شارپرێس:
 ماڵپەڕی National Context  پێی وایە، پێچەوانەی ئەو باوەڕەی باو، ئەمریکا، تورکیا و تەنانەت بەغداش زۆر نارازی نين لە بەردەوامبوونی دوو ناوەندی دەسەڵات لە هەرێمی کوردستان. لە دیدی ئەم لایەنانەوە، هەبوونی کێبڕکێ لەنێوان پارتی دیموکراتی کوردستان (KDP) و یەکێتی نیشتمانی کوردستان (PUK) ڕێگە نادات هیچ یەکێک لەو دوو حیزبە ببێتە هێزی تاکڕەو لە بوارەکانی وەک پەیوەندییەکان لەگەڵ تورکیا، ڕێگا بازرگانییەکان، یان پرسی ئاسایش و وزە. بەهۆی ئەم هاوسەنگییەش، ئەو وڵاتانە دەتوانن هێزی دانوستاندنی خۆیان بپارێزن.

هەرچەندە هەرێمی کوردستان لە ڕووی یاساییەوە، بە پێی دەستووری عێراق، یەک ناوچەی سیاسییە و یەک ئاڵا و یەک دامەزراوەی حکومەتی هەیە، بەڵام لە پراکتیکدا ساڵانێکە بەسەر دوو ناوچەی جیاوازی دەسەڵات دابەش بووە. زیاتر لە دوو ساڵ بەسەر هەڵبژاردنی پەرلەماندا تێپەڕیوە، بەڵام حیزبە سەرەکییەکان هێشتا نەیانتوانیوە کابینەی نوێ پێکبهێنن و حکومەتی کاتی کە لە ساڵی ٢٠١٩ەوە کاروبار بەڕێوە دەبات، هێشتا لەکاردایە.

ئەمڕۆ هەرێم زیاتر لەوەی حکومەتێکی یەکگرتوو هەبێت، دوو ناوەندی دەسەڵاتی هەیە؛ پارتی دیموکرات لە هەولێر و دهۆک دەسەڵاتدارە، لەکاتێکدا یەکێتی نیشتمانی لە سلێمانی و بەشێک لە کەرکوک و پارێزگای هەولێر بەڕێوەدەبات.

بەپێی لێکۆڵینەوەی National Context، گەمەکارە هەرێمایەتی و نێودەوڵەتییە سەرەکییەکانیش ئەم ڕاستییەیان قبووڵ کردووە. ئەمریکا، تورکیا و بەغدا چیتر هەرێم تەنها وەک حکومەتێکی یەکگرتوو ناناسن، بەڵکو هەر یەکەیان وەک دوو گەمەکارى سەربەخۆ مامەڵە لەگەڵ ئەو دوو حیزبەدا دەکەن. گرنگی هەر یەک لەم دوو ناوەندەش زیاتر پەیوەندیدارە بە دوو پرسی سەرەکیییەوە: وزە (نەوت و گاز) و پەکەکە (PKK).

لە بوارى وزەدا، نەوت زیاتر لە ژێر دەستی پارتی دیموکراتدایە، بەڵام گاز لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی یەکێتی نیشتمانیدایە. دابەشبوونی سەرچاوەکانی وزە زۆر بە تەواوی لەگەڵ دابەشبوونی سیاسی دەسەڵات یەکدەگرێتەوە.

زۆربەی کێڵگە نەوتییەکان، هێڵی بۆری هەناردەکردنی نەوت بۆ بەندەری جەیهانی تورکیا و سنووری ئیبراهیم خەلیل، هەموویان لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی پارتی دیموکراتدان. ئەم تایبەتمەندییە لە ماوەی سێ دەیەی ڕابردوودا پارتی دیموکراتی کردووە بە گرنگترین هاوبەشی ئابووری تورکیا.

لە بەرامبەردا، زۆربەی یەدەگى گرنگی گازی سروشتی لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی یەکێتی نیشتمانیدان.

مەیدانی گازی کۆرمۆر دوای تەواوبوونی پڕۆژەی KM250 لە ساڵی ٢٠٢٥، توانیویەتی ڕۆژانە نزیکەی ٧٥٠ ملیۆن پێی سێجا گاز بەرهەم بهێنێت و ئێستا بەرهەمی نزیکەی ٧٠٠ ملیۆن پێی سێجا دەکات.

هەروەها هێڵی بۆری گواستنەوەی گاز بۆ کارەبای سلێمانی تەواو بووە و مەیدانی چەمچەماڵیش لە نیوەی دووەمی ساڵی ٢٠٢٧ەوە ڕۆژانە تا ١٤٢ ملیۆن پێی سێجا گاز بۆ بەکارهێنەرانی کەرتى پیشەسازی دابین دەکات.

