شارپرێس:

پێشەکی
بەڵگەنامەیەکی هەواڵگریی عێراقی کە ماڵپەڕی حوڕە بڵاوی کردووەتەوە، زانیاری لەسەر تۆڕەکانی بەقاچاخ بردنی نەوتی عێراق ئاشکرا دەکات؛ تۆڕێک کە بەگوێرەی ناوەڕۆکی بەڵگەنامەکە، لە ڕێگەی ئێران و تورکیاوە درێژ دەبێتەوە تا دەگاتە ئەفغانستان.

گرنگی ئەم بەڵگەنامەیە لەوەدایە کە تەنها پشت بە زانیارییە هەواڵگرییەکان نابەستێت، بەڵکو وێنەی مانگی دەستکردیشی بەکارهێناوە بۆ دیاریکردنی شوێنی کۆکردنەوە، هەڵگرتن و گواستنەوەی نەوت و تانکەرەکان.

ئەم زانیارییانە پرسیارێکی گرنگ دەخەنەڕوو: ئایا لە پشت ئەم جووڵەیەوە تەنها قاچاخچییەکان هەن، یان تۆڕێکی ئابووری و لۆجستیی ڕێکخراو هەیە کە چەند وڵاتێکی ناوچەکە دەگرێتەوە؟

یەکەم: ڕێڕەوی ڕۆژهەڵات؛ لە کەرکووکەوە بۆ ئێران و ئەفغانستان
بەپێی بەڵگەنامەکە، ئەم ڕێڕەوە لە کێڵگە نەوتییەکانی کۆمپانیای نەوتی باکووری عێراق لە پارێزگای کەرکووکەوە دەست پێدەکات. بەگوێرەی زانیارییە بڵاوکراوەکان، بەشێک لە نەوت بە بەڵگەنامەی فەرمی دەگوازرێتەوە بۆ شوێنەکانی کۆکردنەوە لە پارێزگای سلێمانی، پاشان بەشێک لەو بڕە نەوتە دەخرێتە ناو ڕێڕەوی قاچاخەوە. قۆناغەکانی ئەم ڕێڕەوە بریتین لە:
کۆکردنەوە: گواستنەوەی نەوتی خاوی کەرکووک بۆ شوێنەکانی هەڵگرتن و کۆکردنەوە لە سلێمانی.
گواستنەوە بەرەو سنوور: بارکردنی نەوت بە تانکەرەکان و گواستنەوەی بۆ ئێران، بە تایبەتی لە ڕێگەی دەروازەکانی پاشماخ و پەروێزخانەوە.
گۆڕینی سەرچاوە: بەگوێرەی بەڵگەنامەکە، بەشێک لە نەوتەکە لە ئێران پاڵاوتە دەکرێت یان لەگەڵ بەرهەمی نەوتی ئێرانی تێکەڵ دەکرێت و دواتر بە ناوی بەرهەمی ئێرانی تۆمار دەکرێت.
گواستنەوەی نێودەوڵەتی: گواستنەوەی بەرهەمە نەوتییەکان بە تانکەری ئێرانی بەرەو سنووری ئەفغانستان دەبرێت، بە تایبەتی لە ڕێگەی سنووری ماهیرۆدەوە.
دابەشکردن: گواستنەوەی بەرهەمەکان بۆ کۆگاکانی دەوروبەری هەرات و فەڕا و دواتر دابەشکردنیان لە بازاڕی ناوخۆی ئەفغانستان.
بەڵگەنامەکە ئاماژە بەوە دەکات کە گۆڕینی سەرچاوەی نەوت ئامانجی ئاسانکردنی فرۆشتن و خۆدزینەوە لە سنووردارییە بازرگانی و سزا ئابوورییەکان.

