شارپرێس ـ بەختیار ئەحمەد ساڵح:

ئێران بەیەکێک لەو وڵاتانە دادەنرێت کە خاوەنی ئەزمونێکی مێژویی دورودرێژە لەبەڕێوەبردنی ململانێ‌و مامەڵەکردن لەگەڵ نەیارە هەرێمی‌و نێودەوڵەتییەکانداو توانیویەتى شێوازێکی تایبەتی سیاسیی‌و ستراتیژیی پەرەپێبدات کە دەتوانرێت بەهونەری پشودرێژیى ناوببرێت؛ واتە بەکارهێنانی کات‌و وەک ئامرازێکی هێزو دانوستاندن بۆ شەکەتکردنى سیاسی نەیارەکانى، ئەم ڕێبازە تەنها پشت بەیەکلاکردنەوەی خێرا یان بەرەنگاربونەوەی ڕاستەوخۆ نابەستێت، بەڵکو لەسەر بنەماى بەڕێوەبردنی قەیرانە درێژخایەنەکان، درێژکردنەوەی دانوستاندنەکان‌و گۆڕینی فشارە دەرەکییەکانە بۆ دەرفەتی بەهێزکردنی هەژمونى ناوخۆیی‌و هەرێمایی دامەزراوە.

ئەم نوسینە ئامانجی لێکۆڵینەوەیە لەچەمکی هونەری پشودرێژیی لەلای ئێرانییەکان، لەڕێگەی شوێنکەوتنی ڕەگ‌و ڕیشە مێژوییەکان، شیکردنەوەی پیادەکردنى لەسەردەمی نوێ، بەتایبەتی لەپەیوەندی بەپڕۆژەی ناوەکی ئێران، هەروەها بەراوردکردنی ئەم ڕێبازە بەسیاسەتەکانی ئەمریکا، بەتایبەتی لەماوەی ئیدارەکەى دۆناڵد تره‌مپ.

هەروەها توێژینەوەکە لەکاریگەریی‌و دەرهاویشتە هەرێمیی‌و نێودەوڵەتییەکانی ئەم ستراتیژییە لەسەر جێگیری ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست‌و هاوسەنگی هێزەکانی دەکۆڵێتەوە.

یەکەم: پاشخان‌و بنەمای مێژویی هونەری پشودرێژیى لەسیاسەتی ئێران
میراتی ئیمپراتۆرییەتی ئێران: مێژوی سیاسیی ئێران دەگەڕێتەوە بۆ ئیمپراتۆرییەتە کۆنەکان، بەتایبەتی ئیمپراتۆرییەتی ئەخمینی کە لەلایەن کۆرشی گەورەوە لەسەدەی شەشەمی پێش زایین دامەزرا.

ئەم ئیمپراتۆرییەتە پشت بەتێکەڵەیەک لەهێزی سەربازیی، کۆنترۆڵی سیاسیی‌و بەکارهێنانی کات وەک ئامرازێک بۆ لاوازکردنی نەیارەکانی دەبەست. لەشەڕەکانی فارس‌و یۆنان، فارس تەنها پشتى بەبەرەنگاربونەوەی سەربازیی نەدەبەست، بەڵکو سودی لەهەژمونى سیاسیی، هاوپەیمانییەکان‌و بەڕێوەبردنی ناکۆکییە ناوخۆییەکانی شارە یۆنانییەکان وەردەگرت، ئەم شێوازە نمونەیەکی سەرەتایی بوو بۆ تێزى شەکەتکردنى هێواش لەبەرامبەر بەسەرکەوتنی خێرا.

هەروەها بیرکردنەوەی سیاسی فارسی کۆن، کاتى وەک یەکێک لەڕەگەزەکانى هێز دەبینی، چونکە ئەو ئیمپراتۆرییانەی توانای مانەیەوەیان هەبوو، خۆیان بەسەرکەوتوو دەزانی، تەنانەت ئەگەر لەهەندێک شەڕی کاتییشدا تێکشکابن.

