مێژوی کوردستان بەشێوەیەکی سەرەکی مێژوی ڕاپەڕینو یاخیبونەکانە، هەرچەندە کورد بەشێوەیەکی بەردەوام لەخەباتو تێکۆشاندا بوە، بەڵام نەیانتوانیوە ئازادی خۆیان بەدەستبهێنن، لەگەڵ ئەوەشدا لەسەدەی ڕابردوو، بەهۆی سیاسەتی لەناوبردنو نکۆڵیکردنەوە، کورد توشی گرفتو نەهامەتی جددی بونەتەوە، دوایین ڕاپەڕینو بزاڤی گەلی کورد، واتا (پەکەکە) لەسەر بنەمای ئەم ڕاستیە لەدایکبوو و بەکولتوری بەرخودانێک کەماوەیەکی درێژ پەرەیپێداو بونی گەلی کوردی بەشێوەیەکی حاشاهەڵنەگر خستە بەرچاوی جیهان، لەگەڵ ئەوەشدا، بۆ ئازادی هێشتا پێویستیان بەخەباتێکی بەهێز هەیە.
ڕێبەر ئاپۆ لەڕاگەیاندنی "ئاشتیو کۆمەڵگەی دیموکراتیک" لە27ی شوباتی 2025دا بەشێوەیەکی ستراتیژیی، لەجیاتی خەباتی "چەکداریی ڕزگاریخوازی نەتەوەیی" پارادایمی "نەتەوەی دیموکراتیک"و "کۆمەڵگەی دیموکراتیک"ی وەک ستراتیژی خەباتی سیاسییو یاسایی هەڵبژارد.
لەسەر ئەم بنەمایەش، بڕیاری هەڵوەشاندنەوەی پەکەکەو کۆتاییهێنان بەخەباتی چەکداری درا، هەر لەم چوارچێوەیەشدا گفتوگۆو هەڵسەنگاندنەکان بۆ ئەم پڕۆسەیە بەڕێوەدەچن.
ئەگەر خوێندنەوەیەک بۆ خەباتە نەتەوەییەکانی ڕزگارییو سەربەخۆیی گەلەکان لەجیهاندا بکەین، دەبینین کە بەبردنەوەی شەڕەکان سەربەخۆیی خۆیان ڕاگەیاندوە، سازانو ڕێکەوتن ئەوکاتە دەچێتە کارەوە کە هیچکام لەلایەنەکان نەتوانێت بەسەر ئەوی دیکەدا زاڵبێ، کێشەو گرفتەکان بگەنە بنبەستو ببنە گرێیەکی داخراوو هیچ چارەسەریەکی سەربازیی گاریگەر نابێت، کاتێک هەوڵی دامەزراندنی دەوڵەتێکی نوێ لەئارادانەبێتو دەوڵەتی ئێستاش نەڕوخێت، زۆرجار سازان لەسەر بنەمای دیموکراتیزەکرن دەخرێتە بەرنامەوەو کاری بۆ دەکرێو زەمینەی بۆ دەڕەخسێنرێت.
لەمێژوی نزیکدا نمونەی IRA و ئێرلەنداو باسکمان هەیە، کاتێک هەم بەریتانیا نەیتوانیو هەم ئێرلەنداش نەیتوانی کێشەکەیان لەڕێگەی توندوتیژیەوە چارەسەربکەن، ناچاربون ڕێگەی سازان بخەنە کارەوە، هەرچەندە بونی ئێرلەندا وەک پرسی بونی کوردو کوردستان نکۆڵی لێنەکراو نەبوو، بۆیە ئەوەی ئەوروپاو ئەوەی ئەمریکاش ویستیان ئەو کێشەو گرفتە کۆمەڵاییەتیە زۆر ئاڵۆزو بەیەکەوە گرێدراوانە کە وەک گرێکوێرەبون، بەڕێگهی سازان چارەسەربکەن.
