پەیماننامەی سێڤر  “Treaty of Sevres” لە ١٠ی ئابی ١٩٢٠دا، واتە رێک ١٠٠ ساڵ بەر لە ئێستا، لە نێوان وڵاتانی سەرکەوتووی جەنگی یەکەمی جیهان و دەوڵەتی عوسمانیدا ئیمزا کرا. بەگوێرەی مادەکانی (٦٤،٦٣،٦٢) لە فەسڵی سێیەم، کە فەسڵێکی تایبەتە و بە ناوی (کوردستان)ەوە تۆمارکراوە، بڕیاری دروستکردنی قەوارەیەکی سەربەخۆی بۆ کوردەکان تێدایە. ئەو کاتەی پەیماننامەی سێڤر ئیمزا کرا، مستەفا کەمال سەرکردایەتی جەنگی سەربەخۆیی تورکیای دەکرد. 
   
ساڵانی دوای سێڤر
   لە کۆتایی ساڵی ١٩٢٠دا، وەزارەتی موستەعمەراتی بریتانیا، فەرمانگەیەکی تایبەتی بۆ چارەسەرکردنی کێشەکانی ناوچەکە بە ناوی (فەرمانگەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست) دامەزراند. لەو ئەرکانەش کە بەم فەرمانگەیە سپێردرابوو، بریتیبوو لە ئیدارەدانی کاروباری عیراق و بڕیاردان لە شێوەی حوکمڕانییەکەی.
   وینستۆن چەرچڵ، وەزیری موستەعمەراتی بریتانیا، پلانی چارەسەرکردنی کێشەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و رێکخستنی داهاتووی ناوچەکەی دانا. بۆ ئەم مەبەستەش دوو کۆنگرەی بەست: یەکیان لە لەندەن، ئەویدیکەش لە قاهیرە.

کۆنگرەی لەندەن
   لە ١٢ شوباتی ١٩٢١دا بەسترا. ئامانج لەم کۆنگرەیە یەکلاکردنەوەی کێشەکان بوو لەگەڵ کەمالییەکان. ئەم کۆنگرەیە بەهۆی پێداگری (بەکر سامی) نوێنەری ئەنکەرەی سەر بە کەمالییەکان لەسەر رەتکردنەوەی گفتوگۆ بە ئامادەبوونی نوێنەری سوڵتانی عوسمانی، شکستیهێنا. وێڕای سووربوون لەسەر رەتکردنەوەی داوای هاوپەیمانان، کە پەیماننامەی سێڤر بکرێتە بنەمایەک بۆ گفتوگۆ.

کۆنگرەی قاهیرە و چارەنوسی کورد 
   لەم کۆنگرەیەدا (١٢-٢٣ مارس ١٩٢١)، لە کەشێکی نهێنیدا، (٤٠-٥٠) دانیشتن لە هۆتێل سەمیر ئەمیس لە قاهیرە ئەنجامدرا و (٤٠) شارەزای کاروباری سیاسی، ئیداری، سەربازی، رۆژهەڵاتی ناوەڕاست تیایدا بەشداربوون.
   جگە لە چەرچڵ، لورانس، هیوبرت یۆنگ، خانم گیرترود بێڵ و مەندوبی سامی بریتانیا لە فەلەستین و میسر، چەندین ئەفسەری پلە بەرز، راوێژکار، بەرپرسی سیاسی و سەربازی دیکە تیایدا بەشداربوون. لەسەر ئاستی عیراقیش، جگە لە سێر پیرسی کوکس، مەندوبی سامی بریتانیا لە عیراق، هەر یەک لە جەعفەر عەسکەری و حەسقیل ساسون، کە یەکەمیان وەزیری بەرگری و ئەویدیکەشیان وەزیری دارایی بوو لە یەکەم حکومەتی عیراقدا، بەشدار بوون. 
 کوردەکان دوای ماوەیەکی زۆر نەبێ، ئاگادارنەبوون لەبارەی داهاتووی باشوری کوردستانەوە چی گوتراوە، بەڵام روون بوو، کە مەسەلەی کورد یەکێک لە بابەتە گرنگەکانی کۆنگرە و عیراقیش بوو. مەسەلەی دووەم، بریتیبوو لە دەست نیشانکردنی کەسێک بۆ سەرۆکایەتی قەوارە تازەکە (عیراق) و شێوەی پەیوەندی بە بریتانیاوە. سەرەنجام فەیسەڵ کوڕی حوسێن بە مەلیکی عیراق دیاریکرا. 

