروست دەکات: پەیڕەوکردنی یاسا، پابەندبوون بە زنجیرەی فەرماندەیی، ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ بەرپرسیارییە فەرمییەکان و کەمبوونەوەی ئازادیی بڕیاردانی سەربەخۆ.

بۆ پەکەکە، کە مێژووی چەکداریی و پەیوەندییە سنووربڕەکانى بە چەند دەوڵەتەوە گرێدراوە، ئەم گۆڕانکارییە دەتوانێت دوو ئەنجامی جیاوازى هەبێت. یەکەم، دەستپێکردنی پرۆسەیەکی ڕاستەقینە بۆ کەمکردنەوەی هێزی چەکداریی سەربەخۆ و گەڕانەوە بۆ چالاکیی سیاسیی یاسایی. دووەم، گواستنەوەی بەشێک لە کاریگەرییەکەی بۆ ناو دامەزراوەکانی دەوڵەت، بەبێ چارەسەرکردنی هەموو ناکۆکییە سیاسی و نەتەوەییەکان. جیاوازیی نێوان ئەم دوو ئەنجامە، بنەمای شیکاریی ئەم نوسینە پێک دەهێنێت.

پرسیاری سەرەکی: ئایا تێکەڵبوونی پارتەکانى نزیک لە پەکەکە بە دامەزراوەکانی دەوڵەت لە سوریا و عێراق، لەگەڵ پرۆسەی ئاشتی لە تورکیا، دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی نفووزی هەرێمیی ئەم تۆڕە، یان شێوازی نفووزەکەی دەگۆڕێت؟

پەکەکە و پێکهاتەی تۆڕی فرامرزی
پەکەکە لەساڵی 1984وە چالاکیی چەکداریی دژی دەوڵەتی تورکیا دەستپێکرد، لەماوەی چەند دەیەدا، ئەم ڕێکخراوە لەڕوی ئایدیۆلۆژی، سیاسی‌و ڕێکخراوەییەوە گەشەیکردووەو پەیوەندییەکانی لەدەرەوەی سنووری تورکیا فراوانبون.

ڕاپۆرتی Center for Strategic and International Studies (CSIS) لەسەر پەکەکە، پەیوەندییەکانی بە یەکێتیی کۆمەڵگەکانی کوردستان (KCK)و پارتەکانى وەک PYD لەسوریا، PJAK  لەئێران‌وPÇDK  لەعێراق دەخاتەڕوو، ئەم ڕاپۆرتە جیاوازیی نێوان پەیوەندیی ئایدیۆلۆژی، چوارچێوەی گشتیی ڕێکخراوەیی و پەیوەندییە سەربازییەکان دەخاتەڕوو، هەرچەندە بەهۆی سروشتی ئەم تۆڕەوە، وردەکاریی هەندێک پەیوەندی بە شێوەیەکی تەواو ئاشکرا نییە.

ئەم زانیارییە بۆ تێگەیشتن لەوە گرنگە کە تۆڕێکی سنوور بڕ دەتوانێت لە چەند ئاستدا کار بکات: هاوبەشیی ئایدیۆلۆژی، هاوکاریی سیاسی، پەیوەندیی کەسی، هاوپەیمانیی سەربازی یان پەیوەندیی ڕێکخراوەیی. ئەم ئاستە جیاوازانە پێویست ناکات هەمیشە بە یەک شێوە کار بکەن.

بۆ نموونە، هاوبەشیی بیرۆکەیی نێوان دوو پارت بە تەنها بەڵگەی ئەوە نییە کە هەموو بڕیارەکانیان لە ناوەندێکی یەکسانەوە دەردەچێت. بە هەمان شێوە، ئەگەر پارتێک ببێتە بەشێک لە سوپا یان وەزارەتێکی دەوڵەت، ئەمە بە خۆی نایسەلمێنێت کە هەموو پەیوەندییە ئایدیۆلۆژییەکانی لەگەڵ پارتەکانى تر کۆتاییان پێ هاتووە.