دەوڵەتی سەفەوی‌و دروستکردنی شوناسی سیاسیی
دامەزرانی دەوڵەتی سەفەوی لەسەدەی شانزەیەمدا خاڵێکی وەرچەرخانی گرنگ بوو لەمێژوی ئێران. سەفەوییەکان مەزهەبی شیعەی دوازدە ئیمامییان کردە مەزهەبی فەرمی دەوڵەت، نەک تەنها بەهۆکاری ئایینی، بەڵکو وەک هەڵبژاردەیەکی ستراتیژی بۆ دروستکردنی شوناسێکى سیاسیی جیاواز لەدەوڵەتی عوسمانی. 

سەفەوییەکان لەململانێی خۆیان لەگەڵ عوسمانییەکان زۆرجار سیاسەتی پشودرێژیان بەکاردەهێنا، هەندێکجاریش پاشەکشەی کاتی یان ڕێککەوتنی ئاشتیی کاتییان پەسەند دەکرد بۆ پاراستنی یەکپارچەیی ناوخۆیی دەوڵەت‌و نۆژەنکردنەوەی هێزی سەربازیی. لێرەوە پشودرێژیى سیاسیی بوە بەشێک لەکولتوری ستراتیژیی ئێران.

کولتوری شیعی‌و کاریگەریی لەسەر چەمکی ئارامگرتن
تێگەیشتن لەسیاسەتی نوێی ئێران بەبێ تێگەیشتن لەکاریگەری کولتوری شیعی‌و چەمکی سەبر تێدا، ئاسان نییە.

چەمکی سەبر شوێنێکی گرنگی هەیە لەبیرکردنەوەی شیعیدا، بەتایبەتی لەڕێگەی یادکردنەوەی ڕوداوەکانی کەربەلاو ئەو ماناو سیمبولانەى کە لەخۆدەگرێت وەک خۆڕاگریی، زوڵملێکراویی‌و چاوەڕوانی درێژمەودا بۆ گەیشتن بەدادپەروەری.

ئەم چەمکە دوای شۆڕشی ئێران لەساڵی 1979دا ڕەنگدانەوەی خۆی لەگوتاری سیاسیی ئێراندا هەبوو، کاتێک خۆڕاگری بەرامبەر بەسزا ئابوریی‌و فشارە ڕۆژئاواییەکان وەک درێژەیەک بۆ بیری بەرگریى درێژخایەن خرایەڕوو.

دوەم: ستراتیژیی پشودرێژى لەسیاسەتی نوێی ئێران
ئارامگرتنی ستراتیژیی: ئێران پشت بەوە دەبەستێت کە پێی دەوترێت ئارامگرتنی ستراتیژیی، واتە دورکەوتنەوە لەبەرەنگاربونەوەی گەورەو ڕاستەوخۆ لەگەڵ نەیارێکی بەهێزتر، لەگەڵ بەردەوامبون لەبونیادنانی ڕەگەزەکانى هێز بەتێپەڕبونی کات. ئەم ڕێبازە لەم بوارانەدا دەردەکەوێت:
ـ درێژکردنەوەی مەوداى دانوستاندنەکان.
ـ بەکارهێنانی هاوپەیمان‌و هاوسەنگەرە هەرێمایەتییەکان.
ـ دورکەوتنەوە لەشەڕی گەورەو ڕاستەوخۆ.
ـ وەبەرهێنانی درێژخایەن لەهەژمونى هەرێمایی.

 کودەتای 1953و کاریگەریی لەسەر عەقڵی سیاسی ئێران
کودەتاکەى ساڵی 1953 بەیەکێک لەگرنگترین ئەو ڕوداوانە دادەنرێت کە کاریگەرییان لەسەر بیرکردنەوەی ستراتیژی ئێران داناوە. ئەو کودەتایە کە بەپشتگیریی دەزگاى هەواڵگرى ئەمریکاو بەریتانیا جێبەجێکرا، بوە هۆی لەسەر کارلابردنی حکومەتی محەمەد موسەده‌ق کە دوای خۆماڵیکردنی نەوتى ئێرانى دەکرد.

ئەم ڕوداوە وای لەدەستەبژێرە سیاسییەکانی ئێران کرد باوەڕ بەوەبهێنن کە هێزە ڕۆژئاواییەکان پشت بەگۆڕینی ڕژێمەکان‌و تێوەگلانی ناراستەوخۆ دەبەستن، بۆیە دواتر ئێران ستراتیژییەکانی خۆی لەسەر بنەماى ئارامگرتن، خۆپاراستنی درێژخایەن‌و پشودرێژیی بونیاد نا.

