مام جەلال چۆن ویستی عەبدولرەحمان قاسملۆ لەكوشتن بپارێزێت؟

کوردستان

13/07/2019‌ 10471 جار خوێندراوه‌ته‌وه

شارپرێس:
ئامادەكردن: حلمی رەسوڵ رەزا
واژووكردنی رێككەوتننامەی ئەتۆمی ئێران، هەلێكە بۆ ئەوەی تاوانەكانی ئێران بەرانبەر گەلی كورد و سەركردەكانی لەو وڵاتە وەبیر خەڵكی بهێنرێتەوە، بۆ تیشك خستنە سەر ئەو قۆناغە و پرۆسەی تیرۆركردنی دیارترین سەركردەی كوردی ئێرانی "دكتۆر عەبدول رەحمان قاسملۆ".

لەو بارەوە رۆژنامەی قەبەس قسەی لە "شێخی خەباتكارانی كورد" عەبدوڵڵا حەسەن زادە ئەمینداری گشتی پێشووی پارتی دیموكراتی كوردستان- ئێران، كە نازناوی مامۆستای پێبەخشراوە لەلایەن هاوڕێكانی لە حیزب و جەماوەری كوردستانی ئێران كردووە.

بەپێی قسەكان، دەسەڵاتی پەهلەوی لە ئێران و دوو لە شۆرشە گەورە شكستهاتووەكان لە ساڵانی 1946 و 1962 ئەزموونێكی ئازار بەخشە بۆ كوردەكانی ئێران، پێش ئەوە رێكخراوە سیاسییە كوردییەكان بە هەموو هێزیانەوە پاڵپشتی شۆرش بوون دژی رژێمی شای ئێران، بەسەرۆكایەتی خومەینی لە فیبرایەری 1979.

هەر بەپێی قسەكان شای ئێران وای پیشاندابوو گرنگی بەداواكاریەكانی كورد نادات سەبارەت بە سەربەخۆیی و هێوركردنەوەی دەسەڵاتی تاران بەسەر كاروبارەكانیاندا.. كەچی ئەم پشتگیرییەی شۆرشی خومەینی پەیوەندییەكانی نێوان كوردو دەسەڵاتی نوێی باش نەكرد.

لەسەرەتای رۆژە یەكەمەكانی شۆرشدا، پەیوەندی نێوان حكومەتی ناوەندی و رێكخراوە كوردییەكان ئالۆزی زۆری تێدا هەبوو.. ئەو دەسەڵاتە لەگەڵ ئەوەی جیاوازی هەبوو لە زمان و خوونەریت و هاوپەیمانییەتییەكانیان لە سنوور، وەك مەترسییەكی راستەقینە لێی دەڕوانین بۆ سەر پرۆژەی فارسی و سەفەوی.. كوردە سونەكان بە پێچەوانەی زۆرینەی هاووڵاتییانەوە دەنگیان نەدا بە پاڵپشتی كردنی دروست كردنی كۆماری ئیسلامی لە نیسانی 1979.. ئەم گشتپرسییە هەلی بۆ شیعە گەرایی رەخساندو هەلی نەدا بە دامەزراندنی دەسەڵاتێكی خۆ بەڕێوەبەری هەرێمایەتی.

كێشەكە زیاتر قووڵ بووەوە پاش ئەوەی كوردەكان بێ بەش كران لە كورسییەكانی كۆبوونەوەی ئەنجوومەنی شارەزایان لە ساڵی 1979، كە بەرپرس بوو لەنووسینەوەی دەستوری نوێ‌و خومەینی رێگەی نەدا عەبدول رەحمان قاسملۆ ئەندام پەرلەمانی هەڵبژێرداوی ناوچەكە بەشدار بێت لە كۆبوونەوەی یەكەمی ئەنجوومەنی شارەزاییان، بەمەش كوردەكان لە مافە سیاسییەكانیان بێ بەش كران لە چوارچێوەی دەستوری نوێی ئێران، چونكە زۆربەی زۆریان سەر بە مەزهەبی سونە بوون.

لەبەرانبەر ئەوەدا شەپۆلێكی نیشتمانی رۆژهەڵاتی كوردستانی گرتەوە لەپاش هەرەس هێنانی دەوڵەتی پەهلەوی و زنجیرەیەك شۆرشی پێچەوانە بۆ شۆرش لەسەرجەم ئەو وڵاتەدا روویاندا (خۆزستان، بلوجستان و چەند بەشێكی تر)، هەڵگەڕانەوەیەكی فراوان لە ئازاری 1979 دا روویدا، پارتی دیموكراتی كوردستان- ئێران پلانێكی هەشت خاڵی داڕشتەوە بۆ سەربەخۆیی كورد. 

لەناوەڕاستی ئازاری 1979 دا هەڵگەرانەوەكە روویدا، كاتێك كوردەكان دەستیان بەسەر بنكەی پۆلیس و بارەگاكانی سەركردایەتی سوپا و چەند شوێنێكی تردا گرت لەشاری (شنۆ) پاش ئەوەی نەتوانرا بڵاوەیان پێ بكرێت لەلایەن سوپاوە.