لەبەرئەوە، شیکاریی ورد دەبێت جیاوازی بکات لە نێوان یەکگرتوویی ئایدیۆلۆژی، هاوپەیمانیی سیاسی و کۆنترۆڵی ڕاستەوخۆی فەرماندەیی.

سوریا: تێکەڵبوونی هەسەدەو کێشەی نێوان یەکپارچەیی دەوڵەت‌و مافە کوردییەکان
1.    گۆڕانکاریی دۆخی هەسەدە: ڕۆژی 25ی ئابی 2026، مەزڵوم عەبدی کۆتایی ئەرکی هەسەدەو هەڵوەشاندنەوەی وەک هێزێکی سەربازیی سەربەخۆ ڕاگەیاند، لەگەڵ ئەوەی پرۆسەی تێکەڵبوونی دامەزراوەکانی بە پێکهاتەکانی دەوڵەتی سووریا بەردەوام بوو. ئاژانسی هەواڵی فەرمیی سووریا (SANA) ئەم ڕاگەیاندنەی وەک دەستپێکی قۆناغێکی نوێ بۆ ئاشتی و بنیاتنانەوەی دەوڵەت باسکردووە، بەڵام ڕاگەیاندنی فەرمی بەمانای چارەسەرکردنی هەموو کێشەکان نییە.

ڕاپۆرتی International Crisis Group لە17ى ئەیلولی 2026 ئاماژە بەوەدەکات، هێشتا ناکۆکی لەسەر ئاستی ناوەندگەریی، شێوازی تێکەڵکردنی دامەزراوە سەربازیی‌و مەدەنییەکان‌و ڕۆڵی کورد لەبەڕێوەبردنی ناوچەکە هەیە.

ئەم جیاوازییە گرنگە؛ چونکە تێکەڵبوونی فەرمی‌و یەکخستنی کارکردی دوو شتی جیاوازن. یەکەم بەڕاگەیاندن، یاساو ڕێککەوتن دەستپێدەکات، دوەم پێویستی بەگۆڕینی کردار، فەرماندەیی، دابەشکردنی دەسەڵات‌و ڕێکاری چاودێری هەیە.

2.    بۆچی دیمەشق تێکەڵبونى دەوێت؟ بۆ حکومەتی ناوەندیی سوریا، تێکەڵبوونی هه‌سه‌ده‌ چەند ئامانجێکی ستراتیژیی هەیە:
ـ یەکخستنی فەرماندەیی سەربازی و ئاسایش لەژێر دەسەڵاتی دەوڵەت.
ـ گەڕاندنەوەی کۆنترۆڵی سنوور، سەرچاوە سروشتییەکان و دامەزراوەکانی ناوچەکانی باکووری ڕۆژهەڵات.
ـ کەمکردنەوەی ئەگەری بوونی هێزێکی چەکداریی سەربەخۆ لە ناو دەوڵەتدا.
ـ بەهێزکردنی پێگەی سیاسیی دیمەشق لە پەیوەندییە ناوچەیی و نێودەوڵەتییەکاندا.

بەڵام سەرکەوتنی ئەم ئامانجانە تەنها بە گەڕاندنەوەی هێزەکانی حکومەت ناوچەکەوە پێوانە ناکرێت. ئەگەر دانیشتووانی کورد هەست بکەن کە تێکەڵبوون بە مانای لەدەستدانی مافی زمان، ناسنامە، بەشداریی سیاسی یان ئاسایشی ناوخۆییە، ئەوا ڕەنگە ناکۆکییەکان لە شێوەیەکی تر سەرهەڵبدەن.

