شارپرێس:

لەکاتێکدا دۆسیەی پڕکردنەوەی نۆ وەزارەتى حکومەتی عێراق گەیشتوەتە بنبەست، ناوبژیوانانی ناوخۆیی ئاشکرایدەکەن، پەککەوتنی کۆبونەوەکانی چوارچێوەی هەماهەنگی‌و بێدەنگیی کاتیی لایەنەکان، پەردە لەسەر ململانێیەکی قورسی دارایی‌و ئەمنی لادەدات کە وادەکات تەواوکردنی کابینەکەی عەلی زەیدیی بۆ دوای 30ی ئەیلول پاشەکشێ بکات، ئەم پەککەوتنە کتوپڕە دوای ئەوەدێت کە نوری مالیکی بەپاڵپشتیی نامەیەکی فەرمیی مەرجەعیەتی نەجەف، پلانی خەرجکردنی حه‌وت ملیار دیناری بۆ ئامادەکردنی نوسینگەی جێگری سەرۆک وەزیران پەکخستوە، سه‌ركرده‌یه‌كى دیارى كوردیش هۆشداریدەدات کە بەردەوامبونی ئەم دۆخەو پابەندنەبونی بەغدا بەبەڵێنەکانی، ڕەنگە ببێتە هۆی ئەوەی ئەمریکا سزای دارایی قورس بەسەر تەواوی عێراقدا بسەپێنێت.

پێشبینیدەکرا هەفتەی ڕابردوو وادەی کۆتاییهاتنی پێکهێنانی تەواوی کابینەی حکومەت بێت، بەڵام هەفتە کۆتاییهات‌و عەلی زەیدیی سەرۆک وەزیرانی عێراق نەیتوانی لەگەڵ نۆ وەزیرە نوێیەکەدا بچێتە ناو پەرلەمانەوە؛ لەجیاتی ئەوە، چوارچێوەی هەماهەنگی بێدەنگییەکی کاتیی هەڵبژاردوە، هیچ کۆبونەوەیەکی ڕاگەیەندراو یان گرژییەکی سیاسیی ئاشکرا لەئارادانییەو وادەیەکی ڕونیش بۆ پڕکردنەوەی ئه‌و پۆستانه‌ى پڕنه‌كراونه‌ته‌وه‌ دیارینەکراوە، بەجۆرێک تەنانەت کۆبونەوەی ئاسایی چوارچێوەی هەماهەنگی کە ڕۆژانی دوشەممە سازدەکرێت، لەم هەفتە یەکلاکەرەوەیەدا بەڕێوەنەچوو.

سەرچاوەکانی ناو چوارچێوەی هەماهەنگی ئاماژه‌ به‌وه‌ده‌كه‌ن، تەواوکردنی پێکهاتەی حکومەت چیتر بەستراوەتەوە بەتەنها ناکۆکییەکی سیاسیی دیاریکراوەوە، بەڵکو دۆسیەکان بەسەر یەکدا کەڵەکەبون؛ لەنێوان ململانێی ناوخۆیی، ناڕەزایەتی بەرامبەر بەکاندیدەکان، حساباتی دارایی، هەڵوێستی ئەمریکا بەرامبەر بەهەندێک ناوو دواجاریش هێرشەکانی سەر سعودیە، دۆخەکە زیاتر ئاڵۆز بوە.

دوای تێپەڕبونی زیاتر لەچوار مانگ بەسەر پێکهێنانی حکومەتدا، هێشتا نۆ وەزارەت پڕنه‌كراونه‌ته‌وه‌و ئێستاش وا دەردەکەوێت کە باشترین وادە بۆ یەکلاکردنەوەیان بۆ دوای 30ی ئەیلولی داهاتوو دواخرابێت.