بۆچوونەکان لە کۆنگرەی قاهیرە و پەیوەندی بە کوردەوە
   یاداشتی فەرمانگەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بۆ لیژنەی سیاسی: "پێویستە ناسنامەی نەتەوەیی کورد لەبەرچاو بگیرێ، ئەو ناوچانەی کە کوردین، پێویستە نەخرێتە ناو ئەو دەوڵەتە عەرەبییەی لە میزۆپۆتامیادا دروست دەکرێت". 
   بۆچوونی پیرسی کوکس: لە کۆبوونەوەی لیژنەی سیاسیدا لە ١٥ ئازاری ١٩٢٠، سەبارەت بە یاداشتی فەرمانگەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست قسەیکرد و گوتی: "کوردەکان لە کەرکوک، سلێمانی، ناوچەکانی باکوری موسڵ، کە بەشێکە لە عیراق و جیاناکرێتەوە، زۆرینەن". کوکس، بڕوای وابوو: "کورد توانای حوکمی سەربەخۆی نییە، ئەوان لە ناو خۆیاندا بە جۆرێکی خراپ دابەش بوون، لە رووی هۆشیاری نەتەوەییەوە هەژارن". 
بۆچوونی هیوبرت یۆنگ: دژی بۆچوونەکانی کوکس بوو، پێشنیاریکرد: "بەبێ دواکەوتن دەوڵەتێک بۆ کوردەکان دروستبکرێ و بخرێتە ژێر سەرپەرشتی مەندوبی سامی بریتانی و نەکرێتە بەشێک لە عیراق". 
(مەیجەر نوئێل)یش پشتگیری لەم بیرۆکەیە کرد.
   س.هـ.لۆنگریک: سەرپەرشتیاری ئیدارەی کەرکوک بوو، وێڕای پشتگیری لە بۆچوونەکانی کوکس، بڕوای وابوو: "کورد بەسەر خێڵی جیا جیادا دابەش بوون، سەرۆکی ناکۆک بە یەک رێبەرایەتیان دەکەن و هیچ هۆشیارییەکی نەتەوەییان نییە". 
   هەرچی (مس بێڵ)ە، پێیوابوو ئەنجامدانی هەر سەرکێشییەک لە کوردستان شکستخواردوو دەبێت. ئەو گوتی: "بابەتەکەتان، واتە دامەزراندنی دەوڵەت بۆ کورد، شکستی لە نێوچاواندا نوسراوە، زۆربەی کوردەکان گومان دەکەن، کە پیرۆزن، نیمچە عاقڵمەندن، نیمچە برسین، تەواو بەربەرین، لە کوردستان هەمووان دژایەتی هەمووان دەکەن، چۆن دەوڵەتی کوردی دادەمەزرێنن".  
وینستۆن چەرچڵ: چەرچڵ، پێباش بوو، "باشوری کوردستان مافی ئۆتۆنۆمی تەواوی هەبێت، باشتر دەبێ دەوڵەتێکی نوێ لە نێوان فشارەکانی تورکیا لە دەرەوە و سەرهەڵدانی هەر جوڵەیەکی عیراقی دوژمنکارانە بەرامبەر بریتانیا لە ناوەوە، دابمەزرێت". پشتگیری خۆیشی بۆ (هیوبرت یۆنگ و نوئێل) دەربڕی.
   چەرچڵ پێیوابوو: "حکومەتی عیراقی داهاتوو، سوپایەکی عەرەبی لە پشتییەوە دەبێ، خەون و هیواکانی کورد پشتگوێ دەخات و وەک کەمینەیەک دەیانچەوسێنێتەوە". 
   هەروەها چەرچڵ بڕوای وابوو: "ئەگەر دەرفەت بە کورد نەدرێ بۆ خۆی حوکمی خۆی بکات، بە عیراقی نوێوە بلکێنرێ، هەر ئەمیرێکی شەریفی، چەندیش دیموکراتخواز بێت، بێلایەن بێت، کاتێک خۆی لە پێگەی هێزدا دەبینێتەوە، دوور نییە لە بەرامبەر هیوا نەتەوەییەکانی کورد و بەرژەوەندی کوردەکان وەک کەمینەیەکی ئیتنیکی بوەستێتەوە، بۆیە هیچ رێگەیەکی دیکە نییە و لە بەرژەوەندی بریتانیاشە دەوڵەتێکی کوردی Buffer State بکرێتە هێڵی دابڕینی نێوان عیراق و تورکیا".


