بەختیار ئەحمەد ساڵح
پوختە
پێش هەڵگیرسانی شەڕ لە نێوان ئەمریکا و ئیسرائیل لە لایەک و کۆماری ئیسلامی ئێران لە لایەکی دیکە، لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، شرۆڤەکارانی سیاسی، دەزگا هەواڵگرییەکان و بازاڕە داراییەکان هەڵسەنگاندنی جۆراوجۆریان بۆ ئەگەر و دەرئەنجامی شەڕەکە کرد. سەرەڕای ئەم جیاوازییە، کۆدەنگییەکی ڕێژەیی لەسەر خاڵێکی سەرەکی هاتە ئاراوە: بەدوور دەزانرێت تەنیا کردەوەی سەربازی ببێتە هۆی داڕمانی خێرای دەسەڵاتى ئێران.
ئەم نوسینە تیشک دەخاتە سەر ئەو هۆکارە دامەزراوەیی و ئەمنیەتی و کۆمەڵایەتیانەی کە وادەکات دەسەڵاتى سیاسی لە ئێران بەرگەی فشاری سەربازی بگرن.
پێشەکی
هەفتەکانی پێش هەڵگیرسانی شەڕ لە نێوان ئەمریکا، ئیسرائیل و ئێران لە ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٦، شایەتحاڵی مشتومڕێکی بەرچاو لەناو بازنەی سیاسی و ستراتیژیدا سەبارەت بە ئەگەری ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازی بەرفراوان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بووین. خەمڵاندنەکان لە نێوان دوو لایەنەدا دابەشبوون، لایەنێک کە بەهۆی تێچووی زۆری شەڕەوە بە دووریان دەزانى شەڕ ڕوو بدات و لایەنێک پێیانوابوو کە نیشاندەرەکانی پەرەسەندنی سەربازی و سیاسی ئاماژەن بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ڕاستەوخۆی نزیک.
بەڵام مشتومڕەکە تەنیا لە ئەگەری سەرهەڵدانى شەڕدا سنووردار نەبوو، بەڵکو درێژبووەوە بۆ کاردانەوە سیاسییەکان لە ناوخۆی ئێراندا، بەتایبەتی سەبارەت بە ئەگەری داڕمانی سیستمی سیاسی ئەگەر ڕووبەڕووى لێدانی سەربازی بەرچاو ببێتەوە.
زۆربەی ئەو هەڵسەنگاندنانەی کە لە لایەن دەزگا هەواڵگرییەکانی ئەمریکاوە دەرکراون، جگە لە شیکارییەکانی بازاڕە داراییەکان و ناوەندەکانی لێکۆڵینەوەی ستراتیژی، ئاماژە بەوە دەکەن کە کردەی سەربازی دەرەکی، خۆی لە خۆیدا فاکتەری یەکلاکەرەوە نییە بۆ ڕووخاندنی دەسەڵاتى سیاسی لە ئێران. ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ کۆمەڵێک فاکتەری دامەزراوەیی و سیاسی کە توانای خۆگونجاندن لەگەڵ قەیرانەکان بە دەسەڵات دەبەخشێت.
یەکەم: هەڵسەنگاندنی دەزگا هەواڵگرییەکانى ئەمریکا
چەند هەفتەیەک پێش دەستپێکردنی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان، ئەنجومەنی هەواڵگری نیشتمانی ئەمریکا (NIC) ڕاپۆرتێکی نهێنی پێشکەش بە کۆشکی سپی کرد، کە هەڵسەنگاندنێکی گشتگیری لەخۆگرتبوو سەبارەت بە ئەگەری پەرەسەندنی سەربازی و دەرئەنجامەکانى. ئەم ئەنجومەنە ئەو دەزگایەیە کە بەرپرسیارە لە هەماهەنگی هەڵسەنگاندنەکانی هەر هەژدە دەزگای هەواڵگرییەکەى ئەمریکا، لەوانەش دەزگای هەواڵگری ناوەندی (CIA) و دەزگای ئاسایشی نیشتمانی (NSA). بەپێی ئەو زانیاریانەی کە دواتر لەلایەن دەزگاکانی ڕاگەیاندنی ئەمریکاوە ئاشکراکراون، ڕاپۆرتەکە چەندین سیناریۆی تاوتوێ کردووە، لەوانە: هێرشی سەربازی سنووردار بۆ سەر دامەزراوە سەربازییەکان، هەڵمەتێکی سەربازی بەرفراوان کە دامەزراوەکانی دەوڵەت دەکاتە ئامانج، بەئامانجگرتنی سەرکردە باڵاکان لە ئێران، هەوڵدان بۆ لاوازکردنی پێکهاتەی سەرکردایەتیی دەسەڵات لە ڕێگەی ئۆپەراسیۆنە تایبەتەکانەوە. سەرەڕای جیاوازیی ئەم سیناریۆیانە، ڕاپۆرتەکە بەو ئەنجامە گەیشتووە کە بەدوور دەزانرێت تەنیا بە کردەوەی سەربازی بتوانرێت گۆڕانکاری لە دەسەڵاتى سیاسی لە ئێراندا بهێنێتە ئاراوە. ئەم هەڵسەنگاندنە لەسەر چەند هۆکارێکی سەرەکی دامەزراوە، دیارترینیان: یەکگرتوویی دامەزراوە ئەمنییەکان، پێکهاتە سیاسییەکانی دەسەڵات، لاوازی ئۆپۆزسیۆنی ڕێکخراو لەناو وڵاتدا.