بەگوێرەی كەناڵی (بی بی سی) شۆرشەكە كاتێ دەستی پێكرد، كە پیاوی هۆزەكان بەسەر سەربازەكاندا سەركەوتن لە شاری پاوە، پاشان شۆرش بڵاوەی كرد بۆ ناوچەكانی تر، دوای ئەوەی ڕاپەریوەكان دەستیان بەسەر دیواندەرەو سەقزو مەهاباتدا گرت، لەو كاتەدا زۆربەی سەركردەكانی شۆرش خۆیان وون كرد بە گوێرەی كاری شۆرشی نهێنی دەجوڵان دوای ئەوەی خومەینی فەرمانی گرتنی بۆ دەركردن.. لە نیسانی 1979 ململانێی چەكداری دەستی پێكرد لە نێوان گروپە چەكدارەكانی كورد و هێزە ئەمنیەكانی سەر بە حكومەتی شۆرشی ئێرانی و هێزەكانی كورد بەنمرە یەك پێك دەهات لە پارتی دیموكراتی كوردستان- ئیران و هێزەكانی كۆمەڵە.

لەناوەڕاستی مانگی ئابی 1979، سوپای پاسداران روەو پاوە رۆشتن كە لە ژێر دەستی راپەڕیوەكاندا بوون بەبێ ئەوەی ئامادەكاریەكی وەهایان كردبێ و سوپا خۆی ئامادە كردبێت و كەوتنە بۆسەیەكی گەورەوەو توشی شكست هاتنەوە. ئەم شكتهێنانە وای لە خومەینی كرد لە سەركردەكانی سوپا و حكومەت نزیك ببێتەوە، سەركردەكانی ئەو كاتی ئێران ئارامیان نەبوە لەسەر داواكاریەكانی كورد بۆیە رێگەی سەربازییان گرتە بەر بۆ تێكشكاندنی خۆپیشاندەرەكان.. لە ئەنجامی ئەمەشدا، خومەینی رابەری نوێی ئێران جیهادی پیرۆزی دژی كوردەكانی كوردستانی ئێران راگەیاند و هەندێك لەكەسایەتییە كوردییەكانی وەك دوژمنی دەوڵەت ناساند لە بەیاننامەی 17ی ئابی 1979 و هێزە سەربازییەكانی حكومەتی ئێران هێرشێكی چەند هەفتەییان دەستپێكرد بۆ تێكشكاندنی كوردەكان لە سەقزو مەهەباد.

چۆن دكتۆر قاسملۆ سەركردایەتی حیزبی بەدەستەوە گرت؟
ژیانی سیاسی لە منداڵییەوە دەست پێكرد، ئەو تەمەنی 15 ساڵان بوو كاتێك سەركردایەتی لقی یەكێتی گەنجانی سەر بە حیزب كەوتە سەر شانی لە شاری ئورمیە، دوای ئەو بەساڵێك، یان زیاتر شەرەفی ئەندامێتی لە پارتی دیموكراتی كوردستان-ئێرانی پێ رەوا بینرا. 

ناوبراو رۆڵێكی مەزنی گێڕا لە مەهاباد و دەوروبەری لەپاش شكستهێنانی كۆماری كوردستان لەو شارەدا لە زیندوكردنەوەی رێكخراوەكانی حیزب و لە دوای ساڵی 1948 زیاتر كارەكانی پێشكەوت.

بەڵام بەمانای وشە سەركردایەتی حیزبی وەرنەگرت تا دوای رێككەوتننامەی 11ی ئازار لە نێوان حكومەتی عێراقی و سەركردایەتی بزوتنەوەی كورد لە ساڵی 1970 بەسەرۆكایەتی مستەفا بارزانی و تیایدا حكومەتی ئەو ولاتە دانی نا بە مافە نەتەوەییەكانی كورد لەگەڵ پێشكەش كردنی گرەنتی ئەوەی بەشدار بن لە حكومەتی عێراقی و بەكارهێنانی زمانی كوردی لە دامەزراوە پەروەردەییەكاندا. بەلام نەگەیشتنە هەڵوێستێكی چارەسەرێكی یەكلاكەرەوە سەبارەت بە كێشەی كەركوكی دەوڵەمەند بە نەوت و بەهەلواسراوی مایەوە لە چاوەڕوانی سەرژمێریەكان بۆ زانینی رێژەی نەتەوە جیاوازەكان لەو شارەدا.. لەو ژینگە ئازادیخوازانەیەی كوردی تێدا بوو دكتۆر قاسملۆ لە چیكسلۆفاكیاوە گەرایەوە بۆ عێراق و چاوی بە هاورێكانی كەوت لە پارتی دیموكراتی كوردستان- ئێران؛ ئەوانەی لە دەست رژێمی ئێران هەلاتبوون، عەقڵانیەت و دیموكراتیەت دوو سیفەتی دكتۆر قاسملۆ بوون، خۆی هاورێكانی دیراسەی دۆخی سیاسی و ئابوری ئێران و دۆخی چەپی ئێران و بزوتنەوەی نیشتمانی كوردو پەیوەندیەكانی وەك ئەمینداری گشتی لەگەڵ یەكێتی سۆڤیەت پاشان لە ستراتیجیەتی دیموكراتی بۆ ئێران و حوكمی زاتی بۆ كوردستان دەستی پێكرد، هەرچی حیزبیشە لە كۆنگرەی سێیەمیدا لەسەر پێشنیارەكانی قاسملۆ رەزامەندییان داو بوە ستراتیجیەتی فەرمی حیزب و لە كۆنفرانسی سێیەمی حیزبدا هەلبژێردرا بە ئەندامی لیژنەی ناوەندی و ئەمینداری گشتی حیزب لەلایەن لیژنەی ناوەندی و بوە یەكێك لە كەسایەتیە سیاسیە گرنگەكان لەسەرجەم كوردستاندا.