سەرەنجامی بۆچوونە جیاوازەکان
   لیژنە کۆبوونەوەکەی بە راسپاردەی (هیوبرت یۆنگ) کۆتایی پێهێنا بە بڕیاری "مانەوەی باشوری  کوردستان بە شێوەیەکی جیا لە عیراق".
   هەر یەک لە چەرچڵ، نوئێل، لورانس، کە زۆرینە بوون پشتگیری ئەم پێشنیارەیان کرد، بەڵام پیرسی کوکس و مس بێڵ، دژی وەستانەوە.
   دواتر زۆرینە وەک موجامەلەیەک بۆ پیرسی کوکس، مەرجی ئەوەیان سەپاند، کە: "ئەم بڕیارە تا ٣ ساڵ کاری پێناکرێت، تا ئەو کاتەی کوردەکان ئامادە دەبن بۆ دەربڕینی راو بۆچوونیان، ئایا دەیانەوێ ببنە بەشێک لە عیراق، یان نا". 
   بەگشتی زۆرینە، مەبەستیان بوو باشوری کوردستان بە عیراقەوە نەلکێنرێ و بەرپرسیارێتیەکەشی بخرێتە ئەستۆی مەندوبی سامی بریتانی، بەڵام سیاسەتی دژ، توانی لە چەند مانگێکی کەمدا، ئەم بڕیارە گرنگە سڕ بکات و پلانەکەی کوکس بێنێتە پێش و جێبەجێی بکات، کە بوو بە سەرچاوەی ژمارەیەکی زۆر لەو کارەساتانەی دواتر مێژووی سیاسی عیراق بە خۆیەوە بینی. کوکس بە هاوکاری مس بێڵ، خاوەنی رۆڵی سەرەکی ئەم بۆچوون و پلانە دۆزەخییە بوون. 

   راپرسیکردن بۆ فەیسەڵ 
   لەو راپرسییەی کە بریتانیا بۆ کردنی فەیسەڵ کوڕی حوسێن، بە مەلیکی عیراق ئەنجامیدا: 
خەڵکی سلێمانی بەشداری دەنگدانی نەکرد.
خەڵکی کەرکوک و دەوروبەری دژی فەیسەڵ دەنگیاندا.
هەولێر و ناوچە کوردنشینەکانی سەر بە موسڵ، بە مەرج دەنگیان بە فەیسەڵدا. خەڵکی هەولێر لە مەزبەتەکانی دەنگداندا نوسیبوویان: (ئەگەر مادەی ٦٤ی پەیماننامەی سێڤر جێبەجێکرا، ئەوان لەم بڕیارەیان پەشیمان دەبنەوە). 