3.    بۆچی سەرکردایەتیی کوردی تێکەڵبوون قبووڵ دەکات؟ لە ڕوانگەی سەرکردایەتیی هەسەدەوە، تێکەڵبوون دەتوانێت ڕێگایەک بێت بۆ پاراستنی بەشێک لە توانای دامەزراوەیی و بەشداریی سیاسی، لە کاتێکدا هێزی سەربازیی سەربەخۆ کەم دەبێتەوە. ئەم ڕێبازە دەتوانێت لە ڕووی تاکتیکییەوە سوودبەخش بێت، بەڵام مەرجی سەرەکیی سەرکەوتنی بریتییە لەوەی ڕێککەوتنەکان بەڵێنی نووسراو و جێبەجێکراو لەبارەی مافە سیاسی، زمانی، ئەمنی و بەڕێوەبردنی ناوخۆییەکان بگرنەخۆ. ڕاپۆرتی پارلەمانی ئەورووپا لە16ى تەممووزی 2026، لەهەڵسەنگاندنی ڕێککەوتنی ئاگربەست‌و تێکەڵبوونی باکوری ڕۆژهەڵاتی سوریا، جەخت لەسەر ئەوەدەکاتەوە، پاراستنی مافە مەدەنی‌و پەروەردەییەکانی کوردو بەشداریی سیاسییان لەپرۆسەی گواستنەوەدا گرنگە.

4.    هەڵسەنگاندنی ستراتیژیی دۆخی سووریا: لە سووریا، پێویستە دوو ئەنجامی جیاواز لە یەک جیابکرێنەوە:
ئەنجامی یەکەم: کەمبوونەوەی سەربەخۆیی سەربازی: ئەگەر هەسەدە بە شێوەیەکی ڕاستەقینە تێکەڵی سوپا و دامەزراوە ئەمنییەکانی سووریا ببێت، توانای بڕیاردانی سەربازیی سەربەخۆی کەم دەبێتەوە.

ئەنجامی دووەم: بەردەوامبوونی کاریگەریی ناوخۆیی: ئەگەر ئەندامانی پێشووی هەسەدە لە ناو دامەزراوەی نوێدا بەشداریی بەرچاویان هەبێت و پەیوەندییە کۆمەڵایەتی و سیاسییەکانیان بپارێزن، لەوانەیە کاریگەریی ناوخۆیییان بەردەوام بێت، بەڵام لەژێر مەرج و سنوورێکی نوێدا.

ئەم دوو ئەنجامە دەتوانن هاوکات ڕووبدەن. کەمبوونەوەی سەربەخۆیی سەربازی بە پێویستی مانای نەمانی کاریگەریی سیاسی نییە؛ هەروەها پاراستنی کاریگەریی ناوخۆیی بەڵگەی کۆنترۆڵی نهێنی یان یەکگرتووی پەکەکەش نییە.

عێراق: شنگال‌و تاقیکردنەوەی دەسەڵاتی فیدراڵی
ڕێککەوتنی YBŞ و YJŞ  لەئۆکتۆبه‌ری 2026: ڕۆژی 26ی تشرینی یەکەمی 2026، یەکینەکانی بەرگریی شنگال (YBŞ) و یەکینەکانی ژنانی شنگال(YJŞ)  ڕێککەوتنیان لەگەڵ حکومەتی فیدراڵی عێراق ڕاگەیاند بۆ کۆتاییهێنان بەدۆخی سەربەخۆیی سەربازیی‌و تێکەڵبوونی 4165 شەڕڤان بەسیستەمی ئاسایشی فیدراڵی.

لەڕۆژی دواتردا، بەرپرسانی عێراق ڕایانگەیاند، پرۆسەی وەرگرتنەوەی پۆستە سەربازییەکان لەشنگال لەلایەن هێزە فیدراڵییەکانەوە دەستیپێکردوە، ئەم ڕێککەوتنە لە چوارچێوەی هەوڵی بەغدا بۆ کۆکردنەوەی چەک لەژێر دەسەڵاتی دەوڵەت و یەکخستنی بڕیاردانی ئەمنییەوە دێت. بەڵام شنگال تەنها کێشەیەکی سەربازی نییە؛ ئەم ناوچەیە بەهۆی ڕووداوەکانی ساڵی 2014، کۆمەڵگەی ئێزدی، کێشەی ئاوارەبوون، کێبڕکێی سیاسی و پەیوەندییە سنوور بڕەکان، بارێکی مێژوویی و ئەمنیی تایبەتی هەیە.