گروپی ira نەبێتە هەڕەشە لەسەر لەسەر سیستمی سەرمایەداریی، ئەوانەی پێشەنگایەتی خەباتی ira یان دەکرد لەداواکاری دامەزراندنی دەوڵەتێکی سەربەخۆی ئێرلەندا پاشگەزبونەوەو هەروەها ئەوەی بەریتانیا بەشێوازی توندوتیژی سەدان ساڵەی کە پەیڕەوی دەکرد نەیتوانیی هیچ چارەسەرێک بدۆزێتەوە، بۆیە ڕێگهی سازانی خۆشکرد.
کەچی لەبنەڕەتدا ئێرلەندا شێوەیەک لەئۆتۆنۆمی بوو، نکۆڵی لەبونی نەدەکراو تاڕادەیەک خاوەنی ئیرادەی خۆی بوو، لەهەمانکاتدا ڕازیینەبونی باشوری ئێرلەندا بەجیابونەوە لەبەریتانیا، کاری ناوبژیوانیکردنی ئەوروپیەکانو ئەوریکای ئاسنترکرد.
قەیرانە سەرەکیەکە لەگەڵ ئێرلەندەی باکور بوو، بۆ ئەم قەیرانەش ئەو گفتوگۆو دانوستانانەی کە ساڵانێکی دورودرێژ، بەسازان کۆتاییهاتو چەکەکان دانران.
دانانی چەکەکان دوای سازانی گەورەو ڕێکەوتنی بنەڕەتی هاتنە ئاراوە، لەکۆتایدا نە بەریتانیا شکستی تەواوی خواردو نە ئێرلەنداش دەوڵەتێکی جیاوزی دامەزراند.
دانانی چەکەکان، پەیوەستبوو بەوەی کە IRAلەناو دەوڵەتدا نابێ ببێتە گروپێکی جیاوازی چەکداریی، بۆئەوەش هەوڵە نێودەوڵەتیەکان، ناوبژیوانەکان کەوتنە دەورەوەو چەکەکان بەشێوەیەک لەشێوەکان دانران، بەڵام ئەمە بەوشێوەیە نەبوو کە لەچاوی ڕاگەیاندنەکان چەکەکانیان بەئەفسەرەکانی سوپا بدرێن، دانانی چەکەکانو خۆڕادەستکردنێک نیشانبدرێن.
لەئێسپانیاش دۆخێکی هاوشێوە ڕویدا، خەباتی سەربەخۆخوازی باسک بەهەمانشێوە، لەسەر بنەمایی سازان، کۆتاییان بەخەباتی چەکداری هێنا، ئەوانیش چەکەکانیا هەروا بەدەوڵەت نەداو پڕۆسەیهکی لەمشێوەیان نەبردە پێشەوە.
لەئەفریقیاو هەندێک شوێنی دیکەش، شێوازی دانانی چەکەکان ئەوەبوو کە یان بەچاودێری نەتەوەیەکگرتوەکان بەدەستەیەکی تایبەت دران، یان بەشێکیان لەبەرچاوی ئەو دەستەیە جێهێڵدران، دانانی چەک لەهیچ شوێنێک ئاسان نەبوو، چونکە ڕادەستکردنی چەک بۆ ئەوانەی شەڕیان کردوە کێشەیەکی زۆر جددییە.
چەک بۆ ئەو بزوتنەوانەی خەباتی ئازادیو سەربەخۆیی دەکەن تەنها ئامرازێکی کوشتن نییە؛ بەڵکو ئامرازێکی سەرەکیە بۆ پاراستنی ئامانج، ئازادیو ئاسایشیان، ئەمە بەواتای بایەخی ڕۆحیو مەعنەوی زۆر گەورەیە.
