گەندەڵییەكانی بەرپرسانی عێراق‌و هەرێمی كوردستان

ڕاپۆرت

01/08/2020‌ 2345 جار خوێندراوه‌ته‌وه

شارپرێس:
ڕاپۆرتێكی ڕۆژنامەی نیویۆڕك تایمز- ی ئەمریكی ئەوەی دەرخستووە، كە كردەكانی گەندەڵی لە عێراقدا، كە چینە سیاسییە تازەكەی تێوەگلاوە، ئەمریكا لێی بەرپرسیارە، چونكە واشنتۆن لەڕێگەی سندوقی یەدەگی فیدڕاڵییەوە زاڵە بەسەر ملیارەها دۆلاری دەرامەتەكانی نەوتی عێراقی.

ڕاپۆرتەكە باسی لەوەش كردووە، كە تاكە كاروكردەوە و ڕەووشتی ئەو چینە سیاسییە گەندەڵە بەدرێژایی چەندەها ساڵی لەمەوپێش خۆدەوڵەمەندكردن بووە.
 
بەپێی ڕاپۆرتەكە، ئەو سیاسییە چەتانە، كە لە سەرجەم چین و توێژەكانی كۆمەڵگای عێراقین، لە چەندەها ئاستی جۆراوجۆردا لێزانانە ئەو فرتوفێڵە دەكەن وەك كردەكانی چاوبەستەكێ‌و هەڵخەڵەتاندنی ڕۆتینی لە دەروازە سنورییەكان، فرتوفێڵی بانقی، دزینی موچە حكومییەكان.

ڕاپۆرتەكە باسی لەوەش كردووە، ئەمریكا بە خەستی لەو پڕۆسەیەوە گلاوە، نەك تەنیا بە هۆی ئەوەی عێراقی داگیركردووە و ئابوورییەكەی تێكوپێكشكاندووە، بەڵكو بەو هۆیەی ئەو كردەی گەندەڵییە پارەدار دەكات و بەرپرسە ئەمریكییەكانیش مامەڵە لەگەڵ ئەو گەندەڵكارانەی عێراق دەكەن، كە هاوپەیمانیانن.

هەر بەپێی ڕاپۆرتەكە، بانقی یەدەگی فیدڕاڵی لە نیویۆڕك نزیكەی 10 ملیار دۆلاری ساڵانە بە دراوی دەگمەن دەداتە عێراق، كە دەرامەتی فرۆشتنی پارەی نەوتی عێراقییەو زۆر لەو پارانە براونە بانقە بارزگانییەكانەوە و ماوەیەكی دوورو درێژیشە لە لایەن باندە عێراقییەكانی سپیكردنەوەی پارەوە مامەڵەیان پێوە دەكرێت.

ڕاپۆرتەكە ئەوەش ڕوون دەكاتەوە، ئاسان نییە بڕی ئەو پارەیە مەزەندە بكرێت، كە لە عێراق دزراوە، چونكە سەوداو و مامەڵەكان بە پارەی نەختینە ڕایی دەكرێن، زۆریش ئەستەمە بەڵگەنامەكانی ئەو دزی و ساختەكارییە بەردەستبن، بە زۆریش وایە، كە ئامارەكانی حكومەت لەوبارەوە جێی متمانە نین. 

زانیارییە بەردەستەكانیش ئاماژە بەوە دەدەن كە عێراق لەهەموو دەوڵەتانی دیكەی جیهانی زیاتر بە شێوەیەكی نامەشروع پارەكانی براونەتە دەرەوە.

ڕاپۆرتە ئاماژە بەوەش دەكات، كەسێكی عێراقی دیرینی بە ئەزموونی بواری پارەداركردن، چەند خەمڵاندنێكی نهێنی لەوبارەوە خستووەتە بەردەست  كۆمەڵەی ئەتڵەنتی، كە سەنتەرێكی توێژینەوەی ئەمریكییە، ئەمەش لە ئەنجامی گفتوگۆكانی لەگەڵ كەسانی بانقی و لێكۆڵەرەوان و پەیوەندییەكانی بە كۆمەڵێك دەوڵەتی جۆراوجۆری بیانییەوە. لەمەشەوە گەیشتووەتە ئەو ئەنجامەی، كە عێراقییەكان لە دەرەوە خاوەنی 125 بۆ 150 ملیار دۆلارن، زۆربەی ئەو پارانەش بە شێوەیەكی نایاسایی پەیداكراون.

ڕاپۆرتەكە ئەوەشی ڕوونكردووەتەوە، مەزەندەكردنەكانی دیكە دەگەنە 300 ملیار دۆلار، مەزەندەكان دەڵێن: نزیكەی 10 ملیار دۆلاری ئەو پارانەش لە لەندەن بە خانوبوەرە دراوە، كە زەرەركە تەنیا هەر پارە نییە، بەڵكو بە هۆی ئەو گەندەڵییانەوە زیان بە كۆمەڵگای عێراقی و ڕۆشنبیرییەكەشی گەیشتووە.

كەسەكە باسی لەوەش كردووە، كە ژیانی سیاسی لە عێراق وەك جەنگی چەتەكانی لێهاتووە لەبەرانبەر كەسانی بیانیدا، ئەو كردەی چەتەگەرییەش بە هێمنی و بەرنامە بۆداڕێژراو بەرێوەدەچێت. 

ئەو دەشڵێت: لە هەر وەزارەتێكدا بە ڕێككەوتننامەیەكی نەنووسراو دەستكەوتەكان لە نێوان چەند لایەنێكدا دابەش دەكرێن، زۆر جارانیش ئەوانەی تازە دێنە ناو ئەو سەودا و مامەڵانەوە تووشی ئاستەنگی خۆگونجاندن دەبنەوە لەگەڵ ئەو دۆخەدا. یەكێك لە وەزیرە تازەكانیش - كە كەسێكی تەكنیكییە و چەند دەساڵێك ژیانی لە دەرەوە بەسەر بردووە- وتویەتی كە وەزارەتەكەی گرێبەستێكی پێكوتەی بە بڕی 92 ملیۆن دۆلار كردووە، كەچی ئەو ڕێبازێكی دیكەی دۆزیوەتەوە بۆ كڕینی هەمان پێكوتە بە بڕی 15 ملیۆن دۆلار. وتیشی: هەر كە ئەوەم كرد، تووشی بەرەنگاری زۆر بومەوە، هەڵمەتێكی بەرفراوانیان لە دژ پیادەكردم، هەڕەشەی كوشتنیان لە خۆم و خێزانەكەم كرد، بۆیە ناچار بووم دەست لەكار بكێشمەوە.

ڕاپۆرتەكە جەختی لەوەش كردووەتەوە، كە ئەو سەركردە سیاسییانەی ئەو پارە نامەشروعانەیان دەست كەوتووە زۆر ناسراو و بەناوبانگن، هەندێكیان هاوپەیمانی دڵسۆزی ئەمریكان، لەوانەش خێزانی بارزانی و تاڵەبانی كە دەستیان بەسەر هەرێمی كوردستان و بانقە ناوەندییەكەیدا گرتووە، بەمەش ئێجگار دەوڵەمەند بوون. 

سەرچاوە: پێگەی ئەلەكترۆنی مەعلومە
وەرگێران: لوقمان حاجی قادر