بۆچی شنگال بۆ تێگەیشتن لەتۆڕی پەکەکە گرنگە؟ توێژینەوەی Chatham House بە ناونیشانی Responding to instability in Iraq’s Sinjar district، شنگالی وەک ناوچەیەکی پێکدادانی سنووربڕ شیکردووەتەوە. ئەم توێژینەوەیە ڕوونى دەکاتەوە کە چۆن لاوازیی دەسەڵاتی حکومەت، شوێنی جوگرافی و پەیوەندییە ناوچەییەکان ڕێگایان بۆ سەرهەڵدانی چەندین کارەکتەری چەکدار و سیاسی خۆش کردووە. شنگال لە دوای هێرشی داعش بووە شوێنی سەرهەڵدانی هێزەکانی بەرگریی ئێزیدی و پەیوەندییەکانیان لەگەڵ پارتە کوردییەکانی تر. لە هەمان کاتدا، بوونی هێزە جیاوازەکان و ناکۆکیی نێوان بەغدا، هەرێمی کوردستان و کارەکتەرە ناوخۆییەکان، بەڕێوەبردنی ناوچەکەی ئاڵۆز کردووە. لە ڕوانگەی بەغداوە، کۆتاییهێنان بە دۆخی سەربەخۆیی سەربازیی YBŞ و YJŞ دەتوانێت سێ ئامانج بەدەست بهێنێت:

ـ بەهێزکردنی کۆنترۆڵی فیدراڵی بەسەر پۆستە ئەمنییەکان و جوڵەی چەکدا.
ـ کەمکردنەوەی ئەگەری بەکارهێنانی شنگال وەک ناوچەیەکی کێشمەکێشی نێوان ئەکتەرە ناوخۆیی و هەرێمییەکان.
ـ ئامادەکردنی ژینگەیەکی ئەمنیتر بۆ گەڕانەوەی ئاوارەکان، چاکسازی و بەڕێوەبردنی مەدەنی، بەڵام ئەم ئامانجانە تەنها کاتێک بەدەست دێن کە تێکەڵبوونی هێزەکان لەگەڵ خزمەتگوزاریی گشتی، دادپەروەری بۆ قوربانیان، چارەسەرکردنی دۆخی بێسەروشوێن و پاراستنی مافەکانی ئێزیدییەکان هاوتەریب بێت.

ئایا تێکەڵبوون بە مانای کۆتاییهێنان بە نفووزی پەکەکەیە؟ لە شنگال، جیاوازییەکی بنەڕەتی لە نێوان سێ پرس هەیە:
ـ ئایا پارتەکە دۆخی سەربەخۆیی سەربازیی خۆی لەدەست دەدات؟
ـ ئایا ئەندامانی پێشووی دەتوانن لە دامەزراوەکانی ئاسایش و بەڕێوەبردنی ناوخۆدا بەشدار بن؟
ـ ئایا پەیوەندییە سیاسی، کۆمەڵایەتی و ئایدیۆلۆژییەکانی پێشوو بەردەوام دەبن؟

پرسیاری یەکەم بە ڕوونی پەیوەندی بە ڕێککەوتن و جێبەجێکردنی هەنگاوە ئەمنییەکانەوە هەیە. بەڵام پرسیارەکانی دووەم و سێیەم پێویستیان بە چاودێریی درێژخایەنەوە هەیە.

ئەگەر ئەندامانی پێشووی YBŞ و YJŞ لە چوارچێوەی یاسایی و فەرماندەییی فیدراڵیدا کار بکەن، ئەوا دەکرێت بڵێین بەشێک لە توانای سەربازیی سەربەخۆیان لەدەست دەدەن.  بەڵام بۆ ئەوەی بزانین کاریگەریی سیاسی و کۆمەڵایەتییان چۆن دەگۆڕێت، پێویستە ڕۆڵی ئەوان لە بەڕێوەبردنی ناوچەکە، پەیوەندییان بە دانیشتووان و ئاستی پابەندییان بە زنجیرەی فەرماندەییی نوێ هەڵبسەنگێنرێت.