لەناو چوارچێوەی هەماهەنگیدا تەنها یەک کێشە نییە کە بتوانرێت بەڕێککەوتنێک چارەسەربکرێت، سەرچاوەکان ئاماژە بەوەدەکەن، یەکێک لەقورسترین گرێکوێڕەکان، ناکۆکیی نێوان عەسائیبی ئەهلی حەق‌و دەوڵەتی یاسایه‌؛ بەتایبەت لەنێوان نوری مالیکی لەلایەک‌و چەند سەرکردەیەکی ناو عەسائیب لەدەرەوەی ئیرادەی قەیس خەزعەلی لەلایەکی دیکەوە، زانیارییەکان دەڵێن، بڕیاری عەسائیب لەهەندێک دۆسیەدا وادەردەکەوێت لەدەرەوەی بازنەی خەزعەلی خۆیدا دابڕژرێت، بەوپێیەی چەند کەسایەتییەکی ناو ڕێکخراوەکە هەوڵی مسۆگەرکردنی پێگەی باڵای سیاسیی دەدەن، تەنانەت ئەگەر ببێتە هۆی توندبونی ناکۆکی لەگەڵ هێزەکانی دیكه‌ى ناو هاوپەیمانێتییەکەش.

لەم نێوەندەدا ناوی لەیس خەزعەلی (برای قەیس) لەناوەڕاستی ئەم حساباتەدا دەردەکەوێت؛ جیا لەپێشنیازکردنی بۆ پۆستی جێگری سەرۆک وەزیران، ناوی لەناو گفتوگۆ سیاسییەکاندا وەک کارەکتەرێک دەهێنرێت کە پاڵپشتیدەکرێت بۆ چونە ناو کایەی سیاسیی باڵا، ئەمەش لەکاتێکدایە کە عەسائیب داوای وەزارەتی ناوخۆ دەکات کە پێشتر وەک پشکی دەوڵەتی یاسا دیاریکرابوو، بەڵام ئەم دۆسیەیەش تەنها لەنێوان ئەم دولایەنەدا کورتنابێتەوە، چونکە ئەو ناوانەی دەوڵەتی یاسان ڕەتیاندەکاتەوە، لەلایەن هاوپه‌یمانى ئاوەدانکردنەوەو گەشەپێدان بەسەرکردایەتیی محەمەد شیاع سودانیشەوە ڕوبەڕوی ناڕەزایەتی دەبنەوە، بەتایبەت لەسەر پۆستی وەزارەتی ناوخۆو کاندیدەکەی؛ واتا هەر ناوێک ناکۆکییەکی نوێ دروستدەکات‌و هەر وەزارەتێک حساباتی فراوانتر لەپشکەکەی خۆی لەحکومەتدا هەڵدەگرێت.

هاوکات نوری مالیکی سەرکەوتوبوە لەپەکخستنی پلانێک بۆ هێنانەکایەی چوار پۆستی نوێ بۆ جێگرانی سەرۆک وەزیران کە یەکێکیان بۆ لەیس خەزعەلی دیاریکرابوو، مالیکی تاكە سەرکردەبوو لەنێوان 12 سەرکردەی شیعەدا کە دژایەتیی ئەم هەنگاوەی کرد بەو بیانوەی بارگرانیی دارایی بۆ دەوڵەت دروستدەکات لەکاتێکدا وڵات لەژێر گوشاری ئابوریدایە.

ئەم هەڵوێستەی مالیکی بەتەنها نەمایەوە؛ بەوپێیەی پێش زیاتر لەهەفتەیەک نامەیەک لەمەرجەعیەتی باڵای نەجەفەوە گەیشت کە بەبێ ناوهێنان، پشتگیریی دیدگای مالیکی دەکات بۆ ڕاگرتنی خەرجییە ناپێویستەکان.