پێش ئەوە وەك وانەبێژ لە زانكۆی براگی چیكسلۆفاكیا بوە، پێش ئەوەی بچێت بۆ فەرەنسا و لە زانكۆی سۆربۆن ببێتە مامۆستای زمان و مێژووی كورد.. لە كۆتاییەكانی ساڵی 1978 گەڕایەوە بۆ رۆژهەلاتی كوردستان.. بۆ ئەوەی لقەكانی حیزب دابمەزرێنێ.. لەو كاتەدا پێشمەرگە دەستی بەسەر ئەو ناوچە كوردیانەدا گرتبوو كە لە ئەنجامی ئالۆزیەكانی وڵاتەوە دروست بوبو، لە كاتی شۆرشی ئیسلامیدا كورد هەستی كرد دۆخەكە لە بەرژەوەندیاندا نیە، و رژێم مافەكانیانی رەتكردەوە.

رۆڵی قاسملۆ پێش ئەوەی سەركردیەتی حیزب وەربگرێ چی بوو؟
لە هەرەتی لاوێتیدا دكتۆر قاسملۆ رۆڵی گرنگی هەبو لە چالاككردنەوەی لقەكانی حیزبدا لەسەرجەم بوارەكان و بەتایبەتی لە بواری رێكخستن.. مەزنترین خزمەتی بۆ حیزب بریتی بوون لە پچڕاندنی پەیوەندی رێكخستن بە حیزبی شیوعی ئێرانی (تودە) لە میانی كارەكانی كۆنفرانسی یەكەمی حیزب لە هاوینی 1955 لوتكەی چیایەكی كەنارەكانی شاری مەهاباد، بۆ گەڕانەوەی حیزب تاكو كاری جەماوەری لە نێو ناوەندەكانی كورددا بكات.

ئەو كۆنگرە حیزبیانە كامانە بوون كە دكتۆر قاسملۆی تێدا ئامادە بوو؟ پەیوەندی لەگەڵ هاورێ و سەركردەكان چۆن بوو، چۆن هەلس و كەوتی لەگەڵ دەكردن، چۆن ناكۆكیەكانی چارەسەر دەكرد، ئایە لە بڕیارەكاندا بەشداری بەوان دەكرد؟

دكتۆر قاسملۆ بەشداری سەرجەم كۆنگرەو كۆنفرانسەكانی كردوە تاكو كۆنگرەی هەشتەم و پێش كۆنگرەی نۆیەم كۆچی دوایی كرد.. لەسەرجەم كۆنگرەكاندا وەك ئەندامی لیژنەی ناوەندی هەڵدەبژێردراو پاشان دەكرایە ئەمینداری گشتی وەك رێزێك بۆ ئەو رۆڵەی هەیبو لە جولانەوەی نیشتمانی ئێرانی و كوردی . پەیوەندی لەگەڵ هاوڕیكانیدا توندو تۆڵ و برایانە بوو، هەندێ كات باوكانە بوو، مكوڕ بوو لەسەر فێركردن و پەروەردە كردنیان لەسەر باشترین شێوە، بەبێ ئەوەی بە چاوێكی نزمتر لە خۆی تەماشایان بكات. دەیوت ئەگەر جیاوازی لە دیدگاكاندا روویدا ئەوا گفتوگۆی بنیادنەر باشترین رێگەیە بۆ قەناعەت پێكردن، كەسێكی زۆر ئارامگر بوو، دەیتوانی بگاتە عەقڵ و دڵی هاوڕێكانی.

دكتۆر قاسملۆ لە بەرەكانی جەنگدا چۆن بوو، بەشداری لە هیچ شەڕێكدا كردوە؟
بە كردەیی بەشدرای لە هیچ شەڕێكدا نەكردوە، ئەو كەسێكی سیاسی بوو، بەلام ئەمە مانای وا نیە سەردانی بەرەكانی جەنگی نەكردبێت، سەردانی دەكردو كۆبونەوەی بە هاوڕێكانی دەكرد و ورەیانی بەرز دەكردەوە.. دۆخی رووبەرووبونەوەی سیاسی بۆ روون دەكردنەوە و كاری لەسەر رۆشنبیركردنی گشتی سیاسی و سەربازی و شۆرشكردن ی شەڕكەرەكان دەكرد، بەمەبەستی بەرزكردنەوەی ورەیان و گوێ گرتن لە بۆچونەكانیان داواو پێداویستیەكانیان.. وەك منداڵی خۆی مكوڕ بوو لەسەریان، ئەم ئامادەبونەشی كاریگەری زۆری هەبوو لەسەر ورەی پێشمەرگەو سەركردەكانیان.