تورکیا: پرۆسەی ئاشتیی‌و کێشەی نێوان چەکدانان‌و مافە سیاسییەکان
چوارچێوەی یاساییی نوێ: ڕۆژی 10ی ئابی 2026، پەرلەمانی تورکیا یاسایەکی گرنگی پەسەند کرد بۆ دروستکردنی چوارچێوەیەکی یاسایی لەبارەی هەڵوەشاندنەوەی پەکەکە و گەڕانەوەی ئەو ئەندامانەی بە مەرجە یاساییەکان دەگونجێن بگەڕێنەوە بۆ ژیانی مەدەنی. بەپێی ڕاپۆرتی Reuters، یاساکە بە468 دەنگ لەکۆی 600 ئەندامی پەرلەمان پەسەند کرا. هەرچەندە ئەم هەنگاوە گەشەیەکی گرنگ لە پرۆسەی ئاشتییە، بەڵام یاساکە بە تەنها هەموو داواکارییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکانی کورد چارەسەر ناکات.  گرنگترین خاڵ لێرەدا ئەوەیە کە پرۆسەی ئاشتی تەنها پرسیارێکی سەربازی نییە. چەکدانان و هەڵوەشاندنەوەی پارتێکى چەکدار دەتوانێت ڕێگایەک بۆ کەمکردنەوەی توندوتیژی بکاتەوە، بەڵام بەردەوامیی ئاشتی پەیوەستە بەوەی ئایا کێشەکانی مافە مەدەنی، بەشداریی سیاسی، ئازادیی ڕادەربڕین و متمانە بە دامەزراوەکان تا چەند چارەسەر دەکرێن.

دوو ئاستی پرۆسەی ئاشتی: لە شیکاریی ستراتیژیدا، پرۆسەکە دەتوانرێت بە دوو ئاست دابەش بکرێت:

ئاستی یەکەم ئاسایشی و سەربازی: ئامانجی ئەم ئاستە کۆتاییهێنان بە چەکداریی سەربەخۆ، کەمکردنەوەی هێرشەکان و ڕێکخستنەوەی پەیوەندیی نێوان هێزى چەکدار و دەوڵەتە.

ئاستی دووەم سیاسی و کۆمەڵایەتی: ئامانجی ئەم ئاستە چارەسەرکردنی ناکۆکییان، مافە سیاسییەکان، ناسنامە، بەشداریی دیموکراتیک و ڕێگاکانی چارەسەرکردنی ناکۆکی بەبێ توندوتیژییە. 

ئەگەر ئاستی یەکەم بەبێ پێشکەوتن لە ئاستی دووەم جێبەجێ بکرێت، ڕەنگە توندوتیژیی ڕێکخراوەیی کەم ببێتەوە، بەڵام هۆکارە سیاسییەکانی ناکۆکی بەردەوام بن. بە پێچەوانەوە، ئەگەر هەردوو ئاستەکە بە شێوەیەکی هاوتەریب پێش بکەون، ئەگەری گۆڕینی ئاگربەست بۆ ئاشتییەکی بەردەوام زیاتر دەبێت.

کاریگەریی پرۆسەی تورکیا لەسەر تۆڕە هەرێمییەکە: پرۆسەی ئاشتیی تورکیا دەتوانێت کاریگەرییەکی فراوانتر لە سنووری ئەو وڵاتەدا هەبێت؛ چونکە پەکەکە و هێزە پەیوەستەکانی لە ژینگەیەکی سیاسیی سنووربڕ چالاک بوون. بەڵام نابێت بە شێوەیەکی خێرا گریمانە بکرێت کە هەر گۆڕانکارییەک لە تورکیا بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ و یەکسان لە سوریا و عێراقیشدا دووبارە دەبێتەوە. هەر یەک لەم وڵاتانە سیستەمی یاسایی، بەرژەوەندیی ئەمنی و کێشە ناوخۆییە تایبەتییەکانی خۆی هەیە. بۆیە، پرۆسەی تورکیا دەتوانێت مەرجی سیاسیی گونجاوتر بۆ گۆڕانکاری لە پەیوەندییە هەرێمییەکان دروست بکات، بەڵام ئەنجامی ئەو گۆڕانکارییە بە پەیوەندیی نێوان ئەکتەرەکان، جێبەجێکردنی ڕێککەوتنەکان و بڕیارەکانی دەوڵەتانی دیکەوە گرێدراوە.