بانگەوازی بریتانیا و حکومەتی عیراق 
   بانگەوازەکەی بریتانیا و حکومەتی عیراق لە تشرینی دووەمی ١٩٢٢دا، بۆ کورد و کۆمەڵەی گەلان بڵاوکرایەوە. 
   لە بانگەوازەکەدا بریتانیا و حکومەتی عیراق، مافی دامەزراندنی حکومەتێکی کوردی لە چوارچێوەی سنوری عیراقدا دەسەلمێنن. داواش دەکەن کوردەکان لە ناو خۆیاندا لەسەر شێوەو سنوری حکومەتەکە رێکبکەون، نوێنەرێکی خاوەن دەسەڵاتیش بۆ گفتوگۆ سەبارەت بە پەیوەندی ئابووری و سیاسی لەگەڵ بریتانیا و عیراق، بۆ بەغدا بنێرن.  

لەم ماوەیەدا، کورد لە کوێ بوو؟ چیکرد؟
   
   لە ماوەی نێوان سێڤر و لۆزاندا (١٩٢٠-١٩٢٣)، ئەوەی زیاتر لە گۆڕەپانەکە پێگە و قورسایی جەماوەری هەبوو، لە پەیوەندی سیاسی و دیپلۆماسی دەیتوانی کاریگەری هەبێت و حیسابی لەسەر دەکرا، بە پلەی یەکەم، شێخ مەحمود، کە تا ساڵی ١٩٢٢ دوورخرابوویەوە بۆ هیندستان، سمکۆی شکاک و سەید تەهای شەمزینی بوون. 
   پەیوەندییەکانی شێخ مەحمود و سمکۆ تا کۆتایی ساڵی ١٩٢٢، پەیوەندی دۆستانە و گەرم و گوڕ نەبووە. سمکۆ لە ساڵی ١٩٢٣ و دوای تێکشکاندنی جوڵانەوەکەی پێدەچێ بە ناچاری و لە گەڕان بە دوای شوێنێک بۆ حەوانەوە و لەسەر داوای ئینگلیز و بە رێگەپێدانی ئەوان، بۆ دیدەنی شێخ مەحمود، سەردانی سلێمانی کردبێ. ئامانجی سەردانەکە هێندەی بەرژەوەندی ئینگلیز هاندەری بووە، هێندە بەرژەوەندی و کاری هاوبەش بۆ مافەکانی کورد و بردنەپێشی مادەکانی تایبەت بە کورد لە پەیماننامەی سێڤردا، هاندەری نەبووە. ئینگلیز سمکۆی بۆ ئەوە دەویست، تا لەگەڵ شێخ مەحمود بە یەکەوە بەرە و شەڕی تورکەکان (ئۆزدەمیر) لە رەواندوز ئاراستەیان بکات.
   سەبارەت بە سەید تەهای شەمزینیش، ئەو کاتەی شێخ مەحمود دوای ئازادکردنی و گەڕانەوەی لە هیندستان، قەوارە و چوارچێوەیەکی سیاسی و ئیداری لە سلێمانی دروستکردبوو، سەید تەها، کە هەر وەک شێخ مەحمود، پیاوێکی دینی و دەرەبەگێکی گەورەی کورد بوو، لە بری کۆکردنەوەی تواناکان و هەوڵدان بۆ کاری سیاسی و دیپلۆماسی هاوبەش، بە ئامانجی بردنەپێشی دۆزی کورد و پێداگیری لە ناوەندە نێودەوڵەتییەکان لەسەر جێبەجێکردنی پەیماننامەی سێڤر، ئەویش لە بری ئەمانە، داوای لە ئینگلیز کردووە، قەوارەیەکی سیاسی لە شێوەی قەوارەکەی سلێمانی، لە رەواندوز و ئامێدی و ئاکرێ، بۆ دابمەزرێنن. 