دووەم: ڕێڕەوی باکوور؛ لە کێڵگەکانی هەرێمی کوردستانەوە بۆ تورکیا
بەڵگەنامەکە ڕێڕەوێکی تریش دەخاتەڕوو کە بەرەو تورکیا دەچێت و پەیوەندی بە نەوتی کێڵگەکانی تاوکی و فیشخابوور لە پارێزگای دهۆکەوە هەیە. بەپێی زانیارییەکانی بەڵگەنامەکە، ناوچەی فیشخابوور بووەتە خاڵێکی گرنگی لۆجستی بۆ کۆکردنەوە و گواستنەوەی نەوت بە تانکەر، لە ڕێگەی دەروازەی سنووری ئیبراهیم خەلیلەوە بەرەو خاکی تورکیا. 
گرنگترین تۆمەتەکانی بەڵگەنامەکە بریتین لە:
1.فرۆشتن و بازاڕکردنی بەشێک لە نەوتی کێڵگەکانی تاوکی و فیشخابوور لە دەرەوەی چوارچێوەی فەرمی کۆمپانیای بازاڕکردنی نەوتی عێراق واتە سۆمۆ.
2.گواستنەوەی نەوت بە تانکەری تایبەت بۆ کڕیارانی ناوخۆ.
3.بەکارهێنانی پرۆسەی تێکەڵکردنی بەرهەمە نەوتییەکان و گۆڕین یان ساختەکردنی بەڵگەنامەکانی گواستنەوە، بەگوێرەی ئەوەی لە ڕاپۆرتەکەدا هاتووە.
4.گواستنەوەی نەوت بۆ تورکیا و فرۆشتنی وەک نەوتی عێراقی.
بەڵگەنامەکە ئەم بابەتە بە ناکۆکییە داراییەکانی نێوان کۆمپانیای نەوتی نەرویژی DNO و حکومەتەکانی بەغدا و هەرێمی کوردستانەوە دەبەستێتەوە؛ بە تایبەتی لەبارەی داهات و شێوازی بە بازاڕکردنی نەوت.
بەڵگەنامەکە ئاماژە بەوە دەکات کە کۆمپانیاکە ڕایگەیاندووە بەشی حکومەتی هەرێمی کوردستان، کە نزیکەی ٢٠٪ی بەرهەمی کێڵگەکانی دەگرێتەوە، ڕادەستی حکومەتی فیدراڵی کردووە بۆ هەناردەکردن؛ لەگەڵ بەردەوامبوونی فرۆشتنی بەشی خۆی، کە نزیکەی ٦٤٪ە، بە کڕیارانی ناوخۆی هەرێم.
بەڵام ئەم تۆمەتانە بە مانای سەلماندنی بەشداریی کۆمپانیاکە نییە لە کاری بە قاچاخ بردنی نەوت؛ چونکە بەگوێرەی ڕاپۆرتی حوڕە، کۆمپانیاکە وەڵامی داواکاریی لێدوانی لەو بارەوە نەداوەتەوە.

سێیەم: وێنەکانی مانگی دەستکرد چییان ئاشکرا کردووە؟
یەکێک لە گرنگترین بەشەکانی بەڵگەنامەکە پشتبەستنە بە وێنەکانی مانگی دەستکرد، کە بۆ بەراوردکردنی گۆڕانکاریی لە شوێنەکانی کۆکردنەوە و هەڵگرتنی نەوت بەکارهاتوون. بەپێی بەڵگەنامەکە، ئەم بەراوردکارییانە ماوەی نێوان ساڵی ٢٠٢١ەوە تا هاوینی ٢٠٢٦ دەگرنەوە.
گرنگترین شوێنە دیاریکراوەکان بریتین لە:
1.دەرکەوتنی گۆڕانکاری و زیادبوونی شوێنی کۆبوونەوەی تانکەرەکان لە دەوروبەری دەروازەی پاشماخ.
2.زیادبوونی ژمارەی تانکەر و ئۆتۆمبێلەکان لە دەروازەی پەروێزخان.
3.دروستکردنی کۆگای نوێ لە نزیک ناوچە سنوورییەکان.
4.تۆمارکردنی کۆبوونەوەی ژمارەیەکی زۆر لە تانکەرەکان لە دەوروبەری دەروازەی ئیبراهیم خەلیل.