بەراوردی ستراتیژیی سێ دۆخەکە
جیاوازیی نێوان سوریا، عێراق و تورکیا نیشان دەدات کە یەک پرۆسەی گشتی، بەڵام بە هۆکار و مەرجی جیاواز، لە هەر وڵاتێکدا شێوەی تایبەتی خۆی وەردەگرێت: 

ئەم بەراوردە نیشانیدەدات کە تێکەڵبوون بە دامەزراوەکانی دەوڵەت لە هەر شوێنێکدا پێویستی بە هاوسەنگیی نێوان دوو ئامانج هەیە: بەهێزکردنی دەسەڵاتی یاساییی دەوڵەت و پاراستنی ماف و بەشداریی ئەو کۆمەڵگانەی پێشتر لەلایەن هێزە ناوخۆییەکانەوە نوێنەرایەتی دەکران.

 گریمانەی ستراتیژی: ئایا تۆڕەکە دەتوانێت بەهێزتر ببێت؟
بانگەشەی ئەوەی تۆڕە هەرێمییەکەی پەکەکە دەتوانێت لە دوای تێکەڵبوون بە دامەزراوەکانی دەوڵەت بەهێزتر ببێت، لە ڕووی تیۆرییەوە شیاوی لێکدانەوەیە؛ بەڵام پێویستە بە چەند مەرجێکەوە ببەسترێتەوە.

لەدەستدانی سەربەخۆیی سەربازی بە مانای لەدەستدانی هەموو نفووز نییە: هێزێک دەتوانێت سەربەخۆیی سەربازیی خۆی لەدەست بدات، بەڵام هێشتا بەهۆی پەیوەندیی کۆمەڵایەتی، ئەزموونی ئەندامانی پێشوو و بەشداری لە دامەزراوەکانەوە کاریگەریی سیاسی بپارێزێت. بەڵام ئەم ئەگەرە بەوەوە بەستراوەتەوە کە ئەندامانی پێشووی ئەو گرووپە تا چەند دەتوانن بە شێوەیەکی یاسایی و ئاشکرا بەشداری بکەن، و دامەزراوە نوێیەکان تا چەند ڕێگە بە کاریگەریی سیاسی و کۆمەڵایەتییان دەدەن.

پەیوەندیی ئایدیۆلۆژی دەتوانێت بەردەوام بێت، بەڵام لەوانەیە بگۆڕێت: هاوبەشیی ئایدیۆلۆژی و ڕێبازی سیاسی دەتوانێت دوای گۆڕینی دۆخی یاساییی گرووپەکانیش بەردەوام بێت. بەڵام ئەمە بەڵگەی ئەوە نییە کە هەموو گرووپەکان لەژێر فەرماندەییەکی سەربازیی یەکساندا کار دەکەن. ڕەنگە پەیوەندییەکانیان لە داهاتوودا زیاتر ببنە پەیوەندیی سیاسی، کۆمەڵایەتی و ئایدیۆلۆژی، یان بەهۆی فشاری دەوڵەتەکانەوە لاواز ببن. 