گرنگی ئەم ناوچەیە تەنها بەرهەمهێنان نییە. دوو گرێبەستی گەورەی وزەی عێراق لە ناوچەی ژێر دەسەڵاتی یەکێتی نیشتمانیدا واژۆ کراون: گرێبەستی ٤٠ ملیار دۆلاری مەیدانی میران و گرێبەستی ٧٠ ملیار دۆلاری بلۆکەکانی تۆپخانە–کوردمیر. هەردووکیان لە ساڵی ٢٠٢٥ لەگەڵ کۆمپانیا ئەمریکییەکان واژۆ کران.

بۆچی ئێستا گاز گرنگترە لە نەوت؟
لێکۆڵینەوەکە جەخت لەوە دەکاتەوە کە هەرچەندە نەوت هێشتا سەرچاوەی سەرەکی داهاتی هەرێمە، بەڵام لە ژئوپۆلیتیکی ئەمڕۆدا گاز گرنگتر بووە. ئێستا نزیکەی سێیەکی کارەبای عێراق بە گازی هاوردەکراو بەرهەم دەهێنرێت، ئەوەش بۆ ئێران ئامرازێکی گرنگە بۆ دروستکردنى کاریگەری لەسەر بەغدا.

پەرەپێدانی هەناردەی گازی هەرێم، بە تایبەتی لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی یەکێتی، دەتوانێت ئەم پەیوەندییە کەم بکاتەوە. لە هەمان کاتدا، گرێبەستی هاوردەکردنی ٩.٦ ملیار مەتر سێجا گاز بۆ تورکیا لە ڕێگەى ئێرانەوە، لە کۆتایی نزیکبۆتەوە. لەبەر ئەوە، زۆر لەشرۆڤەکاران پێیان وایە هەناردەکردنی گازی هەرێم بە ڕێگای تورکیا بناغەی هاوکارییەکی درێژخایەن دەبێت لەنێوان ئەنقەرە و یەکێتی نیشتمانى کوردستان.

واتە ئەگەر نەوتی پارتی دیموکرات گرنگە بۆ بودجە، گازی یەکێتی نیشتمانی بووەتە ئامرازێکی ستراتیژی بۆ ئەمریکا، تورکیا و بەغدا بۆ کەمکردنەوەی پشتبەستن بە هاوردەکردنى گاز لەدەرەوە.

کەمبوونەوەی گرنگی سنووری ئیبراهیم خەلیل
لەم گۆڕانکارییانەدا، گرنگی ئیبراهیم خەلیل وەک تایبەتمەندی پارتی دیموکراتیش بە هێواشی لەکەم بوونەوەدایە. دوای ڕووخانی ڕژێمی بەشار ئەسەد، ڕێگایەکی نوێی وشکانى لەنێوان عێراق و تورکیا لە ڕێگای سوریا کراوەتەوە، کە هەم کورتترە و هەم هەرزانترە.
یەکەم کاروانی بازرگانی لە مانگی ئایاری ڕابردوو لەم ڕێگایە تێپەڕی و ئێستا پڕۆژەی دروستکردنی هێڵی ئاسن لە نیسیبین–قامشلۆ–ڕەبیعە–مووسڵ لە ژێر لێکۆڵینەوەدایە. هەروەها بەغدا خوێندنەوەی ئابووری بۆ هێڵی بۆری نوێ لە بەسرە بۆ کەناراوەکانی تورکیا و سوریا دەکات. ئەگەر ئەم پڕۆژانە جێبەجێ بن، گرنگی ئیبراهیم خەلیل وەک تاکە دەروازەی ستراتیژی نێوان عێراق و تورکیا کەم دەبێتەوە.

پەکەکە؛ گۆڕانکارییەکی گەورە
دووەمین گۆڕاوی کاریگەر بریتییە لە پرۆسەی ئاشتی نێوان تورکیا و پەکەکە. لە دەیەکانی ڕابردوودا، کاتێک سیاسەتی تورکیا جەنگ دژی پەکەکە بوو، پارتی دیموکرات گرنگترین هاوبەشی ئەنقەرە بوو، چونکە: ڕکابەری مێژوویی پەکەکە بوو، نزیک بوو لەقەندیل، هاوکاریی تورکیاشی دەکرد لە ڕووى ئاسایشەوە. بەڵام یەکێتی نیشتمانی بەهۆی پەیوەندییەکانی لەگەڵ پەکەکە، هەمیشە بۆ تورکیا کێشە بوو. تورکیا تەنانەت ماوەیەک ئاسمانی سلێمانی داخست و نووسینگەی یەکێتی لە تورکیاش داخست. بەڵام دەستپێکردنی پرۆسەی ئاشتی، ئەم هاوکێشەیە گۆڕی.
ئێستا تورکیا زیاتر لە هاوبەشێکی سەربازی، پێویستی بە لایەنێک هەیە کە بتوانێت لەگەڵ پەکەکە پەیوەندی بکات. لەبەر ئەوە، ئەو نزیکییەی یەکێتی نیشتمانی لەگەڵ پەکەکە هەیەتى، کە پێشتر خاڵی لاوازی بوو، ئێستا بووەتە خاڵی بەهێز. ڕێکخستنی مەراسیمی چەکداماڵین لە نزیکی سلێمانی، کردنەوەی نووسینگەی ڤیزای تورکیا لە سلێمانی و ڕۆڵی یەکێتی لە نێوان پەکەکە، هەسەدە و تورکیا، هەمووی نیشانەی ئەم گۆڕانەیە.