دیارنییە ئایا مەرجەعیەت وەک "ئامۆژگارییەکی ناناسێنەر" ئەم پەیامەی ناردوە یان سەرکردەیەکی شیعە لەمبارەیەوە پەیوەندیی پێوەکردوە، بەڵام یەکێک لەو کەسایەتییانەی بەپەیوەندیی بەردەوام لەگەڵ نەجەف ناسراوە، هومام حەمودییە، کە هەوڵدەدات چوارچێوەی هەماهەنگی بگۆڕێت بۆ ئەوەی پێی دەڵێت "ئەنجومەنی سەرکردایەتی"، ئەم ناڕەزایەتییەی مالیکی قەیرانێکی لەناو هاوپەیمانێتییەکەدا دروستکرد پێشئەوەی لایەنەکان لەڕۆژانی ڕابردودا بەرەو هێورکردنەوە هەنگاوبنێن؛ لێدوانە توندەکان ڕاوەستان، بەڵام بنەڕەتی کێشەکە چارەسەرنەکرا.

ئەمەش لەکاتێکدایە کە ڕێکارە فەرمییەکان بۆ دروستکردنی ئەو چوار پۆستە گەیشتبوە قۆناغی جێبەجێکردن‌و یەکێک لەو حزبانەی بڕیاربوو پۆستەکە وەرگرێت، پێشوەختە کڕین‌و ئامادەکردنی بۆ نوسینگەیەکی لوکس کردبوو کە بڕی پێنج ملیۆن دۆلاری (نزیکەی حه‌وت ملیار دینار)ى تێدا خەرجکرابوو، جیا لەوەرگرتنی 800 پلەی وەزیفی بۆ پێکهێنانی فەوجی پاراستنی پۆستەکە.

ئەو هێورکردنەوەیەی چوارچێوەی هەماهەنگی کە مالیکی پێش هەفتەیەک ڕایگەیاندو ڕەخنەی لە"بڵاوکردنەوەی کێشە ناوخۆییەکان لەمیدیادا" گرت، چارەسەرنەبوو، بەڵکو کێشەکە تەنها لەململانێی ئاشکراوە گۆڕا بۆ چاوەڕوانیکردن، پاشان هۆکارێکی دیکە دەرکەوت کە ئەویش ئەمریکایە؛ واشنتۆن لەسەرەتاوە دژایەتیی بەخشینی پۆستە باڵاکانی دەکرد بەوکەسانەی کە بەگروپه‌ چەکدارەکانەوە بەستراونەتەوە، وەک لەیس خەزعەلی کە ساڵانێکە لەلایەن خەزێنەی ئەمریکاوە بەتۆمەتی قاچاخچێتیی نەوت خراوەتە لیستی سزاکانەوە.

سیاسەتمەدارێکی نزیک لەگروپه‌كان بەمەرجی ئاشكرانه‌كردنى ناوه‌كه‌ى وتویه‌تى، "عەلی زەیدیی خۆی هۆکار بوە بۆ ڕاکێشانی واشنتۆن بۆ ناو فایلی وەزیرەکان"؛ به‌گوێره‌ى وتەی ئەو، "سەرۆک وەزیران لەسەردانەکەیدا لەتەمموزی ڕابردودا بۆ ئەمریکا، بەڵێنی بەدۆناڵد ترەمپ دابوو کە تا 30ی ئەیلول گروپه‌ چەکدارەکان چەکبکات، وادەی 30ی ئەیلول لەسەرەتادا تەنها بەکشانەوەی هێزەکانی ئەمریکاوە بەسترابوەوە، بەڵام پاشان گۆڕا بۆ مەلەفێکی پەیوەندیدار بەچەکی گروپه‌كانیشه‌وه‌، بەڵام زەیدیی نەیتوانیوە بەڵێنەکەی بباتەسەرو گروپه‌كان ئێستا جێبەجێکردنی ئەو بەڵێنە ڕەتدەکەنەوە".

لەم خاڵەدا ئەمریکا هۆکارێکی بۆ گوشارخستنەسەر حکومەت دۆزیوەتەوە کە ئەویش ڕێگریکردنە لەتێپەڕبونی هەندێک ناو، لەگەڵ هەڕەشەی سەپاندنی سزای دارایی ئەگەر گروپه‌كان چەکەکانیان ڕادەستنەکەن، ئەم بۆچونە کۆدەنگیی لەسەرنییە لەبەغدا، بەڵام بیرۆکەی سزاکان بەڕونی لەگفتوگۆ سیاسییەکاندا دەردەکەوێت‌و تەنانەت کەسایەتیی وەک هۆشیار زێباری پێیوایە، واشنتۆن ڕەنگە سزا بەسەر عێراقدا بسەپێنێت.