قەیرانی بارمتەکان لەساڵی 1979
دوای شۆڕشی ئێران، پەیوەندییەکانی نێوان ئێران‌و ئەمریکا توشی قەیرانێکی گەورەبون کە بەقەیرانی بارمتەکانی باڵیۆزخانەی ئەمریکا ناسراو 444 ڕۆژ بەردەوامبوو. ئەم قەیرانە توانای ئێرانی نیشاندا لەخۆڕاگریی بۆ ماوەیەکی درێژ لەبەرامبەر فشارە نێودەوڵەتییەکان‌و بەکارهێنانی کات وەک ئامرازێکی دانوستاندن، هەروەها ئەوەیخستەڕوو کە ڕێبەری ئێران پێیوایە شەکەتکردنى سیاسیی نەیار هەندێکجار کاریگەرترە لەسەرکەوتنی خێرای سەربازیی.

سێیەم: هونەری ئارامگرتن‌و پرسی ناوەکی ئێران
دانوستاندنە ناوکییە درێژخایەنەکان: دانوستاندنەکانی پڕۆژەی ناوەکی ئێران دیارترین نمونەی هونەری ئارامگرتنی ئێران بون. ئەم دانوستاندانە زیاتر لە12 ساڵ بەشێوەی جیاواز بەردەوامبون، لەسەرەتای هەزارەی نوێوە تا گەیشتن بەڕێککەوتنی ناوەکی لەساڵی 2015، لەماوەی ئەم دانوستاندانەدا، ئێران ئەم ئامرازانەی بەکارهێنا:
ـ فراوانکردنی بەرنامەی ناوەکی بەشێوەیەکی هەنگاو بەهەنگاو.
ـ مانۆڕی دیپلۆماسی لەنێوان هێزە گەورەکان.
ـ سودوەرگرتن لەجیاوازییەکانی نێوان ئەوروپاو ئەمریکا.
ـ بەکارهێنانی سزا ئابورییەکان بۆ بەهێزکردنی ئابوریی بەرگریى لەناوخۆ.

ئابوریی بەرگریى: عەلی خامنەیی چەمکی ئابوریی بەرگریى بەکارهێنا کە لەسەر بنەماى خۆڕاگریی بەرامبەر سزا ئابوریی‌و بونیادنانی توانای ناوخۆیی بۆ کەمکردنەوەی پێویستی بەدەرەوە دامەزراوە، ئەم ڕێبازە یارمەتی ئێرانیدا بۆ ئەوەی بۆ ماوەیەکی درێژ لەبەرامبەر سزا ڕۆژئاواییەکاندا خۆی بگرێت‌و سزا ئابورییەکان وەک ئامرازێک بۆ بەهێزکردنی هەستی نیشتیمانی‌و سەربەخۆیی بەکاربهێنێت.

دەرچونی ئەمریکا لەڕێککەوتنی ناوەکی: لەساڵی 2018دا، ئیدارەکەى دۆناڵد تره‌مپ لەڕێککەوتنی ناوەکی کشایەوەو سزا ئابورییەکانی گەڕاندەوە لەژێر ناوی زۆرترین فشاردا. ئێران وەڵامی سەربازیی ڕاستەوخۆی نەدایەوە، بەڵکو سیاسەتێکی هەنگاو بەهەنگاوی گرتەبەر.
ـ کەمکردنەوەی پابەندبون بەڕێککەوتنی ناوەکی.
ـ زیادکردنی ئاستی پیتاندن بەشێوەی پلەبەپلە.
ـ فراوانکردنی هەژمونى هەرێمایەتی.
ـ چاوەڕوانی گۆڕانکاریی لەناو سیاسەتی ئەمریکا.