بایەخی مەعنەوی چەک لەکۆمەڵگەی کوردیدا وەک" ناموس" هەڵدەگیرێتو تێیدەگەین، لەمێژوداو تا ڕۆژی ئەمڕۆ کورد تەنها بەچەک توانیویەتی ئارامیو ئاسایشی خێزان، زەویو ئاژەڵەکانی خۆی بپارێزێت، کورد بەشی هەرەزۆری کۆمەڵگەکەی گوندنشینو گوندییەو بەئاژەڵدارییو کشتوکاڵەییەوە خەریکە، چونکە دەوڵەتی خۆیان نەبوە، خۆیان پاراستنی خۆیان دابینکردوە، بۆیە چەک لەکۆمەڵگەی کوردیدا شوێنێکی تایبەتی هەیە، لەمڕوەوە پێویستە کۆمەڵناسی بزانرێتو تێیبگەین، کورد هەمیشە لەگەڵ چەک ژیاوەو چەک بەشێک لەژیانی بوە.
لەدوای ئەوەی کە کۆماری تورکیا لەساڵانی 1940کاندا بەتەواوی دەسەڵاتی خۆی جێگیرکرد، ئەم بارودۆخە گۆڕانی بەسەرداهات، ئەو سەربازو پۆلیسو بنکە پۆلیسیانەی کە دەبوو سەلامەتی خەڵک بپارێن، بونە ناوەندی هێرشکردنەسەر گەلی کورد، لههیچکاتو سەردەمێکدا خەمیان بۆ پاراستی گەلی کورد نەبوو، بەپێچەوانە زیاتر بیریان لەوەدەکردەوە کە چۆن کوردەکان لەژێر دەستی خۆیاندا بهێڵنەوەو چۆن بەسەریاندا زاڵبن، هەموو کارو پلانەکان، بەبوارەکانی ئابوریىو سیاسییەکانیشەوەو لەتەواوی بوارەکاندا بهگوێرهى ڕاپۆرتە هەواڵگریەکانو بهگوێرهى ئەولەویەتی بارودۆخی ئەمنیەوە ڕێکدەخران.
کودەتای 12ی ئەیلول هێرشێکی زۆر فراوانو بەربڵاو لەکوردستان دەستیپێکرد بۆ چەکداماڵینی گەلی کورد، لەکاتێکدا کوردەکان نە رێکخراوێکی چەکداریو نە هێزێکی چەکداریان هەبوو، بهڵام چونکە پەیوەندی کورد بەچەک ناسراوبوو، دەیانوت کورد چەکی هەیە، بۆ ڕزگاربون لەئەشکەنجەو فشار، زۆرێک لەجوتیارو دانشتوانی گوندەکان، لەکاتێک هیچ چەکیان نەبوو، ناچاربون بچن چەک بکڕنو بیبەنەوەو بیدەن بەدەوڵەت، دواتر هەمان دەوڵەت سیستمی " پارێزڤانانی گوند"ی ڕاگەیاندو ئەمجارە بەپێچەوانەوە هەوڵیدا بەزۆر چەک بدات بەکوردەکان.
لەکودەتای 12ی ئەیلولدا ئەو دەوڵەتەی کە کوردەکانی بەتەنگەتاو هێناو ژیانی لێ تاڵکردن، هێرشی دەبردەسەر گوندەکان بۆ ئەوەی هەموو کەسێک بچێت چەکەکەی ڕادەستبکات، لەگۆڕەپانی گوندەکاندا ئەشکەنجەی بەکۆمەڵی جێبەجێدەکرد، ئەمجارەش بەپێچەوانەوە ئەگەر کەسێک ڕازینەدەبوو ببێتە پارێزڤانی گوند، ئەشکەنجەی بەکۆمەڵو سوتاندنی گوندو ڕاگواستنو زۆرەمللێى بەسەردا دەسەپاندن.