   ئەمانە و کۆی ناکۆکییە ناوەکییەکانی نێوان کورد خۆی، ناکۆکی نێوان شێخ مەحمود و منەوەرەکانی ئەو رۆژگارە و ئەوانەی لە ئەستانبوڵەوە گەڕابوونەوە و رۆژنامەکانی سەردەمی شێخیان بەڕێوەدەبرد، هەموو ئەمانە وایانکردبوو، ئەو کاتەی بەشێکی گرنگ لە مافەکانی کورد لە بەڵگەنامەیەکی نێودەوڵەتیدا جێگیر دەکرێ، ئەو کاتانەی لە کۆنگرەکاندا گفتوگۆی چڕ و چارەنوسساز سەبارەت بە دۆز و داهاتووی نیشتیمانەکەی دەکرێ، ئەوان لە بری بیرکردنەوە لە بردنەپێشی مەسەلە گەورەکە، مەسەلەی مافی نەتەوەیی و جیابوونەوە لە ژێر سەرپەرشتی بریتانیا، خەریکی هەوڵدان بۆ زامنکردنی بەرژەوەندی شەخسی و بنەماڵەیی، بۆ دروستکردنی دیوەخانی سیاسی و ماڵی سیاسی تایبەت بە خۆیان و قوڵکردنەوەی ناکۆکییە ناوەکییەکانیان بوون.
   جگە لەمانە، بەشێکی گرنگ لە کوردەکان لەو ماوەیەدا و لە جەنگی سەربەخۆیی تورکیادا (١٩١٩-١٩٢٢)، وەک هێزێک لە پشتی کۆمەککردن بە مستەفا کەمال ئەتاتورک وەستابوونەوە و هاوکاری بوون. مستەفا کەمالیان، وەک رزگارکەر و فریادڕەس دەبینی، پێیانوابوو بە سەرکەوتنی ئەتاتورک و کەوتنی دەوڵەتی خەلافەت، لە شەیتانەوە دەچنە باوەشی فریشتە و مافە سیاسی و کەلتورییەکانیان بۆ دەستەبەر دەبێت. 
   ئیدی سەرەنجام، ئەوەی لە جێبەجێ نەکردنی سێڤر بەرپرسیارە، بە تەنیا وڵاتانی سەرکەوتووی جەنگی یەکەمی جیهانی و بریتانیا نین. بە دڵنیاییەوە ئەوان بەرپرسیارن و گوناهی گەورەیان دەرهەق بە مافە سیاسی و کەلتورییەکانی گەلی کورد کردووە،  بەڵام بەشێکی دیکەی ئەو شکست و دۆڕانە، بەشێکی دیکەی ئەم گوناهە، دەکەوێتە ئەستۆی کورد خۆی و، ئەو هۆشیارییە سیاسی و کۆمەڵایەتییەی، لەبری کارکردن بۆ بردنەپێشی دۆزی کورد و مافەکانی وەک لە سێڤر و کۆنگرەی قاهیرەدا جەختی لێکرابووەوە، وزە و تواناکانی خۆیان، یان لە پشتیوانی نەیارەکانیاندا بە فیڕۆدا، یان لە ململانێ و پەلاماردان و سوکایەتی بە یەکدی بەتاڵیان کردەوە.
    کۆی ئەو ناوانەی لەو رۆژگارەدا دەیانتوانی شتێک بکەن و نەیانکرد، دەیانتوانی جوڵەی سیاسی و دیپلۆماسی باشتر بکەن و نەیانکرد، دەیانتوانی ژێرخانی بوونی دەوڵەتێک دابنێن و پێچەوانەکەیان هەڵبژارد، بەرپرسیارێتی مێژوویی و ئەخلاقی بەشێک لە نەهامەتییەکانی گەلی کوردیان دەکەوێتە ئەستۆ. 
   مێژووی ئێمە دوای سەد ساڵی تەواو لە تێپەڕبوون بەسەر پەیماننامەی سێڤردا، هێشتا وەکخۆی، لە سەردەمێکی تەواو گۆڕاودا، بە زمانێکی دی و بە مۆدێلێکی دی، مەحکومە بە دووبارەبوونەوەیەکی پڕ لە شەرم.