لەو هەفتەیەی کە بڕیاربوو وادەی کۆتایی پێشکەشکردنی وەزیرەکان بێت، بەغدا ڕوبەڕوی لێکەوتەکانی هێرشەکانی سەر سعودیە بوەوە؛ بۆ یەکەمجار بەغدا دانی بەوەدانا کە هێرشەکە لەناوچەکانی باشوری وڵاتەوە دەستپێشخەریی بۆکراوەو هێڵە گرنگەکانی نەوتی سعودیەی پەکخستوە.

موحەمەد نەعناع، مامۆستای زانکۆ و توێژەری سیاسی پێی وایە تەواوکردنی ئامادەکارییەکان بۆ کۆنترۆڵکردنی فایلی ئەمنی لە پێشینەی کارەکانی زەیدییە لەم قۆناغەدا، چونکە دیدگای حکومەت بۆ سروشتی پەیوەندییە ڕاستەقینەکان لەگەڵ ئەمریکادا دەسەلمێنێت.

نەعناع دەڵێت، "تەواوکردنی پێکهاتەی حکومەت تەنها دوای 30ی ئەیلول جێبەجێدەبێت، بەتایبەت کە وەزارەتە پەیوەندیدارەکان وەزارەتی ئەمنین؛ ئەمریکا قبوڵناکات ئەم وەزارەتانە لەناو چوارچێوەی هەماهەنگیدا دابڕژرێن‌و پێشوازیی لەکەسانێک ناکات کە پابەندی ئەو ڕێککەوتنە نەبن کە لەواشنتۆن لەنێوان زەیدیی‌و ترەمپ‌و وەزیرانی بەرگریی‌و دەرەوەی ئەمریکادا کراوە".

ئەو جەختدەکاتەوە، "کێشەکە تەنها دواخستنی دۆسیەکە نییە لەلایەن زەیدییەوە بۆ هەڵبژاردنی بژاردەی دروست، بەڵکو پەیوەندیی بەوەوە هەیە کە دامەزراوە ئەمنییەکان دوای ڕێککەوتنی عێراق-ئەمریکا لەقۆناغی داهاتودا چۆن کاردەکەن، بۆیە بەهۆی گوشاری ناوخۆ لەسەر پۆستەکان‌و گوشاری دەرەوە لەسەر چەک‌و پەیوەندیی لەگەڵ واشنتۆن، جیا لەهێرشەکەی سەر سعودیە، کۆتاییهاتنی پێکهێنانی حکومەت لەم چەند هەفتەیەی پێش 30ی ئەیلول بەتەواوی دورەو ڕەنگە دوای ئەو بەروارەش کاتی زیاتری بوێت".

لای خۆیشیەوە، وتاری فەرمیی هێزەکانی چوارچێوەی هەماهەنگی لەڕۆژانی ڕابردودا بەرەو هێوربونەوە چوو؛ خالید وەلید ئەندامی مەکتەبی سیاسیی هاوپه‌یمانى ئاوەدانکردنەوەو گەشەپێدانی سەر بەمحەمەد شیاع سودانی جەختیکردەوە، پێویستە لایەنە سیاسییەکان کاندیدەکانیان یەکلابکەنەوە تا حکومەت بتوانێت بەرنامەکەی جێبەجێبکات‌و ئاماژەی بەوەشدا، هاوپه‌یمانێتیه‌كه‌یان پاڵپشتی لەچارەسەرەکان دەکات به‌گوێره‌ى ئەو ڕێککەوتنە سیاسییانەی حکومەتی لەسەر بونیادنراوە بۆ پاراستنی سەقامگیریی‌و دوركه‌وتنه‌وه‌ لەهەر فایلێکی ناکۆکی لەمکاتەدا.