لەڕاستیدا ئەمەش سیاسەتێکی ناسراوبوو کە لەسەردەمی عوسمانییەوە بەمیرات مابویەوەو لەدروستکردنی " ئاڵای حهمیدییە" هەمان شێواز بەکارهێنرابوو بۆ ئەوەی کوردەکان بەردەوام لەپاڵ خۆیاندا بگرن، دەوڵەت پەیوەندی بەسەرۆک عەشیرەتو کەساییەتیە دیارەکانەوە دەکردو بەخشینو بەشێک لەدەسەڵاتو پلەو پایەی پاشایەتیو پاشایی پێدەبەخشینو شێوازی جۆراوجۆری دیكهشى دەهێنا، چونکە دەوڵەتەکان، کاتێک دەیانەوێت شتێک بەدەستی خۆیانەوە بهێڵنەوە، بەقەد ئەوەی دەیانەوێت کۆنتڕۆڵی بکەن، ڕێگهوبیرۆکەی جۆراوجۆرو شێوازی جێبەجێکردنی جۆراوجۆر دەگرنەبەر، بهگوێرهى ئەو سیاسەتەی کە پەیڕەوی دەکەن یاساو ڕێسای بۆ دروستدەکەن.
لەماوەی دوو سەدەی ڕابردودا، سیاسەتی بەرامبەر بەکوردەکان هەرگیز لەسەر بنەمایی مرۆڤایەتیو ئازادی نەبوە، بەتایبەتی لەسەردەمی کۆماری تورکیا، سیاسەتی نکۆڵیکردن لەکوردو لەناوبردنیان تا ئاستی جینۆساید جێبەجێکراوە، جگەلەوەی کە ئازادیخوازو یەکسانیخوازو مرۆڤدۆستی نەبوو، کاتێک بابەتەکە پەیوەنی بەکوردەوە هەبوو، هیچ یاسایەکو هیچ بنەمایەکی مرۆیی هەژمار نەدکراو بەکارنەدەهێنرا، کوردەکان لەمڕوەوە بونەتە ئامانجی جینۆسایدێک کە لەمێژودا نمونەی کەمە، ئەمڕۆش دان بەوەدادەنرێت کە ژمارەی کورد نزیکەی 60 ملیۆن کەسە، بەڵام تەنانەت زمانەکەشیان بەفەرمی دانی پێدانانرێت، ئەمە لەجیهاندا نمونەیەکی بێوێنەیە.
بەڵێ، لەیاساکانی تورکیا نەنوسراوە ئەشکەنجەکردن ئازادە، بەڵام لەساڵانی دەسەڵاتی کودەتایی سەربازیدا، ئەشکەنجەو فشار بەشێوەیەکی بەکۆمەڵ بونو کوردستان بوە زیندانێکی کراوە، زیندانو ناوەندەکانی لێپرسینەوە بونە دۆزەخێکی قوڵو ساڵانێکی زۆر ئەشکەنجەی سەرسورهێنەر بەڕێوەچوو، بەدڵنیایەوە هێشتا نازانرێ چەند کەس لەم شوێنانە بەتەرم چونە دەرەوە، هیچ پێوەرو یاسایەکی مرۆیی، یاسایی، ئایینی یان ئەخلاقی ڕەچاونەکرا، تورکیا نە پێوەرەکانی یاسایی مۆدێرنی ئەوروپایی کە خۆی بەبەشێکی لەقەڵەمدەدا، نە ئەو یاساو ڕێسایە ئێسلامییانەی کە دەیوت لەبنەڕەتدا تورکیایان لەسەر دامەزراوە، نە تایبەتمەندییە کۆمەڵایەتیە عەشیرەتگەرییو نەریتییەکانی کۆمەڵگەی لەبەرچاوگرت.
بەپێچەوانەوە هەڵسا بەدیزاینکردنو پەیڕەوکردنی سیستمێکی مەرکەزی توندوتیژ لەناو کۆمەڵگەداو شەڕی لەناوبردنی لەئاستێکی زۆر بەرز جێبەجێکرد، لەبری ئەوەی یاسای لەسەر بنەمای ئەخلاقی کۆمەڵگە دابەزرێت، ڕاپۆرتە هەوڵگریەکانو سیاسیەتی ڕەگەزپەرستانەی کردە بنەما، بۆیە لەزیندانەکاندا بەرخودانە گەورەکانو نەعرەی بەهێز دژی ئەشکەنجە پەرەیسەند.