دامەزراوەکان دەتوانن هەم هەل‌و هەم سنوور دروستبکەن: تێکەڵبوون بەدامەزراوەکانی دەوڵەت دەتوانێت هەل بۆ بەشداریی سیاسی‌و کاریگەریی ناوخۆیی دروستبکات. لەهەمانکاتدا، ئەندامانی پێشووی گروپە چەکدارەکان دەبێت پابەندیی یاسایی‌و فەرماندەیی نوێ قبووڵبکەن. ئەگەر دامەزراوەکانی دەوڵەت بەشێوەیەکی ڕاستەقینە یەکگرتوو و بەرپرسیاربن، ئەوا توانای چالاکیی سەربەخۆی گرووپەکان سنووردار دەبێت، بەڵام ئەگەر تێکەڵبوون تەنها فەرمی بێت‌و پێکهاتە ناوخۆییەکان بەشێوەیەکی سەربەخۆ بەردەوامبن، ئەوا مەترسیی بەردەوامبوونی دوانەیی لەدەسەڵاتدا دروستدەبێت، لەبەرئەوە، گریمانەی بەهێزتر بوونی تۆڕەکە تەنها کاتێک بەهێز دەبێت کە بەڵگەی ئەوە هەبێت کە کاریگەریی سیاسیی گرووپەکان بەردەوامە، لە کاتێکدا کۆنترۆڵی دەوڵەت لەسەر چەک و فەرماندەیی بە شێوەیەکی ڕاستەقینە جێبەجێ ناکرێت. ئەگەر ئەم دوو دۆخە بەیەکەوە ڕووبدەن، لەوانەیە سیستەمێکی دووانەی دەسەڵات دروست ببێت؛ بەڵام ئەمە ئەنجامێکی حەتمی نییە.

کۆتایی
گۆڕانکارییەکانی 2026 لەسوریا، عێراق و تورکیا نیشانەی گۆڕانێکی گرنگ لە پەیوەندیی نێوان هێزە چەکدارەکان و دەوڵەتەکان. هەڵوەشاندنەوەی هەسەدە و تێکەڵبوونی دامەزراوەکانی بە پێکهاتەکانی دەوڵەتی سووریا، ڕێککەوتنی YBŞ و YJŞ لەعێراق‌و چوارچێوە یاساییەکەی پرۆسەی ئاشتی لەتورکیا، هەموویان بەشێکن لەهەوڵی گۆڕینی دۆخی پێشووی چەکداریی‌و دەسەڵاتی ناوخۆیی، بەڵام لەڕووی شیکارییەوە، ئەم ڕووداوانە بەتەنها نایسەلمێنن کە تۆڕە هەرێمییەکەی پەکەکە بەهێزتر بوە، هەروەها نایسەلمێنن کە بەتەواوی لاواز بوە، ئەوەی دەتوانرێت بگوترێت ئەوەیە کە شێوازی پەیوەندیی نێوان هێزی سەربازی، نفووزی سیاسی و دەسەڵاتی دامەزراوەیی لە قۆناغێکی گۆڕانکاریی گرنگدایە.

ئەگەر تێکەڵبوونەکان بە شێوەیەکی ڕاستەقینە جێبەجێ بکرێن، هێزی سەربەخۆی سەربازیی گرووپەکان سنووردار دەبێت. ئەگەر لە هەمان کاتدا مافە سیاسی و مەدەنییەکان بپارێزرێن، ئەوا ئەگەری گواستنەوە بۆ چالاکیی سیاسیی یاسایی زیاد دەبێت. بە پێچەوانەوە، ئەگەر ڕێککەوتنەکان تەنها فەرمی بن و کێشە بنەڕەتییەکان چارەسەر نەکرێن، ڕەنگە ناکۆکییەکان لە شێوەیەکی نوێدا بەردەوام بن.

لەکۆتاییدا، پێوەری سەرەکیی سەرکەوتنی ئەم پرۆسانە نە ژمارەی ئەندامانی تێکەڵکراوە و نە تەنها ڕاگەیاندنی هەڵوەشاندنەوەی هێزەکانە؛ بەڵکو ئەوەیە کە تا چەند دەسەڵاتی یاسایی، ئاسایشی هاووڵاتیان، مافە سیاسییەکان و چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان لەگەڵ یەکتر کۆدەبنەوە.