جیاوازی لە پەیوەندی لەگەڵ بەغدا
لێکۆڵینەوەکە جیاوازییەکی دیکەش دەردەخات. یەکێتی نیشتمانی زیاتر لەگەڵ دامەزراوە فەرمییەکانی دەوڵەتی عێراق هاوتەریبە. سەرۆکایەتی کۆماری عێراق لە دەستی یەکێتییە، هێزی دژە تیرۆری سەر بە یەکێتی لە ژێر چەتری یاسایی عێراقدا کار دەکات، و پڕۆژەکانی گاز وەک چارەسەری کێشەی وزەی هەموو عێراق پیشان دەدرێن. لە بەرامبەردا، پارتی دیموکرات لەم ساڵانەی دواییدا زیاتر پشتی بە پەیوەندییە سەربەخۆکانی دەرەوە بەستووە. وەبەرهێنانى زیاتر لە ٣.٣ ملیار دۆلاری ئیمارات، هەبوونی زیاتر لە ١٢٠ کۆمپانیای ئیماراتی و پەیوەندییە نزیکەکانی بنەماڵەى بارزانی لەگەڵ شێخ محەمەد بن زاید، نیشانەی ئەو هەوڵەیە.

ئایا یەکێتی جێگای پارتی گرتووەتەوە؟
نووسەر دەڵێت ئەم تێڕوانینە هەڵەیە. پارتی دیموکرات هێشتا: زۆربەی بەرهەمی نەوتی هەرێم لە دەستدایە، ڕێگای سەرەکی بازرگانی لەگەڵ تورکیا کۆنترۆڵ دەکات، تۆڕێکی فراوانی پەیوەندی دەرەکی هەیە و لە هەمان کاتدا، یەکێتیش تەنها لە سلێمانی بەهێز نییە، بەڵکو لە کەرکوکیش گرنگترین گەمەکارە.

بۆچی هێزە دەرەکییەکان دوو ناوەندی دەسەڵاتیان پێ باشە؟
ئەمریکا، تورکیا و بەغدا نەک تەنها نارازین نین لەو دۆخەى کە لە هەرێم هەیە، بەڵکو سوودمەندن لەڕووى ستراتیژییەوە. بوونی دوو حیزبی ڕکابەر وا دەکات:
1.            هیچ حیزبێک نەتوانێت تاکڕەوانە کۆنترۆڵی پەیوەندی لەگەڵ تورکیا بکات.
2.            کۆنترۆڵی ڕێگا بازرگانییەکان و بڕیارە ستراتیژییەکان بە دەستی یەک لایەن نەبێت.
3.            هەر یەک لەو دوو حیزبە ببێتە هاوسەنگی بۆ ئەوی دیکە.
4.            هیچ کامیان نەبن بە گەمەکارێک کە جێگەى ئەوى دی بگرێتەوە.
ئەمڕۆ هەر یەک لەو دوو حیزبە سەرەکییەی کوردستان ڕێبازێکی جیاواز هەڵبژاردووە:
•             پارتی دیموکرات: پشتبەستن بە سەربەخۆیی زیاتر، پەیوەندییە دەرەکییە سەربەخۆکان، کۆنترۆڵی نەوت و پاراستنی ڕۆڵی مێژوویی.
•             یەکێتی نیشتمانی: تێکەڵبوونی زیاتر لەگەڵ دەوڵەتی عێراق، هاوکاری لەگەڵ پرۆسەی ئاشتی تورکیا و بەکارهێنانی گاز بۆ هاوبەشی ستراتیژی لەگەڵ بەغدا، ئەنقەرە و واشنگتن.
بە باوەڕی نووسەر، لە ڕێکخستنی نوێی هەرێم و ناوچەکەدا، کە زیاتر پشت بە پەیوەندییە ئابوورییەکان، هاوکاری لەگەڵ دەوڵەتە ناوەندییەکان و کەمکردنەوەی ئاڵۆزییە ئاسایشییەکان دەبەستێت، ڕێبازی یەکێتی نیشتمانی لە ئێستادا دەستی باڵاتری هەیە.
بەڵام نە پارتی دیموکرات لە هاوکێشەکە دەرکراوە و نە یەکێتی نیشتمانی جێگای گرتووەتەوە؛ بەڵکو هەردووکیان بە شێوازی جیاواز بوونەتە گەمەکارێکى پێویست بۆ هێزە هەرێمایەتی و نێودەوڵەتییەکان.