کۆمەڵگە بەیاساو ڕێساکانی ژیان پێکەوە دەبەسترێت، ئەمەش پێی دەوترێت ئەخلاق، هەموو ڕێساکانی ئەخلاق بهگوێرهى ڕاستی کۆمەڵگە دروستدەبن، یاساو بنەماو ڕێساکانی دواتر دروستبوو، دەبێت ئەمە لەبەرچاوبگرن کە بنەما سەرەکییەکانی یاسا لەسەر ڕێساکانی ئەخلاقی کۆمەڵگە شێوە دەگرن.
ئەگەر سەیری ئەوەبکەین کە دەوڵەتی تورک لەکردارەکانی خۆیدا چی کردوە؟ دەبیننین داواکارییو ئاواتو ویستی کورد بۆ شێوازی ژیانکردنی لەبەرچاونەگرتوە، لەهەموو ئەمانەش زیاتر تەنانەت دانی بەبونی زمانەکەشی نەناوە.
ئەوانەی تورکیا بەڕێوەدەبەن، لەبری ئەوەی کردارو سیاسەتەکانی خۆیان بەسەرچاوەی کێشەکە بزانن، بەردەوام بیر لەوەدەکەنەوە کە چۆن کوردەکان تەسلیمبکەنو چۆن پەرشوبڵاویان بکەن، ئەگەر پێویستبوو ئاوارەیان بکەن؛ ئەگەر پێویستبوو بیانکوژن، لەگەلێک قۆناغدا پەنایان بردوهتەبەر کوشتاری بەکۆمەڵ؛ ئەگەر پێویستبوو سزای مردنو لەسێدارەدان بەسەریاندا بسەپێنن، دەستبەجێ داری سێدارەکانیان دامەزراندوە، ئەگەر پێویستبوو پاکتاوی کوردبونیان بکەن، بۆ ئەمەش قوتایخانەو ناوەندی پەروەردەیان دامەزراندوە، گوندەکانیان چۆڵ پێکردون، یاسای کۆڕەوو ئاوەرەکردنیان بەسەردا جێبەجێکردون. خەڵکیان لەسەر زەویو خاکەکەیان هەڵکەندوەو ئاوەرەو دەربەدەری شوێنە جیاوەزەکان کردوە، هەموو سیاسەتەکانی کۆلۆنیالیستیو جینۆسایدییەکانیان جێبەجێکردوە، بەڵام هەرگیز دانیان بەکوردستان وەک کۆلۆنیو کوردەکان وەک گەلێکی جیاواز نەناوە.
ئەوەی ئێستا پێیگەیشتوین، دوای 50 ساڵ خەبات لەکوردستان، نە دەوڵەت توانیویەتی سیاسەتی جینۆسایدییەکانی خۆی ئەنجامێک بەدەستبهێنێو نە پهكهكه توانیویەتی ئازادیو سەربەخۆیی تەواو بەدەستبهێنێت، لەم دۆخە بەرامبەریەدا کە هیچ لایەنێک نەیتوانیوە بەسەر ئەوی دیكهدا زاڵبێت، هەوڵێکی نوێ بۆ چارەسەکردن تاقیدەکاتەوە، جوڵانەوەی ڕزگاری نیشتیمانی بەپێشەنگایەتی ئۆجەلان، دەستیپێکردو تائێستا بەردەوام بەخۆڕاگریی هاتوە، کاتێک پیلانگێڕیی نێودەوڵەتی 15ی شوبات هەژمونی تەواوی خۆی لەسەر شکستپێهێنانی ئەم جوڵانەوەیە چڕکردبوهیەوە، ئەم جوڵانەوەیە لەوەش بەهێزتر دەرچوو بەپارادایمی نەتەوەی دیموکراتیکو کۆمەڵگەی دیموکراتیک هێزی زیاتری بەدەستهێنا.