دووەم: پێکهاتەی دامەزراوەیی دەسەڵاتى سیاسی لە ئێران
یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکانی ڕووخانی دەسەڵات لە ئێران لە ئەگەری ڕوودانی شەڕدا، سروشتی پێکهاتەی دامەزراوەیی دەسەڵاتە لە ئێران. سیستمى سیاسی لە ئێران گرێدراوى تاکە کەس نییە، بەڵکو لەسەر تۆڕێکی ئاڵۆزی دامەزراوە سیاسی، ئایینی و سەربازییەکان جێگیرکراوە، دیارترینیان: ڕێبەری باڵا، ئەنجومەنی پارێزەران، ئەنجومەنی دیاری کردنى بەرژەوەندییەکان، سوپای پاسدارانی و دامەزراوەی ئایینی.
ئەم دامەزراوانە ئەو شتە پێکدەهێنن کە دەتوانرێت وەک پێکهاتەیەکی دەسەڵاتی فرە ناوەند وەسف بکرێت، کە کاریگەریی بەسەر چەند قەوارەیەکدا دابەش دەکرێت، بەمەش ئەگەری ڕووخانی سیستمى سیاسی بەهۆی لەدەستدانی یەک سەرکردە کەم دەبێتەوە.
هەڵسەنگاندنە هەواڵگرییەکانی ئەمریکا ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەم پێکهاتە دامەزراوەییە خاوەنی توانایەکی بەرزە بۆ هەڵمژینی شۆکە سیاسییەکان، لەوانە سیناریۆکانی وەک تیرۆرکردنی سەرکردە باڵاکان، هێرشی سەربازیی بەرفراوان و قەیرانە گەورە ناوخۆییەکان.
سێیەم: ڕۆڵی دامەزراوە ئەمنی و سەربازییەکان
دامەزراوە و سەربازییەکان، بە تایبەتی سوپای پاسداران، ڕۆڵێکی سەرەکی لە پاراستنی سیستمى ساسی دەگێڕێت، سوپای پاسداران تەنیا هێزێکی سەربازی نییە، بەڵکو دامەزراوەیەکی بەهێزی سیاسی و ئابووری و ئەمنییە، ڕۆڵەکانی بریتین لە: پاراستنی سیستمی سیاسی، بەڕێوەبردنی ئاسایشی ناوخۆ، سەرپەرشتیکردنی بەشێکی بەرچاو لە چالاکی ئابووری و بەڕێوەبردنی ئۆپەراسیۆنە سەربازییە دەرەکییەکان. ئەم ڕۆڵە فرەلایەنە، سوپای پاسداران دەکاتە یەکێک لە پایە هەرە گرنگەکانی مانەوە. جگە لەوەش بوونی هێزەکانی بەسیج و تۆڕە ئەمنییەکانی ناوخۆ ئامرازی کاریگەر دەڕەخسێنێت بۆ کۆنترۆڵکردنی ناڕەزایەتییە ناوخۆییەکان.