كێ پەیوەندی لەگەڵ عێراقی سەدام حسێن دامەزراند و مەبەست لەو پەیوەندیە چی بوو؟
خەباتگێڕانی كوردی ئێرانی لە دێر زەمانەوە و هەركاتێ رووبەرووی چەوسانەوە هاتبێتن پەنایان بۆ عێراق بردووە بەمەبەستی پاراستنی ژیان و بیروباوەڕیان، پەیوەندی پتەو هەبوە لە كوردەكانی هاوسنوری هەردوو وڵات ئەمە لەلایەك، لەلایەكی ترەوە بەهۆی ئەوەی كوردانی عێراق هەندێ مافی خۆیان بەدەست هێنابوو، بەلام ئەم خەباتگێڕانە لە شارە كوردیەكاندا دەژیان لە نێو براكانیان بەبێ ئەوەی داوای مافی پەنابەرێتی سیاسی بكەن، هەندێ جاریش وەك تاكە كەس مافی پەنابەرییان بەدەست دەهێنا.
پەیوەندی فەرمی لە نێوان حیزبی دیموكرات و دەسەلاتدارانی عێراقدا نەبوە تاكو واژۆ كردنی رێككەوتننامەی ئازار لە نێوان سەركردایەتی جولانەوەی كوردو حكومەتی عێراق لە ساڵی 1970.. لە مانگی حوزەیران یان تەموز، یەكەم دیداری قاسملۆو ئەندامێكی ئەنجومەنی سەركردایەتی شۆرش لە بەغدا ئەنجامدرا لە رێگەی نێوەندگیری شەهید محمد محمود عبدالرحمن ناسراو بە (سامی) وەزیری كاروباری باكورو نوێنەری جولانەوەی كورد لە عێراق. لەو كۆبونەوەیەدا قاسملۆ وەسیقەیەكی وەك بنەما گشتیەكان خستە روو، هەردوولاش لەسەری رەزامەند بوون، زەمینەیەكی هاوبەشی رەخساند بۆ پەیوەندی نێوان هەردوولا.. لەو بنەمایانە بریتی بوو لە پتەوكردنی پەیوەندیەكان لەگەڵ ولاتە سۆسیالیزمیەكان و سنوردانان بۆ هەژموونی ئیمپریالی و بڕوا بوون بەوەی چارەسەری نمونەیی بۆ كێشەی كورد ئەوەیە؛ گەلی كورد لە عێراق و ئێران مافی حۆبەڕێوەبەردنیان هەبێت و هەردوولا پەیوەندی هاوڕێتیان لەگەڵ پارتی دیموكراتی كوردستانی عێراق هەبێت، دیارەی لایەنی عێراقی بەم بنەمایانە رازی بوون وەك سەرەتایەك بۆ دروست كردنی پەیوەندی لەگەڵ پارتی دیموكراتی كوردستان-ئێران.

پەیوەندی قاسملۆ و مەلا مستەفای بارزانی چۆن بووە، ناكۆكییە كرۆكییەكانی نێوانیان چی بوو؟
قاسملۆ پێگەیەكی زۆر بەهێزی هەبوو لای مەلا مستەفای بارزانی، كە هیچ سەركردەیەكی جولانەوەی كورد لە پارچەكانی كوردستان نەیانبووە، بە شێوەیەك بارزانی پۆستی ئەمینداری گشتی حیزبی بۆ پێشنیار كرد لەگەڵ ئەوەی دەیزانی قاسملۆ ئەندامی حیزبێكی ترە، دیارە قاسملۆ پێشنیارەكەی رەتكردەوە و وەك ئەندامی حیزبەكەی خۆی مایەوە. 

رەنگە قاسملۆ تەنیا سەركردەی كورد بوبێت لە نامەكانیدا گوزارشتی برام مەلا مستەفای بەكارهێنابێت بەبێ هیچ ناونیشانێكی تر.

دەربارەی ئەوەی پێی دەڵێن ناكۆكی كرۆكی، من بڕوام وا نیە هیچ ناكۆكیەكی لەو جۆرە لە نێوانیان هەبوبێت دەربارەی كێشە چارەنوسسازەكان.. ئەوەی لەو بابەتەدا هەبو ئەوەیە؛ بڕوای بەسەربەخۆیی خۆی و حیزبەكەی هەبوو، مكوڕ بوو لەسەر پاراستنی ئەو سەربەخۆییەو خوالێخۆش بوو بارزانیش رێزی ئەو واقیعەی دەگرت.

پەیوەندی نێوان خەڵك و قسملۆ چون بوو، چۆن پێشوازی لێدەكردن، چیرۆكێكی دیاریكراو هەیە حەز بكەیت بۆمانی باس بكەی؟
جەماوەری زۆر خۆشدەویست و رێزی بۆچونەكانیانی دەگرت و وای دادەنا ئەوان خاوەنی كێشەی كوردن، زۆر بە رێزەوە پێشوازی دەكردن، بەلام ئەوەی راستی بێت قاسملۆ هونەری تێكەڵ بوونی لەگەڵ خەڵكی سادەدە نەبو، بەهۆی ئەو پەروەردەیەی لەسەری راهاتبوو، ئەو لە خێزانێكی دەرەبەگ بوو، مناڵی و گەنجێتی لەشارە گەورەو پایتەختەكان بەسەر بردبوو، دوور لە ژینگەی ژیانی كرێكار و جووتیار.

پێمان بڵێ پەیوەندی قاسملۆ لەگەل خێزان و خەڵكی سادەو هاوڕێ و گرینپێدانەكانی ..(موسیقا و خوێندنەوەو هونراوە)؟
قاسملۆ نمونەیەكی دیار بوو لە پەیوەندییەكانی لەگەل هاوڕێ و خێزان و هۆزەكەی یان ئەوانەی پەیوەندیان لەگەڵ خێزان و عەشیرەتەكەی هەبوو. هەلس و كەوتی لەگەلیان زۆر باش بوو، بەنزم سەیری كەسی نەكردوە، ئەو لووت بەرز نەبوو، حەزی بە خوێندنەوەی بابەتە هەمەڕەنگەكان دەكرد، حەزی لە ئەدەبیات و شیعر دەكرد بەشێوەیەكی تایبەتی.. ئەوەی ئاشكرایە جگە لە زامنی دایك، فارسی و توركی و فەرەنسی دەزانی و دەتوانی قسەیان پێ بكات و بنوسێت، جگە لەوانەش زمانەكانی ئینگلیزی و روسی و عەرەبی و ئەلمانی و ئیتالی بە شێوەیەكی باش دەزانی. ئەو زۆر حەزی لە شعرو موسیقا بوو، گەورە هونەرمەندەكانی لە نەتەوە جیاوازەكان دەناسی، زانیاری تەواوی هەبوو لەسەر سەمفۆنیای موزرات و بتهۆڤن و موسیقای كلاسیكی بە شێوەیەكی گشتی.