چوارەم: هەڵسەنگاندنی هەواڵگری و ئابووری ناوەڕۆکی بەڵگەنامەکە 
١. گۆڕانی شێوازی قاچاخ
زانیارییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە قاچاخی نەوت لە گواستنەوەی نایاسایی تەنهاوە گۆڕاوە بۆ پرۆسەیەکی ئاڵۆزتر کە کۆکردنەوە، هەڵگرتن، گواستنەوە، پاڵاوتن، تێکەڵکردن و گۆڕینی سەرچاوەی بەرهەمە نەوتییەکان لەخۆدەگرێت.
٢. کەڵکوەرگرتن لە بۆشاییەکانی کۆنترۆڵی سەر سنوور
بەڵگەنامەکە گرنگی بەوە دەدات کە هەندێک ناوچەی سنووری لە نێوان عێراق و ئێران و تورکیا، لە ژێر چاودێری ڕاستەوخۆی ناوەندی حکومەتی فیدراڵیدا نین. ئەمەش پرسیاری جدی لەبارەی توانای دامەزراوە حکومییەکان بۆ چاودێریکردنی جووڵەی نەوت و تانکەرەکان دروست دەکات.
٣. تێکەڵبوونی ئابووری فەرمی و نافەرمی
یەکێک لە خاڵە گرنگەکانی بەڵگەنامەکە ئەوەیە کە بەشێک لە پرۆسەی گواستنەوە بە بەڵگەنامە و بڕی نەوتی فەرمی دەست پێدەکات، بەڵام دواتر هەندێک لەو بڕانە دەخرێنە ناو ڕێڕەوی نافەرمییەوە.
٤. ڕەهەندی هەرێمایەتی و نێودەوڵەتی
ڕێڕەوی ئێران ـ ئەفغانستان نموونەیەکە لە تۆڕی بازرگانیی سنووربەزێن کە گواستنەوە، پاڵاوتن و گۆڕینی ناسنامەی بەرهەمە نەوتییەکان تێکەڵ دەکات. لە بەرامبەردا، ڕێڕەوی تورکیا بە ڕاستەوخۆیی پەیوەندی بە پرسی بە بازاڕکردنی نەوتی هەرێمی کوردستان و ناکۆکییە داراییەکانی نێوان بەغدا و هەولێرەوە هەیە.
٥. زیانە داراییەکان
زیانەکان تەنها لە بەهای نەوتی بەقاچاخ براودا کورت نابنەوە، بەڵکو لەدەستدانی داهاتی گشتی، لاوازبوونی چاودێری فیدراڵی و دروستبوونی کەناڵە ئابوورییە هاوتەریبەکانیش لەخۆدەگرن.


پێنجەم: هەڵسەنگاندنی کۆتایی
بەڵگەنامە هەواڵگرییەکە بابەتێکی گرنگتر لە قاچاخی ئاسایی نەوت دەخاتەڕوو؛ چونکە ئاماژە بە ئەگەری بوونی تۆڕێکی ئابووری و لۆجستیی سنووربەزێن دەکات کە لە بۆشاییەکانی بەڕێوەبردن، چاودێری و کۆنترۆڵی نەوتی عێراق کەڵک وەردەگرێت.
لە ڕووی هەواڵگرییەوە، ڕێڕەوی ڕۆژهەڵات گرنگییەکی تایبەتی هەیە؛ چونکە لە کەرکووک و سلێمانییەوە دەگاتە ئێران و ئەفغانستان، و بەڵگەنامەکە ئاماژە بە پرۆسەی پاڵاوتن، تێکەڵکردن و گۆڕینی سەرچاوەی بەرهەمە نەوتییەکان دەکات.
لە بەرامبەردا، ڕێڕەوی باکوور بە ڕاستەوخۆیی پەیوەندی بە دۆسیەی نەوتی هەرێمی کوردستان، شێوازی بەبازاڕکردن و ناکۆکییە داراییەکانی نێوان بەغدا و هەولێرەوە هەیە.
لە ڕووی سیاسییەوە، ئەم دۆسیەیە جارێکی تر پەیوەندیی نێوان بەغدا و هەولێر دەخاتە بەردەم تاقیکردنەوەیەکی نوێ؛ بە تایبەتی لەبارەی بەڕێوەبردنی سامانی نەوت، دەسەڵاتی فیدراڵی، چاودێری دەروازە سنوورییەکان و گرێبەستەکانی کۆمپانیا نەوتییەکان.