چوارەم: لاوازی ئۆپۆزسیۆن
نەبوونى ئۆپۆزیسیۆنێکی سیاسی ڕێکخراو فاکتەری بەرچاوە بۆ ڕوونکردنەوەی هۆکارەکانى بەردەوامیی مانەوەى دەسەڵات، سەرەڕای بوونی جوڵانەوە ناڕەزایەتییەکان لە ئێران لە ساڵانی ڕابردوودا، ئۆپۆزسیۆن بەدەست چەند کێشەیەکەوە دەناڵێنێت، دیارترینیان: دابەشبوونی ئایدیۆلۆژی، نەبوونی سەرکردایەتی یەکگرتوو، ڕێکخستنی ناوخۆیی لاواز، بنکەی جەماوەری سنووردار. هەروەها زۆرێک لە هێزە سەرەکییەکانی ئۆپۆزسیۆن لە دەرەوەی وڵات جێگیرن، ئەمەش توانای ڕاستەوخۆ و کاریگەرییان لەسەر پێشهاتە ناوخۆییەکان کەمدەکاتەوە. هەڵسەنگاندنە هەواڵگرییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە تەنانەت ئەگەر دەسەڵاتى سیاسی ڕووبەڕووی فشاری سەربازیی بەرچاو ببێتەوە، نەبوونی بەدیلێکی سیاسی ڕێکخراو، پرۆسەی گواستنەوەی دەسەڵات ئاڵۆزتر دەکات.
پێنجەم: شیکردنەوەی بازاڕە داراییەکان و پلاتفۆرمەکانی پێشبینیکردن
هەڵسەنگاندنەکان تەنیا بە دامەزراوە سیاسی و هەواڵگرییەکاندا سنووردار نەبوون؛ هەروەها بازاڕە داراییەکان و پلاتفۆرمی پێشبینیکردن بەشدارییان کرد لە شیکردنەوەی سیناریۆکان.  لە هەفتەکانی پێش شەڕەکەدا، پێوەرەکانی بازاڕ دەریانخست کە وەبەرهێنەران سەرنجیان لەسەر بەرزبوونەوەی نرخی نەوت، ناسەقامگیری بازاڕی ناوچەکە، مەترسی پەرەسەندنی ململانێکان بووە. بەڵام زۆربەی ئەم هەڵسەنگاندنانە پێشبینییەکانیان لەسەر سیناریۆی داڕمانی دەسەڵاتى سیاسی ئێران نەبووە، بەڵکو سەرنجیان لەسەر ئەگەری ململانێیەکی درێژخایەن لەگەڵ کاردانەوەی ئابووری ناوچەیی بووە.
شەشەم: لۆژیکی کۆبوونەوە لە دەوری ئاڵا
لێکۆڵینەوە سیاسییەکان ئاماژە بە دیاردەیەکی ناسراو لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان دەکەن کە پێی دەوترێت کۆبوونەوە لە دەوری ئاڵا. ئەم دیاردەیە بەو مانایەیە کە ئەو کۆمەڵگایانەی ڕووبەڕووى هێرشی دەرەکی دەبنەوە، زۆرجار پشتگیری لە حکومەتەکانیان دەکەن، تەنانەت ئەگەر تووشی قەیرانی ناوخۆییش بن. لە دۆسیەی ئێراندا، هێرشی دەرەکی دەتوانێت ببێتە هۆی ئەوەی  بەهێزکردنی هەستى ناسیۆنالیستی، لاوازکردنی ئۆپۆزسیۆنی ناوخۆ، زیادکردنی شەرعیەتی ڕژیم بۆ ماوەیەکی کاتی. ئەمەش وا دەکات شەڕ، لە هەندێک حاڵەتدا، فاکتەرێک بێت کە دەسەڵات بەهێزتر دەکات نەک لاوازی بکات.
ئەنجام
زۆرینەی هەڵسەنگاندنەکانی دەزگا هەواڵگرییەکان و ناوەندەکانی شیکاری سیاسی ئاماژە بۆ ئەوە دەکەن کە شەڕی نێوان ئەمریکا، ئیسرائیل و ئێران، هەرچەندە مەترسیدارە، بەڵام خۆی لە خۆیدا فاکتەرێکی چارەنووسساز نابێت بۆ ڕووخانی دەسەڵاتى سیاسی لە ئێران ئەمەش بەهۆی چەند هۆکارێکی سەرەکی لەوانە بەهێزی پێکهاتەی دامەزراوەیی دەسەڵات، یەکگرتوویی دەزگای ئەمنی و سەربازی و لاوازی ئۆپۆزسیۆنی ڕێکخراو و ئەگەری کۆبوونەوەى کۆمەڵگا لە دەوری دەسەڵات لە ئەگەری هێرشی دەرەکیدا.
هەر سیناریۆیەک بۆ گۆڕینی دەسەڵاتى سیاسی لە ئێران پێویستی بە فاکتەری قووڵی ناوخۆیی هەیە کە لە کاریگەریی کردەوەی سەربازی دەرەکی تێدەپەڕێت.