27 ساڵە لەئیمراڵی وەک ئەوەی لەسەر خاچ لێدراوە، بەڵام بەو ویست ئیرادەیەکی لەڕادەبەدەری توانای مرۆڤێکی ئاسایی، توانیویەتی هەم خۆیو هەم جوڵانەوەکە بەپێوە ڕابگرێت، ژیانکردنو خۆڕاگرییو گەیشتن بەهێزی بیرکردنەوەی پێویستی مرۆڤایەتی، لەدورگەیەکو لەناو دەریاداو لەشوێنێکی تەسکو بەتەنها، شتێک نییە کە بتوانرێت بەسادەیی وەسفبکرێت.
بەهۆی ئەم هێزەی بیرکردنەوەیەوە، کوردەکان لەڕۆژئاوا کاریگەریان هەبوو، لەشەڕی دژی داعشدا سەنگەریانگرتو سەرکەوتنیان بەدەستهێنا، ڕژێمی بەعسی سوریا ناچاربوو ناوچەکە جێبهێڵێتو کوردەکان خۆیان بەڕێوەبەرایەتی بکەن، ترسی تورکیا لەکوردو دوژمنایەتی بێسنوریی بەرامبەر بەکورد لەم بەشەی کوردستانیش دەستیڕاگەیشت، تورکیا چەندین هێرشو ئۆپهراسیۆنی سەربازیی بۆناو سوریا ئەنجامدان، ئێستاش بەنیگەرانیەوە دەڕوانێتە ئەو دەرفەتانەی کە گۆڕانکاریەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ کورد دەڕەخسێنت، هەوڵدەدات سیاسەتەکانی خۆی بهگوێرهى ئەوە ڕێکبخات، "برایەتی کوردو تورک"ی تازە بەبیر هاتوهتەوە.
لەگەڵ ئەوهشدا بۆ ئەوەی کوردەکان خاوەن خۆبەڕێوەبەری نەبنو دەستکەوتەکانیان لەناوببات، هەوڵی ڕێکەوتنی لەگەڵ تڕهمپدا، لەدوای کۆبونەوەی 6ی کانونی دوەم لەپاریس لەنێوان ئێسرائیلو ئیدارەی ئەحمهد شهرع، جارێکی دیكهو وەکو پلانگێڕی نێودەوڵەتی، لەحەلەب هێرشکرایەسەر گەڕەکە کوردیەکان، ئامانجیان ئەوەبوو ڕۆژئاوا لەکورد دابماڵن، ئەم هەوڵە جینۆسایدە بەدەستێوەردانی ڕێبەرایەتیو خۆڕاگریی کوردەکانو زیندوبونەوەی یەکێتیی نەتەوەیی وەستا.
ئۆجەلان، بەلەبەرچاوگرتنی مەترسیەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستو هاوسەنگییە هەنوکەییەکان، لەڕێگەی ڕاگەیاندنی27ی شوبات" ئاشتیو کۆمەڵگەی دیموکراتیک" وتی، "با کێشەکە چارەسەربکەین" زیاتر لەساڵێکە ئەم پرۆسەیە بەردەوامە، تورکیا بەناونیشانی "تورکیایی بێ تیرۆر" دانانی چەکی دەستی گەریلاکانی پهكهكهى کردوهتە ئامانجی سەرەکی خۆی، بەڵام باس لەمافەکانی گەلی کورد گفتوگۆ لەسەر سەرچاوەی کێشەکان ناکات.
ئۆجەلان بۆئەوەی پرۆسەکە نەوەستێت، بەردەوام ڕێگه دەکاتەوەو بەردەکانی سەر ڕێگه لادەبات، بەگرنگی مێژویی ئەوەی کە لەحوکمی سێدارەوە هاتوهتەسەر مێزی چارەسەری، ناچارە پرۆسەکە بەڕێوەببات.