چوارەم: بەراوردێک لەنێوان دیدى ئێران‌و ئەمریکا
جیاوازی لەتێڕوانین بۆ کات: گرنگترین جیاوازییەکانی نێوان دیدی ئێران‌و ئەمریکا بریتین لە:

ـ بەڕێوەبەرایەتی تره‌مپ‌و سیاسەتی فشاری زۆرترین: ئیدارەکەى تره‌مپ پشتى بەسزا ئابورییەکان بەست بۆ ناچارکردنی ئێران بەڕێککەوتنێکی خێرا، بەڵام تاران ئەم فشارەی لەڕێگه‌ی خۆگونجاندن لەگەڵ فشارەکان، بەهێزکردنی پەیوەندییەکان لەگەڵ چین‌و ڕوسیاو فراوانکردنی ئامرازەکانی بەرپەرچدانەوەى ناراستەوخۆ وەڵامدایەوە، بەو شێوەیە، ململانێیەک دروستبوو لەنێوان فشاری خێراو ئارامگرتنی درێژخایەن.

پێنجەم: کاریگەریی‌و دەرهاویشتە هەرێماییەکان
هەژمونى هەرێمایی ئێران: ئێران ستراتیژی نەفەسی درێژی بەکارهێنا بۆ بونیادنانی هەژمونى هەرێمایی لەعێراق، سوریا، لوبنان‌و یەمەن‌و لەم پڕۆسەیەدا پشت بەهاوپەیمانە ناوخۆییەکان‌و کاری هەنگاو بەهەنگاو بەست، نەک تەنها بەهێزی سەربازیی ڕاستەوخۆ.

کاریگەری لەسەر جێگیریی هەرێم: ئەم سیاسەتە بوە هۆی زیادبونی ئاڵۆزیی‌و بارگرژیى لەناوچەکە، فراوانبونی شەڕە لەبرییەکان، قوڵبونەوەی دوبەرەکی سیاسیی‌و مەزهەبی‌و دروستبونی دۆخێکی نایەکسانی ستراتیژیی لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لەبەرامبەردا، ئێران پێیوایە، ئەم سیاسەتانە پێویستن بۆ ڕێگرتن لەتەریکخستنەوە یان هێرشی سەربازیی لەدژی.

سودوەرگرتن لەقەیرانە نێودەوڵەتییەکان: ئێران توانایەکی دیاری هەیە لەسودوەرگرتن لەگۆڕانکارییە نێودەوڵەتییەکان، وەک شەڕی ئەمریکا لەعێراق دوای 2003، شەڕی سوریا، ئاڵۆزییەکانی نێوان ئەمریکاو ڕوسیاو شەڕی ئۆکرانیاو کاریگەریی لەسەر بازاڕی وزە. ئەمەش نیشانەی ئەوەیە کە تاران زۆرجار چاوەڕواندەبێت تا ژینگەی نێودەوڵەتی بگۆڕێت بەشێوەیەک کە خزمەتی بەرژەوەندییەکانی بکات.

کۆتایی
لێکۆڵینەوە لەهونەری پشودرێژیى لەسیاسەتی ئێران نیشانیدەدات کە ئەم ڕێبازە تەنها تاکتیکێکی کاتی نییە، بەڵکو بەشێکی ڕەسەن‌و قوڵە لەکولتوری سیاسیی‌و ستراتیژیی ئێران کە لەمیراتی ئیمپراتۆری، ئەزمونی سەفەوی، کولتوری شیعی‌و قەیرانە نوێیەکانەوە سەرچاوەیگرتوە.

ئێران کات وەک ئامرازێکی هێز دەبینێت‌و هەوڵدەدات فشارەکان بگۆڕێت بۆ دەرفەت، نەیارەکانی شەکەت بکات‌و لەخۆی دوربخاتەوە، نەک ئەوەی بچێتە ناو بەرەنگاربونەوەی خێراو یەکلاکردنەوەی کۆتاییەوە.

هەرچەندە ئەم ستراتیژییە یارمەتی ئێرانی داوە لەپاراستنی سیستمی سیاسیی‌و فراوانکردنی هەژمونى هەرێمایی، بەڵام لەهەمانکاتدا بوه‌تە هۆی قوڵبونەوەی بارگرژیی‌و نائارامییەکان لەڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، لەگەڵ بەردەوامبونی گۆڕانکارییە نێودەوڵەتییەکان، پێدەچێت کە هونەری پشودرێژیى وەک یەکێک لەتایبەتمەندییە سەرەکییەکانی سیاسەتی ئێران بمێنێتەوە.