دیدی دكتۆر قاسملۆ بۆ كوردستانی ئێران و كوردستانی گەورە چی بوو؟
قاسملۆ یەكێك بوو لەوانەی دەیوت كوردستان بەش بەش كراوە، هەركاتێ هەل برەخسێت سەرجەم پارچەكانی یەك دەگرێتەوە، بەمە گوزارشتی لە یەكخستنی وڵاتێكی بەش كراو دەكرد، نەك بەشكردنی وڵاتێكی تر یان جیابونەوە لێی، بەلام لەهەمان كاتدا وای دەبینی باشترین چارەسەر بۆ كێشەی كورد لەم دۆخەی ئێستا ئەوەیە، هەر پارچەیەك  لە كوردستان مافی خۆبەرێوەبەری هەبێت لە چوارچێوەی ولاتەكەی خۆیدا بە گوێرەی ئیرادەی گەلەكەی.

پەیوەندی قاسملۆ لەگەل شای ئێران چۆن بوو؟
لەگەڵ شای ئێران بەرهەلستكار بوو، ئەو دژی رژێمی شا خەباتی دەكرد و داوای رووخانی رژێمەكەی شای دەكرد لە نزیكترین كاتدا.. لە ساڵی 1948 خۆپیشاندانێكی گەورەی لە پاریس رێكخست وەك نارەزایەتی دەربارەی سەردانی شا بۆ فەرەنسا، ئەمەش بوە هۆی ئەوەی لەو ولاتە دوور بخرێتەوە بەهۆی فشارەكانی رژێمی شاوه لەسەر دەولەتی فەرەنسا، ئەوەی من بزانم هەرگیز شای نەبینیوە.

پەیوەندی قاسملۆ لەگەڵ ئیمام خومەینی چۆن بوە، یەكتریان بینیوە، دەربارەی ئەو چی دەوت؟
قاسملۆ دوو جار خومەینی بینیوە، جارێكیان لە پاریس پێش ئەوەی بە فرۆكە بگەرێتەوە بۆ تاران، پێی راگەیاندین لە دانیشتنێكی گشتیدا چاوی پێكەوتوە، كاتێ داوای لە خومەینی كردبوو بەتەنها بیبینێ كەچی رەتی كردبوەوە. دكتۆر قاسملۆ وای دەبینی هەڵس و كەوت كردن و لێكتێگەیشتن لەگەڵ ئەو پیاوەدا قورسە. دووەم جاریش لە شاری قوم بینیویەتی كە لەگەڵ وەفدێكی دە كەسی كورددا بۆ ئەوەی داواكاریەكانی گەلی كورد بخەنە روو، و دیدارەكە هیچ ئەنجامێكی پۆزەتیڤی نەبوە، و رێگە بە وەفدی كورد نەدراوە داواكاریەكان بخەنە روو لە تاران و قوم، بۆیە قاسملۆ لەو كۆبونەوەیە هاتۆتە دەرەوە بەهەمان شێوەی كۆبونەوەكەی پاریس.

دكتۆر قاسملۆ چۆن رژێمی مەلایی هەڵسەنگاندوە؟
رژێمی وەك شێوەی راستەقینەی خۆی هەلسەنگاندوە، وای داناوە رژێمێكی جیاوازەو بەربەرییە ناتوانرێ لەگەڵیدا بگەیتە هیچ ئەنجامێك لە بارەی كێشە چارەنوسسازەكانەوە بەوەی خزمەت بە داواكاریەكانی چینەكانی كۆمەلگە و گەشەكردن و پێشكەوتنی ولات بكات لە رووی ئابوری و كۆمەلایەتی و ..تد. بە داخەوە بە تێپەربوونی كات و بە ئەزمونكردنی زۆر لەگەل ئەم رژێمەدا دەركەوت بۆچونەكەی قاسملۆ زۆر راست بوەو لە جێگەی خۆیدا بووە، ئەم رژێمە هیچ شتێكی بە گەلی ئێران و ولاتانی دەوروبەری پێشكەش نەكردوە جگە لە كوشتن و تیرۆرو وێرانكردن.