شێخ سەعیدو سەید ڕەزاو هەموو ڕێبەرە یاخیبوەکان لەژێر پەتی سێدارەدا گیانیان لەدەستدا، ئۆجەلان کێشەی کوردی لەژێر پەتی سێدارەوە هێناوەتەسەر مێزی دانوستان، هیچ چاودێرێک، هیچ پشتگیرییەکی نێودەوڵەتی بونی نییە، ڕێبەرایەتی هێشتا زیندانییەو وەک بارمتە ڕاگیراوە، گفتوگۆکان لەهەلومەرجێکی یەکساندا بەڕێوەنەچن، بەڵام لەمێژوی کۆماری تورکیادا بۆ یەکەمجارە کە دەسەڵاتدارانی تورک لەگەڵ ڕێبەرێکی کوردو ڕێبەرێکی یاخیبوو دادەنیشنو گفتوگۆ دەکەن.
لەئێستدا تورکیا پرسی چارەسەری هەمووی لەیەک خاڵدا کۆکردوهتەوەوە، ئەویش "چۆنیەتی چەک دانانی گەریلاکانی پهكهكه"یە، بەڵام تەنها بەوەشەوە ناوەستێت، جەخت لەسەر "هەموو پاشکۆکانی وڵات" دەکاتەوەو داوای بێچەککردنی هێزەکانی ڕۆژئاوا، هێزەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستانو هەروەها هێزەکانی باشوریش دەکاتو دەڵێت، "هەموان دەبێ چەک دابنێن"و "شاخەکان دەبێ چۆڵبکرێن"و "نابێت هیچ ڕێکخراوێکی کورد لەدەرەوەی وڵات بمێنێت"، چونکە بەمکارە دەیەوێت هەمووشتێک لەژێر کۆنتڕۆڵی خۆیدابێت، کارەکانی پڕۆسەکە بەهێواشی بەڕێوەدەباتو یاسای پێویستی بۆ دەرناکات.
کاتێک ماندێلا لەگەڵ دەوڵەتدا دانوستانی دەکرد، مەرجو بارودۆخی زیندانییبونی لابرا، بەڵام بۆ ئۆجەلان نەک هەر مەرجەکانی زیندانییبون لانەبراون، هێشتا ئەگەر دەوڵەت ڕێگە نەدات، هیچ دیدارێک ئەنجامنادرێت، هەموو گفتوگۆکان لەژێر چاودێری میتدا ئەنجامدەدرێن، تائێستا تەنها چەندجارێک دیداری وهفدى دەمپارتیو خێزانەکەی ئەنجامدراوە، نە لەگەڵ ڕۆژنامەوانانو میدیا پەیوەندی هەیە، نە لەگەڵ خەڵکو نە لەگەڵ ڕوناکبیرانو کەسانێک کە بتوانن یارمەتیدەربن بۆ بردنە پێشەوەی پڕۆسەکە.
لەڕاستیدا بونی ئۆجەلان بۆ تورکیاش دەرفەتێکی گەورەیە، بەڵام ئەوان دەیانەوێت هەمووشتێک بە "چەک" کۆتایی پێبهێنن، لەلایەک دەیانەوێت ئۆجەلان هەموو کارەکان بەڕێوەببات، لەلایەکی دیکەشەوە بارودۆخی گونجاو فەراهەمناکەن بۆ ئەوەی ئەو بتوانێ ئەمکارە بکات.