دەربارەی دانوستانەكانی ڤیەننا قسەمان بۆ بكە، كە تیایدا قاسملۆ كوژرا، كێ لەوێ بوو، ئامانجەكەی چی بوو، لەوە نەدەترسا بیكوژن؟
دانوستانەكانی ڤیەننا بە دوو قۆناغ ئەنجامدرا، یەكەمیان لە كۆتا رۆژەكانی 1988، و یەكەم رۆژەكانی 1989، تیایدا داواكاریەكانی گەلی كورد لە ئێران خرانە روو، رێگەی نمونەییش بۆ چارەسەركردنی كێشەی كورد لەم بەشەی كوردستان لە بۆچونی حیزبی دیموكرات لەسەر زمانی قاسملۆی تێدابوو.. وەفدی دانوستانكاری ئێران رایگەیاندبوو، توانای بڕیاردانیان نیە بەلام بە ئەمانەتەوە دەیگەیەننە بەرپرسەكانی تاران و پاشان گەڕی دووەمی دانوستانەكان دێت بە وردەكاری دیدگای بەرپرسە ئێرانیەكان لەم بارەیەوە، قۆناغی دووەمی دانوستانەكان لە رۆژەكانی 12 و 13ی تەموزی 1989 ئەنجامدرا، وەفدەكەی ئێران بە پەیمانەكانی خۆیانەوە هاتن بۆ وردەكاری بۆچونەكانی رژێم، ئەویش بریتی بوو لە چەكی بڕینەر بۆ تیرۆر كردنی بەرپرس و نوێنەرانی جولانەوەی نەتەوەیی كورد لە كوردستانی ئێران لەكاتی دانوستاندا. بەوەی ئەوان پێویستیان بە زانینی هەڵوێستەوە هەبوو لە رۆژی یەكەمدا پیلانەكەیان جێبەجێنەكردو كردیانە رۆژی دوایی بۆ ئەوەی هاوكات بێت لەگەڵ یادی چلەی كۆچی دوایی خومەینی، پەیامەكەیان بە فیشەك و خۆین بەگەلی كورد گەیاند كە هیچ جیاوازی نەبوو لەگەل فەتواكەی خومەینی بە شەر و جیهاد كردن دژی كورد بەوەی دوژمنن و هاوڵاتی ئێران نین. ئەوەی جێگای سەرەنجی منە رێككەوتننامەی ئەتۆمی كۆتایی لە نێوان ئێران و 5+1 لە هەمان شار (ڤیەننا) و هەمان رۆژ كە قاسملۆی تێدا شەهیدبوو واژۆ كرا (13ی تەموز) ئایە ئەمە تەنها رێككەوت بوو یان مەبەستدار و رێكخراو بوو بەلایەنی كەمەوە لەلای كۆماری ئیسلامی؟ دیارە رژێمی ئێران تەنها بە تیرۆركردنی قاسملۆ نەوەستا لە گۆرەپانی ئەوروپیدا، بەلكو دوای ئەوەی هەستا بە تیرۆركردنی دكتۆر صادق شەرەف كەندی لە بەرلین، رووداوی چێشتخانەی میكونوس لە 1992، كە پاش قاسملۆ ئەمیندارێتی حیزی دیموكراتی وەرگرتبوو، هەر لەو كاتەوە گەلی كوردستان لە ئێران رووبەرووی سەركوتكردنی دەسەڵاتداران دەبنەوە بەهۆی داوا نەتەوەییەكانیانەوە، و گرتن و لە سێدارەدان دەرهەق بە چلاكوانان بەردەوامە، ئەوان بە جیاكاری نەتەوەیی و مەزهەبی دوولایەنە كار دەكەن بەوەی خەڵكی كورد سەر بەمەزهەبی سونەن.

رۆڵی سەرۆكی پێشووی عێراق جەلال تاڵەبانی لەو دانوستانەدا چی بوو؟
تاڵەبانی رۆلی نێوەنگیری دەبینی لە دانوستانەكانی ڤیەننا، خۆی و ئەندامێكی تری مەكتەبی سیاسی یەكێتی، لەگەل خوالێخۆشبوو ئەحمد بن بلا سەرۆكی پێشوتری جەزائیر، لەبەشی یەكەمی دانوستانەكەدا. تاڵەبانی بەرپرسیارێتی پاراستنی گیانی قاسملۆی خستبوە سەر شانی خۆی و تۆڕێكی ئەمنی دروست كردبوو لە نزیكەی 20 كەس، حەوتیان دەمانچەیان هەڵگرتبوو بۆ پاراستنی گیانی دانوستانكاران، دوای ئەوەی ئێرانیەكان زانیبویان ناتوانن بە ئامادەبونی تاڵەبانی پلانی تیرۆرەكەیان جێبەجێ بكەن، مكوڕ بوون لەسەر ئەوەی گەڕی دووەم ئەنجام بدەن بە بێ ئەوەی كەس لەلایەنی سێیەم ئامادەبێت، بە پاساوی ئەوەی ئەوان ئێرانین و نابێ هیچ كەس لە كێشەی ئێراندا بەشداری بكات، دیارە قاسملۆ هەستی بەم پلانە نەكردوە لەگەل ئەوەی ئەزمون و زانیاری فراوانی هەبوو لە بارەی پیلانەكانی دەسەڵاتدارانی ئێران و نیەتی غەدرو لە هەمبەر بەرهەلستكاران و بەتایبەتی دەرهەق بە سەركردە مێژوویەكانی جولانەوەی رزگاریخوازی كورد.

پێش ئەوەی بچێت بۆ دانوستان چی بە سەركردەكانی حیزب راگەیاند؟
من ئەو كات ئەندامی سەركردایەتی نەبووم، بەلام ئەوەی بیستومە، یەكەم دیداری نێوان قاسملۆو نمایندە ئێرانیەكان بەبێ ئاگاداری سەركردایەتی بوە رەنگە تەنها ئەندامانی مەكتەبی سیاسی و جێگرەكەی زانیاریان هەبوبێت. بەلام پاش ئەوەی گەرایەوە كوردستان هاوڕێكانی لە سەركردایەتی حیزب ئاگاداركردبوەوە دەربارەی وردەكاری نێوان خۆی و وەفدەكەی ئێران. دزای تێپەڕینی چەند مانگێك بەسەر دیداری یەكەمدا، ئێرانیەكان پێشنیاری دیداری دووەمیان بۆ قاسملۆ كردبوو بۆ ئەوەی ئەو پێشنیارانەی دكتۆر كردبونی بۆ ئێران پێی رابگەیەننەوە، وەلامی قاسملۆ بریتی بوو لەوەی چاویان بە جێگرەكەی بكەوێت صادق شەرەفكەندی و وەلامەكەی ئێرانی پێ بڵێن، بەلام ئەوان مكوڕ بوون لەسەر ئەوەی دەبێ قاسملۆ خۆی ئامادە بێت و ئەوان ئامادە نین لەگەل هیچ كەسێكی تر دابنیشن، بەداخەوە ئەم مكوڕیەی ئەوان دیسان سەرەنجی قاسملۆی بۆ پیلان رانەكێشابوو.

چۆن هەواڵی شەهێد بونەكەیتان بیست؟
بەبێ گومان شەهید بوونی قاسملۆ رووداوێكی جەرگ بر بوو، سەرسورهێنەر بوو نەك بۆ هاوڕێكانی، بەلكو بۆ سەرجەم هاوڕێكانی جولانەوەی رزگاریخوازی كورد لە ئێران و پارچەكانی تریش.. هەواڵەكەمان بەهەستكردنێكی شۆرشگێرانە وەرگرت  بەوەی بە تەواوی بەرپرسیارێتی خۆی هەستاوە و تەواو كردنی رێگاكە دەكەوێتە سەر شانی هاوڕێ و قوتابیەكانی.. شەهید بوونی لەناكاوی یادكردنەوە شۆرشگێرەكانیمان هاتەوە یاد كە دەیوت : سەردەمی خۆمان لەسەر شانی خۆمانە ناگرین بۆ شەهید بوونی هاورێكانمان لەسەر رێگای خەبات پێویستە بە زیندویی رایانبگرین و رۆحی شەهیدەكانمان ئاسودە بكەین و بەردەوام بین لە خەباتكردن تا ئەو كاتەی ئامانجەكانیان بەدی دەهێنین كە لە پێناویدا قوربانیان بە رۆحی خۆیاندا یان پێیان بگەین لای نەمران. لەسەر خەباتگێرانی ئەو كاتە و هەر كەسە لە ناوچەی خۆی كارەكانی خۆیان ئەنجام بدەن و دەبو تەنها لە رێگەی لاسلكیەوە پەیوەندییان پێوە بكەین، سەركردایەتی حیزب هەواڵی شەهید بوونی رابەرەكەیان دكتۆر قاسملۆیان بە شەڕكەرەكان گەیان بەم شێوەیە : دكتۆر قاسملۆ شەهید بوو، بەلام حیزبەكەی ماوەو خەباتمان بەردەوامە. ئەم پەیامەو هەلوێستەكانی پاشتری سەركردایەتی كاریگەری زۆری هەبوو لەسەر بەرزكردنەوەی ورەی پێشمەرگەكان و زیاد بوونی حەماسەتی گەنجان، بە شێوەیەك دوای روودانی تیرۆركردنەكە لە ماوەی چەند مانگێكدا 480 گەنج پەیوەندییان بە رێزەكانی پێشمەگەوە كرد.

كێ بەشدار بوو لە تیرۆركردنی دكتۆر قاسملۆ؟
لەگەڵ ئەوەی لیستێكمان لایە بەناوی ئەوانەی بە راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ بەشدارییان كردوە لە پرۆسەی تیرور كردنەكەدا لە نمونەی مستەفوی و سەحراودری و بزورگیان بەنی هاشمی و ئەحمەدی نەژاد، بەلام لەمانە گرنگتر بریاری تیرۆركردنەكە لەلایەن بەرزترین دەسەڵاتی رژێمی ئێرانیەوە دەرچووە، لە خودی خامنەییەوە، لەبەرئەوە ژمارەیەك لە دەستەبژێر بەشدار بوونە لە پرۆسەكەدا و جێبەجێكردنەكەی بە كۆمەڵێكی ئاسایی نەدراوە.

لە ئەمرۆدا ئێران بەرەو كوێ ؟
قورسە شرۆڤەكاران بزانن دۆخی ئێران لە ئایندەدا بەرەو كوێ دەروات، چونكە ئەم رژێمە لە شێوەی هیچ رژێمێكی دونیادا نیە تا پێشبینی بۆ بكرێت بە وەلامدانەوەكانی یاخود بە ئایندەی رژێمێكی دیكتاتۆری كە خاوەنی بەلێن نیە. ئەوەی دەتوانم بلێم لەم بارەیەوە ئەوەیە؛ رژێمی دەسەلاتدار لە ئێران ناتوانێ بەردەوام بێت لەسەر ئەم میتۆدە، دەبێ میتۆدەكەی بگۆرێ (ئەمەش بەدوور دەزانم)، یان دەبێ گۆرەپان چۆل بكات بۆ رژێمێكی نوێی گونجاو لەگەل سەردەمەكە، دیسان ئەمەش پێویستی بە خەیاتێكی قورس و پێشكەش كردنی قوربانی هەیە.