کەسانی فاشیستو ڕەگەزپەرستو لایەنگرانی جەنگ، بەبانگەشەی ئەوەی "حکومەت دەیەوێت ئاپۆ لەزیندان دەربهێنێت"، بەکردنەوەی کەمپینی دژی پڕۆسەکە هەوڵدەدەن پڕۆسەکە بوەستێنن، حکومەتیش لەبنەڕەتدا بەجیاکردنەوەی ئەوانەی شاخو پۆڵێنکردنی بە"ئەوانەی تاوانیان کردوەو ئەوانەی نەیان کردوە" یان " ئەوانەی لەشاخنو ئەوانەی لەشاخ نین" مشتومڕی دەستکردو بەئەنقەست دروستدەکاتو دەڵێت، هەموان چەک دادەنێن، ئێمە ئەمە دەستنیشاندەکەین، ڕاپۆرتەکانی میت پشتڕاستیدەکەنەوەو ئەنجا دەڵێن یاسای بۆ دەردەکەین، بەمانایەکیتر ئەم هەڵوێستە، هەڵوێستێکی فێڵبازانەیە، ئەگەر ئاشتی لەگەڵ کورد پەسەند دەکەن، ئەگەر کۆتاییهاتوە، ئەگەر یاسایی برایەتیت قبوڵکردوە، بۆچی پەنا دەبەنەبەر ئەم ڕێگایە فێڵبازانە؟ لەبەرچاوی جیهان چەکەکانیان سوتاند، بۆ ئەمەش ئیرادەیان نیشاندا، کۆنگرەیان بەڕێوەبردو ڕایانگەیاند، ستراتیژی جەنگیان کۆتایی پێهێناوەو لەبەردەم میدیاو لەبەردەم کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی چەکەکان سوتێنران.
سوتاندنی چەکەکان هەرچەندە سیمبولیش بێت، زۆر واتادارە، نمونەی لەمشێوەیەی سوتاندنی چەک لەجیهاندا زۆر دەگمەنە، باخچەلیش وتبوی، "ئەگەر چەکەکان بشاردرێتەوە، سبەی دەتوانرێت دوبارە دەربهێنرێنەوە؛ بەڵام ئەگەر بیسوتێنن، ناتوانرێ چیتر بەدەستەوە بگیرێتەوە"، ئۆجەلانیش پشتگیریی لەمشێوازە کردوە، واتا سوتاندنی سیمبولی چەکەکان لەڕوی جددییەتو پابەندیەوە هەنگاوێکی زۆر گرنگ بوو، بەڵام ڕادەستکردنی چەکەکان هەم لەڕوی دەرونیو مەعنەویەوە شێوازێکی خراپو قورسە، هەم ئەو توڕەییو ناڕەزاییەتیە دروستدەکات کە دەکرێ لەدەرئەنجامدا گەڕانەوە بۆ بەکارهێنانی چەک ئاسانتر بکات، بۆیە سوتاندنی چەکەکان پەیوەندی بەهەستیاری هەمولایەنەکانەوە هەیە.
ئەو گەریلایانەی له11 تەمموزی 2025 بەناوی (گروپی ئاشتیو کۆمەڵگەی دیموکراتیک) چەکەکانیان بەشێوەیەکی سیمبولی سوتان، بۆ ئەوەبوو کە سەرنج لەسەر ئەوەبێ کە بۆچی چەکەکانییان سوتاند، نەک چۆن سوتاندیان، گرنگ ئەوەیە ئەم دۆزە لەژێر پەتی سێدارەوە گەیشتە سەر مێزی دانوستان، نەک بکرێتە نمایشێکی چەک داماڵینو بێ چەککردن، بەڵام سەرنجبدرێتەسەر ئەوەی چۆن تراژیدییو پێشێلکارییەکانی سەدەیەک لەگەڵ مێژوی هاوبەشی هەزار ساڵە تێپەڕێنین.
ڕێبەریەتی دەیەوێت کێشەکە لەچاڵی مردنو چەرخی جینۆسایدی سەدەی ڕابردوو دەربهێنێت، ئەمە لەهەمانکات دەکرێت تورکیاش لەبنبەستی سیستمێكى ڕەگەزپەرستانەو فاشیەکەی خۆیدا ڕزگاری ببێت، ڕێگە بکاتەوەو بۆ بەدیموکراتیزەبون، چونکە بهبێ دیموکراتیزەبونی تورکیا، کێشەی کورد چارەسەرنابێت؛ بەبێ بەشداری کورد، دیموکراسی لەتورکیا پەرە ناستێنێ.
ڤیان سیروان