ئێران هاوبەش یان دوژمنی ئەمریكایە؟
دووپاتكردنەوەی سەكردەكانی ئەمریكا و ئێران لەسەر زاری دەسەلاتدارەكانیانەوە بەردەوامیدانە بە میتۆدەكانیان لە هەلس و كەوت كردنیان لەگەڵ هاوپەیمانەكانیان و رونكردنەوەی ئەوەی پێی گەیشتون لە گفتوگۆكانی ڤیەننا بەڵگەیە لەسەر ئەوەی هەردوولایان نەگەیشتونەتە چارەسەری كێشەكانیان، ئەوەی كراوە رێككەوتنە لەسەر بنەمایەك دەكرێ خزمەتی هەردوولایان بكات بۆ ماوەیەكی كورت.. لەبەر ئەوە وەك خۆم پێشبینی ئەوە ناكەم ئەم رێككەوتنە بەردەوام بێت هەتا لەسەر ماوەی بریار لێدراو لەسەر دەقی رێككەوتنەكە و قورسی زۆر دێتە بەردەم جێبەجیكردنەكەی. سەرەرا ئەوەش رێككەوتنەكە لەلایەن دەسەلاتی یاساییەوە تا ئێستا پەسەند نەكراوە چ ئەمریكا چ ئێران، بەدوریش نازانرێ پەسەند كردنەكەی بەربەستی زۆری بێتە بەردەم.. لەسەر ئەم بنەمایە، بروام وایە قورسە ئێران و ئەمریكا لە ئایندەدا ببنە دۆست، چونكە ئەم رژێمە لەسەر دەسەڵاتە، بەوەی دەسەڵاتی ئیسلامی خۆی هەڵدەوەشێنێتەوە بە واز هێنان لە دروشمی مەرگ بۆ ئەمریكاو پێناسە كردنی بە شەیتانی گەورە.

چارەنوسی كوردەكانی ئێران چیە؟
ناتوانم پێشبینی بۆ چارەنوسی ئایندەی كوردی ئێران بكەم، ئەوەی دەتوانم دڵنیایی بدەم بەردەوام بوونی خەباتە لە پێناو بەدەستهێنانی داواكاریەكان لەگەڵ بوونی هەموو بەربەستەكاندا. بەلام چۆن ئەمە بەدەست دەهێنێت ناتوانم رێگەیەكی تایبەت دابنێم، بەتایبەتی من وای دەبینم كوردی ئێران هەروەك لە رابردوودا سەلماندویانە ئامادەن بۆ هەموو رێگاكان خەبات پەرە پێبدەن و بەردەوام بن.. دەبێ ئەم گەلە هەر سەربكەوێ دوور بێت یان نزیك چونكە ئەمە یاسای ژیانە و ئێران ناتوانێ لەم رێسایە دەربچێت.. بەلام دیاردەی پارچە بونی بەرهەلستكاران ی كورد لە ئێران زۆر تاڵە لە راستیدا، لە پێشدا كوردی پێوە دەناڵیت پێش هەموو كەسێك ، بەڵام ئەم دۆخە تایبەت نیە بەبەرهەلستكارانی كورد بە تەنها وەك دەزانن، ئەمە نەخۆشیەكە جولانەوە رزگاریخوازەكانی گرتۆتەوە هەتا حیزبە سیاسیەكانی وڵاتە پێشكەوتوەكان ، پێویستیشە ئەم دۆخە كۆتایی پێ بێت لە پێناو ئامانجە هاوبەشەكانی كە هەموو لایەنەكان كۆ دەكاتەوە.

راپەرینی مەهاباد بەهۆی كوشتنی كچە كوردێكەوە بەناوی فریناز خوسرەوانی دۆخێكی دابڕاو نیە، بەڵكو زنجیرەیەكە لە زنجیرە قورس و درێژەكانی كورد لە ئێران لە پێناو ئامانجەكاندا. بەلی راپەرینی مەهاباد كۆتایی هات بە لام خەباتی قارەمانانەی ئەم گەلە كە راپەرینی مەهاباد زنجیرەیەكی بەردەوام بوەو دەسكەوتی سیاسی بەدەستهێناوە و لە گرنگترینیان سەربەرزی كورستانە، هەروەها سەرجەم خەباتگێڕانی ئێران بە رێز و هیواوە لێی دەڕوانن.

وەك بەرهلستكارانی كورد هیچ گفتوگۆیەك لە نێوان ئێوەو ئەمریكا و رۆژئاوا هەیە؟
لەگەڵ ئەوەی من ئەندامی سەركردایەتی هیچ حیزبێكی كوردی نیم لە ئێستادا، بەلام ئەوەندە دەیزانم زۆربەی پارتە كوردیەكانی ئێران پەیوەندییان لەگەڵ ئیدارەی ئەمریكادا و هەندێ ولاتی رۆژئاوادا هەیە، جگە لەوەش وەك خۆم نەمبیستوە گفتوگۆ هەبێت، هیوادارم هەلە بم.

گەلی كورد لە ئێران چاوەڕوانی چی لە ئێوە دەكات؟
گەلی كورد لە ئێران چاوەڕوانی ئەوەیە لەسەرجەم گروپەكانی جولانەوەی كورد بەردەوامی بدرێ بەخەباتی رزگاریخوازیی تا بەدەست هێنانی ئامانجەكان، بەبێ گومان گەل دەیەوێ پارتە شۆرشگێرەكان كۆتایی بە ناكۆكیەكانیان بهێنن و لە نێو یەكتریدا رێكبكەون لەسەر بنەماو ئامانجی هاوبەش كە هەموان بڕوایان پێ بێت و بەیەك رێز بوەستنەوە دژی هەر لایەنێك كە هیواكانی گەلی كورد تێكدەدات. هیوادارم هەموان داوای گەلی كورد ببیستن، كە خۆشی دەوێن و هیوایان لەسەر هەڵچنیوەو هەموو باشەیەكیان دەوێ بۆیان.